«Júreginiń ıesin» izdegen muńlyq

Úıindegi týysynan bastap kóshedegi taksıstke deıin tergeletin kári qyzdyń ómiri ernin sylp etkizip áńgime soǵatyn ekeýdiń eminip, ezilip otyryp aıtatyn eń súıikti taqyryby. Bul az bolsa, eki búıirin taıanǵan, ómirge ókpeli bir kókdoly keıipker kerek bolsa, ara-tura kınonyń da ishinen tabylyp jatady.

Meıirimdi minezi baıaǵyda-aq menmendikpen aıyrbastalyp, talǵamynyń bıiktigi teńin ta­býǵa tosqaýyl bolyp, otyzdan­ as­qansha oń jaqta júrgen boı­jet­kender osy úırenshikti «álem­­­nen» attap, óktem basyp en­di teatr­dyń sahnasyna kelgen­de,­ tik­sine qabyldaǵanymyz ras.­­ О́ıt­keni qoǵamdaǵy kári qyz­ má­selesi ýaqyt ótken saıyn óz ja­rasyn ózi jalap jazyp, ish­ten tynyp, tuıyqtala túsetin boı­daq qyzdardyń ózi sekildi óner úshin de buıyǵy, «jabyq» taqy­ryp bolyp kelgen edi. Alaıda qazaq sahnasynyń bul muńly keıip­kerdi kútkenine kóp boldy. Shekten tys kóbeıip bara jatqan kári qyzdar ózderiniń «usaq-túıek» másele emes, qajet etse, qatpar-qatpar qasiretiniń tórkini qoǵam qalyptastyryp jat­qan qunsyz túsinik pen arzan moralǵa qatysty qalyńdap ba­ra jatqanyn kórsete alady eken. О́zine shyjyq bolsa da, kári qyzdyń ómiri kimge de bol­sa qyzyq, ol qandaı kórkem janr­dyń tilimen sóılese de, kóńil aýdar­ta­tyny ótirik emes. 

M.Áýezov atyndaǵy Qazaq mem­­lekettik akademııalyq drama teatry qoıǵan  «Júregimniń ıesi» at­ty pesanyń o bastan teatrdyń Ki­shi zalyna oraılas­tyrylyp jazyl­ǵanynyń ózi – spektakldiń eń alǵashqy oń­ she­shimi. Kishi zal – keıip­ker­men syrlasýdyń taptyrmas múmkindigi. Kúıeýge shyqpaı, jas­tyq shaǵyn uzatyp alǵan Darıǵa ár kórermenniń janyna kelip, ıyǵyna basyn súıep, jan syryn aıtty. Onyń aıtyp otyr­ǵany oıdan qurastyrylǵan er­tegi emes. О́zi sııaqty turmys qu­­ra almaǵan myńdaǵan qyzdyń bul tek bireýi ǵana, árkimniń basynda jeke-dara ótip jatqany bolmasa, sebebi de, oqıǵasy da uq­sas qoǵamdaǵy tıptik kórinis. Kóp­shiliktiń kózqarasynda, kári qyz – tolyqqandy adam emes. «Eki jarty, bir bútin» bolyp ómir súrýdi ańsaýmen-aq armanyna qoly jetpegen sol jartykesh, ja­rym baqyt ıesi osy ýaqytqa deıin ishten tynyp kelgenim je­ter degendeı, aqyry jaryldy. Qoryqpady. Aqtalmady. Ádet­tegi «uıat boladyny» uıasyna qýyp tyqty da, ne úshin kári qyz bolǵanyn jasyrmaı aıtyp berdi. Jas dramatýrg, teatrtanýshy Aı­dana Alamannyń bul pesasy, eń aldymen, dramatýrgııaǵa tyń ıdeıa, dara minezdi keıipker áke­lip qosýymen qundy. Al bul jańa ıdeıany rejısser Arı­dash Ospanbaeva tosyn ári zamanaýı sony tásildermen óris­te­te­ tús­ken. Basty róldegi Saıa­jan­ Qulymbetova men Gúlnur Shyń­­ǵysova sahnadaǵy zaman­dasy­nyń syrymen syrttaı emes, etene tanys, obrazdy óz ishi­nen «ón­dirip» shyǵarǵan. Teatr­dyń balet­meısteri Gýzel Muhamet­janova qoıǵan  bı sahnalary jeke áńgime qozǵaýdy qajet ete­tin izdeniske toly eńbek. Sý­ret­shi Qabyl Halyqov basy ar­tyq dekorasııanyń bárinen qa­shyp, qarapaıymdylyq pen ju­tań­dyqqa maǵyna syıǵyzyp, sah­nalyq mınımalızdi qup kórgen. Bir sózben aıtqanda, bul – jastardyń týyndysy. Jas adamnyń júrek lúpili, jastardyń sezinýi, jasqa ǵana tán erkindik – teatrdaǵy ádepki taptaýryndyqty tas-talqan etýge jasalǵan talpynys.

Ádette, kári qyz dep kimdi aıtady? Bul topqa jasy 30-dan asqan, ózine de, ómirine de jaýap bere alatyn, rýhanı da, materıaldyq jaǵynan da táýel­­siz, erkin qyzdar jatady. Qara­paıym qyzdar kári qyz atana ber­meıdi, sebebi olar jyldam kúıeýge shyǵyp ketedi. Kóbine kóz ­tartatyn sulý bıkeshter otyryp qalady. Mine, ómirdiń osy ádiletsizdigimen ádemi qyzdar esh kelise almaıdy. Darıǵa da solaı. Jalǵyzdyqty qudaıdan jalynyp júrip surap alǵandaı, kári qyz bireýge kedergi keltiretindeı, qoǵam bolyp qyspaqqa alyp, kóz­túrtki jasaıtyndary tipti jaman. Bul da ádiletsizdik. Jalpy sıýjeti osyndaı, ba­sy ar­tyq dekorasııasy joq spek­takl­de rejısser negizgi ekpin­di bas keıipkerdiń ózine túsir­gen. Qoıylym bir adamǵa quryl­ǵandyqtan, monospektakl dep ataýǵa tolyq negiz bar. Jansaıa qur­bysy men Dýbaıda kezdes­ken jigit sekildi oqıǵany óris­tetýge janama ǵana áseri bar birdi-ekili keıipkerdi esepke alma­ǵan­da, oqıǵany bastaıtyn da, damy­tatyn da Darıǵanyń ózi. Eks­perımentaldy, jańashyl dúnıe bolǵandyqtan, kórermen bolyp otyryp, biz de bir sát dál osy spektaklge eksperıment ja­sap kórgimiz keldi. Má­se­­len, qazaq teatrynyń týyn­dy­syn tama­shalaýǵa kelgen eýro­palyq – aǵylshyn álde nemis kórer­menimiz. Spektakldi sınhrondy aýdarmamen tyńdap otyrmyz delik. Uıań, ádepti, ónegeli tárbıe alyp ósken Darıǵa joǵa­ry bilim alyp, magıstratýra bi­ti­rip, bir iri kompanııanyń bas mened­jerine deıin kóterilip, barlyq materıaldyq máselesin ózi sheship, aıaǵynan nyq turǵan naǵyz «atjalman» arýǵa aınalǵan. Sóıtip júrip jasynyń qalaı 38-ge kelgenin bilmeı qalǵan Darıǵanyń ne úshin kári qyz bolyp, qý tizesin qu­shaq­tap qalǵanyn túsine almaı ah uryp, jylap júrgenin anaý sheteldik túsine alar ma edi? Azamat­tyq qoǵamda, azamattyq nekede ómir súre beretin erkin eldiń ókili Darıǵanyń muńyn túsi­nip, oǵan dem bermek túgili «My­nanyń esi durys pa? Nesine jylaıdy? Bir jigitpen tanysyp, birge turyp, baqytty ómir súre bermeı me? Sol da sóz be eken?» dep kirpigin qaǵyp-qaǵyp, túk túsinbeı, sansyz saýaldyń qur­saýyn­da otyratyny anyq.

Boıyna shaq ilim-bilim jı­na­ǵan, qyzmeti bar, aqyldy, kórikti dál osy Darıǵa jaman bol­ǵan­dyqtan jalǵyz qalyp, kári qyz atandy ma? Anyqtap qaraǵanda, «kári qyz» degen uǵymnyń ózi áleý­mettik kategorııadan buryn – taza ulttyq sananyń jemisi. Bul uıatty joǵary qoıyp, urpaq tárbıesine jaýapkershilikpen qaraıtyn, aq nekeniń qasıeti men kıesin aqy­retke deıin aıalaýdy jón sanap, ur­paǵynyń sanasyna sińirgen ult­tyń qarakózi jamandyǵynan emes, adaldyǵynan osy uǵymnyń qur­banyna aınalyp bara jatqan joq pa? Rejısser salmaǵy aýyr suraq­tyń astaryn jalǵan pafos, óti­rik pálsapaǵa qurylǵan jansyz dıalogtarmen emes, ótkir oı, dálel­di ýájben shıratyp, qyldan da názik osy shyndyqty jete túsi­nýge qaraı jeteleıdi.

Darıǵa jaıdan-jaı, bir kún­de kári qyz bola salǵan joq. En­deshe pesanyń kompozısııa­syna ózek bolyp turǵan oqıǵa men shıe­lenistiń de sebebi bolmaýy múm­kin emes. Tásili tamasha tabyl­ǵan:­ ýaqyt, oqıǵa keri aınalady. Iаǵnı «ne úshin kári qyz atan­ǵa­nyn» túsinbegen Darıǵanyń 38 jastan bastap 23 jasqa deıingi ómiri keri qaraı kórsetilgende, barlyq suraqtyń sheshimi tabylady. Jas qyzdyń ómirinde bolýy tıis qýanysh pen qyzyqtyń bári bolǵan eken. Jigit te, sezim de, mahabbat ta, súıispenshilik te, bári bolǵan. О́mir – múmkindikter kezeńi, taǵdyr oǵan bir emes, bir­neshe múmkindik tartý etti – Arman, Murat, Marat, Jaras, Jalǵas sekildi jalǵasa beretin bi­ri akter, biri aqyn, biri bıznesmen jigitterdiń qaı-qaısysy da Darıǵanyń baqyty bolýǵa laıyq edi. Biraq mahabbatqa essiz sengen adaldyq ta adamǵa qııanatyn qaldyryp ketedi eken. 23 jasynda tas-talqan bolyp, taptalyp qalǵan senimin endigi jerde eshbir úmit te, sezim de jalǵap bere almaq emes. 

Spektakldi eki quramda da­ tama­sha­la­ǵandyqtan, salystyr­maly oı túıýge múmkindik mol. Eki aktrısanyń da, Saıajan Qulymbe­tova men Gúlnur Shyńǵysovanyń róldiń ishki qýatyn bos sózben tol­tyrýǵa tyryspaǵany qýantty. Keıip­kerdiń ishki psıhologııasyn ashyp kórsetýge baǵyttalǵan mono­spektaklderdiń úlken kemshiligi, bálkim artyqshylyǵy – ol jaı ǵana tildiń taqyldaǵan tehnıkasyna súıenip alyp baıandamashy boldy ma, álde obrazdyń ishine súńgip, se­zindi me, birden baıqalady. Saıa­­jannyń «kári qyzy» ómirge ók­peli, sol óktemdigi shıelenisken kúıi qoıylymnyń búkil ózegin boı­lap, aqyrǵy kókeıkesti maq­satqa aparady. Aktrısa sóz órne­gi arqyly da is atqarýǵa bolaty­nyn kórsetti. Al Gúlnurdyń Da­­­rı­ǵasy plastıkalyq oıyn órne­ginde jarqyraı kórinedi. Se­­bebi rejısser qyz ben jigit ara­syndaǵy sezimniń, bir sahnadan ekin­shi sahnaǵa ótý kezeńindegi oqı­ǵalardyń sheshimin bı arqyly tapqan. Bı qoıylǵan sheteldik ánder de boı shymyrlatar ero­tıkalyq kórinisterdi jetkizýde az ról atqaryp turǵan joq, keri­sinshe belgili bir mólsherge ba­ǵyn­dyrylǵan sahna estetıkasyna saı oryndalýymen spektakl mazmunyn baıyta túsken. Jastardyń arasynda qalypty jaǵdaıǵa aınalyp bara jatqan jaýapsyzdyq, satqyndyq, jalpy mahabbattaǵy ashy shyndyq osylaı aıtylýymen áldeqaıda ótimdi. Qysqasy, qyzdar soqtasy shyqqan jara jaılaǵan terini tilip turyp tuz septi. Kári qyz tý­raly ótirik jylap aıta bergenshe, ony ómirge ógeı etken sebep­terge úńilip qaraýdy surady. О́mir­de joq, bolýy da múmkin emes ózi qııaldan jasap alǵan ıdeal jigittiń beınesin júrekten julyp almaı, jyldarmen birge óse beretin ózimshildikti óltirmeı, kó­ńil­di kúndi kem qylǵan taǵdyr da esh­qashan óńi jylyp, ózgermeıdi...

Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»

ALMATY