Halyq – uly uǵymnyń ataýy. Onyń rýhy, jasampazdyǵy, qudireti ólsheýsiz. Halyq taǵdyry – el, memleket, jer-sý, bolashaq taǵdyry. Halyqtyń tarıhy, tili, mádenıeti, kórkemóneri, mıfologııasy, aqyl-oıy, parasaty, dúnıetanymy, dástúri, sharýa-kásibi, danalyq tájirıbesi, kózqarasy, ǵuryp-salttary – máńgilik ıgilikterimiz, altyn tamyrymyz, asyl jaýharymyz.
El aýzynda «Han aqyly – qyryq kisilik, halyq aqyly – qyryq myń kisilik» deıtin qymbat sóz bar. Eskilikti derekterdi eskeretin esti kisi halyqtyń tanym-túsinikterine, oı-baılamdaryna, tereń de tolyq, tamasha tájirıbelerine barlaý jasaıdy, mıǵa júgirtedi, júginedi. Halyq qaǵıdaty – adas- tyrmaıtyn temirqazyq juldyz.
«Halyq súıgen sýǵa batpas, otqa kúımes» deıdi dana halqymyz. Zamana sózin sóılegen, halyq taǵdyry men rýhyn qorǵaıtyn aıbar sóz, úzdik is-qareket, qaharmandyq qımyl dáýirler aýysqan saıyn ult sanasynda almastaı qyrlanyp, gaýhardaı qubylyp, jarqyraı túspek. Halyq betegeden bıik, jýsannan alasa bolǵanymen, meılinshe synshyl, tóreshi, ádil tarazy, ushqyr oıly. Jaqsy-jamannyń barshasyna da qyraǵylyq tanytady, qylaýdaı nárseniń ózinen fılosofııalyq túıin týdyrady, bolashaqty boljaıdy, tereń tolǵaıdy. Mysaly, arqan noqta men temir noqtanyń mánisi. «Halyq – Qudaıdan bir jas kishi», «Halyq qartaımaıdy, qara jer qartaımaıdy» deıtin naqyldarda qanshama salıqaly sabaq, maǵynaly salmaq bar.
Jahandanýdyń azan-qazan dáýirinde qanshalyqty qutyrynǵan quıyndar kóterilse de halyqtyń qudireti men tegeýrininen asa almasa kerek-ti. «Halyq almas qamal bolmas» deıtin sóz bar. Adasqandy artyńdaǵy, jańylysqandy janyndaǵy bildiredi emes pe?! Halyqty qoljaýlyq, qýyrshaq, oıynshyq esebinde oılaý – ábestik. HH ǵasyrdyń 60-shy jyldaryndaǵy orta mekteptiń «Jalpy tarıh» oqýlyǵyndaǵy myna bir tikenekteı qadalatyn, qabyrǵany qars aıyratyn pikirdi oqytqanda tiksinýshi edim. Ol mynaý:
Myrzalar: «Bárinen de sharýanyń jylaǵany jaqsy, qýanǵany jaman», – deıtin. Tipti rysarlyq óleńderdiń ózinde de feodaldar ózderin asyrap jáne kıindirip otyrǵan adamdardy jek kóretindigin bildirip otyrdy:
Zárli, ojar, mujyq oıy –
Dvorıannyń kózin joıý.
Men tileımin qaıyrshylyq,
Ash-jalańash júrsin halyq,
Sharýa ataýly qasiretti,
Ol semirip, sekirmesin –
Joqshylyqta ómir sheksin: –
Jyldar boıy bárin birdeı
Ustaý kerek bas kótertpeı.
Bul aty óshkir, páleli sózder soraqylyqtyń qaldyqtary ǵoı.
Shyndyǵynda, osy bir ýly oılar órkenıet qushaǵynda ómir súrip jatqan elderge jat. Degenmen de, «KTK», «31» telearnalaryndaǵy jańalyqtardy kórgende tóbe-quıqań shymyrlaıdy. Qorlyqqa, zulymdyqqa, jyrtqyshtyqqa, ádiletsizdikke dýshar bolǵandar, otqa oranǵandar, as-sýǵa ýlanǵandar, ádiletsizdikke urynǵandar, tasqyn sýǵa tap bolyp, beıshara kúı keshkender, úısiz-kúısiz miskinder, tastandy sábıler...
Bulardyń bári ózine tilemegendi ózgege tileıtin ishmerezderdiń, iske shalaǵaılardyń, kózge jylpyń, syrtqa qylpyń pasyq, ishi sasyq pysyqaılardyń áreketi. Ult ustazy Ahań: «Halyqty qan jylatý – obal, halyqty zar jylatý – meıirimsizdik, halyqty tamaq úshin satý ıttik» dep jazady. Táýelsizdigimizdi, Uly Dala Elimizdi qadirlesek, ult muraty jolynda janqııarlyqpen eńbektenip, demografııalyq órkendeýi- mizdi dittesek, áz halyqty baǵynan aıyrmaıyq desek, halyqtyń turmys-tirshiligin, abyroıyn oılaıyq! Konfýsııdiń: «Qalyń qoldy kósemsiz qaldyrýǵa bolady, qara halyqty kásipsiz qaldyrýǵa bolmaıdy» degenin qaperde ustaıyq!
nemese
HIH ǵasyrda Qashaýbaı jyraýdyń:
Halyq qazanyn qaınattym,
Qolymnyń káni qarasy?
El úshin qorlyq kóp kórdim,
Etimniń káni jarasy? –
degenindegi ult ulaǵaty, patrıottyq oı qandaı!
«Jaqsylardyń kózi – júz, qulaǵy – myń bolady» degendeı, halyqtyń namysyn óz namysyndaı qabyldaıtyn, jyrtysyn jyrtatyn, baǵyn ashatyn, ıgi bastamalarǵa muryndyq, tileýqor, uıymdastyrýshylyq qabiletin jumsaıtyn, jer-sýdyń berekesin keltirip, el qondyratyn Qudaı jolyndaǵy han-patshadaı arly, qaıratty erler kerektigi aıqyn. 10 aqqýdyń 1 basshysy bolady emes pe!
Bul rette Shákárim Qudaıberdiulynyń:
Eı, kóp halyq, kóp halyq,
Kóp te bolsań shóp halyq,
Partııashyldy qutyrtpa
Men sendikpin dep, halyq.
...Ylaılap tunyq shaıqamaı,
Týra jolmen ket, halyq,
Talasty kórseń – basyn aıt,
Kemdigin kórseń – qosyp aıt,
Kekep, muqap qyzdyrma,
Berekesin buzdyrma.
Yzanyń aıt degenin,
Jeliktirip syzdyrma.
Adaldyń ádil jolyna
Aqyryn basyp jet, halyq! –
deıtin óleńinde durystyq jolynda halyqtyń qolynda jumsaıtyn múbárák, taza múmkinshilikter baryn kórsetken.
Elbasy: «Memleketimizdiń dińgegi – qazaq halqy. El de, jer de qazaqtiki» ıa bolmasa: «Tarıhty týdyrýshy da, memlekettik bıliktiń birden-bir bastaý bulaǵy da – halyqtyń ózi», dep týǵan halqynyń qýatyna senedi. Endeshe, halyq joly – dańǵyl, halyq rýhy – asqaq, halyqtyń kúıli-qýatty, zamanynyń shýaqty bolǵanyn uzaǵynan tileıik!
Serik NEGIMOV, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor