Aǵaıyndy Baısholaqovtar

Bir kúni ǵaıyptan taıyp bizdiń shaǵyn aýylǵa qazaqsha kúresten ótkiziletin aýdandyq jarysqa shaqyrý kele qalypty. Ǵaıyptan taıyp dep tańdanyp otyrǵanymyz, bizdiń mektepte kúres úıirmesi biz esimizdi bilgeli bolmaǵan. Bapker tabylar ma edi, kúres kilemi yrym­ǵa joq. Baǵymyzǵa qaraı dene­shy­nyqtyrýdan sabaq beretin Abylaı Shúlenbaev muǵalimimiz kezinde qazaqsha kúresten Ja­zyl­bek Qýanyshbaevty eske túsirýge arnalǵan respýblıkalyq jarys­ta júlde alǵan eken. Shaqy­rý kelip qalǵan soń qyzý da­ıyn­dyqqa kiristik. Úıden tozy­ǵy jetken kórpe súırep ákelip mekteptiń sport zalynda kúrestik.

Arasy birikpeı úıme-júıme bola bergen soń, she­shinip tastap dalada qarda kúrestik. Jarysqa bir apta qalǵan. Abylaı muǵalim ádis úıret­ken bolady. Bir-birimen buqa­sha tiresip, shalyp jyǵýǵa ty­rysyp júrgenderdiń mıyna ol ádister kirmeıdi. Ádisqoıy maqtandy dep aıtpańyz, myna men. Jańyl jeńeshemniń kórshi aýyldaǵy baýyry balýan eken. Bir-eki ádis úıretken. Ishten shalyp alsam, jyqpaı qoımaımyn. Osy ádisimmen bizdiń kúresimizdi tamashalap, kómektesip júrgen Esenǵalı muǵalimdi shal­qa­sy­nan túsirip edim. Qaraǵandyda oqy­ǵan, kúresten habary bar ustazymyz eregisip ketip, oń­dyrmaı jyqty. Oń jaq jaýyry­nym biz tyǵyp alǵandaı ýdaı ashyǵan soń Mustafa sy­nyqshyǵa barǵanbyz. Marqum keremet sabyrly kisi edi. Shyq­qan buǵanamdy da, synǵan qa­byr­ǵamdy da bútindep berdi.

«Kók etiń jyrtylypty, buǵan tuzdy sýmen kıiz basý kerek» dedi. Biraq kúres degendi umyt degen. Qaıdan. Abylaı muǵalimge aıtsam, aýdanǵa tiri aparar. Kettik. Aýyldan uzap shyqpaǵan bizderge bes qabatty úsh-tórt úıi bar Jańaarqa úlken shahar sııaqty. Biraq Jańaarqa dese dúıim Qazaqstan biledi. Qanat Baısholaqov sambo kúresinen jastar arasynda álem chempıony bolyp, ataǵy dúrkirep tur. Dıhanbaı Bıtkózovtiń shá­kirt­teri Qazaqstan quramasymen betpe-bet kúresýge jarap turǵan kezi.

Qıraı jyǵyldyq. Menen bas­qasy. Jeńeshemniń baýyry úıretken ádisim jarady. «Kol­hoznıktiń», aýylda kúres úıir­mesi joq mekteptiń oqýshysy ádis bilmeıdi dep oılady ma, qar­sylasym taltańdap-aq shyqqan.

Oń jan aıaqpen ishten orap al­dym da sol aıaqpen artqa qa­raı shyr aınaldyryp, tastap ji­berdim. Taza jeńis. Bizdiń jaq árýaqtanyp qaldy. Ekinshisin de jamsardym. Qashanǵy maıshelpek mańdaıǵa jaza bersin. Úshinshisi jańaarqalyq balýan myqty edi. Taza jyqty. Men paqyrdy.

Jarys boıy kóz almaǵan bir adamymyz boldy. Bárimizdiń. Qanat Baısholaqov. Kózi shegir, qarshyǵadaı qomdanǵan jigit kilemge jaqyn oryndyqta otyrdy. Ústinde «SSSR» degen jazýy bar kókshil tústi olımpıka. Bar qurmet soǵan. Kúlimsirep otyrady. Jerlesterimen arqa-jarqa áńgimelesedi.

Jaqyndap baryp qol alýǵa aýyl balasynyń uıańdyǵy jibermeıdi.

Keıin bizge násip Almatydan buıyrdy. Qanatpen sporttyq sharalarda tanysyp, dos-jar bolyp ketkenbiz. «Mamyr-2» degen shaǵyn aýdannan páter aldyq. Qanat Baısholaqov osy aýdanda turady eken. Atlanta Olım­pıadasynan keıin Vası­lıı Jırovqa, Ermahan Ybyraıy­mov­qa, Bolat Jumadilovke jáne Baqtııar Baıseıitovke osy jerden baspana buıyrdy. О́ńkeı sań­laqtar. Qanatpen jasymyz qatar, tonnyń ishki baýyndaı ara­lasamyz. Qyzyqshylyqta bir­gemiz.

Bul kezde sportty doǵarǵan. Úlken sporttan ketkennen keıin keshegi jer jarǵan ataq-dańqyń umytyla bastaıdy. Qanat inisi Talǵatpen birge bıznespen aınalysa bastaǵan.

Qanat Baısholaqov – qazaq balýandary arasynda alǵash ret sambodan álem chempıony ataǵyn jeńip aldy. Aıtýǵa ǵana ońaı. Qazirgideı emes ol kezde sambo KSRO-da dzıýdo, erkin jáne grek-rım kúresinen esh kemdigi joq edi.

– Búginde bar marapat sport­shylarǵa berilip júr, bizdiń kezimizde ońaı tabys tapqan joq­pyz, – dedi birde. – Álem chempıonymyn. KSRO sport komıtetinen kezeksiz «Volga» alýǵa ruqsat etildi. Ús­tim­nen basyp alyp qoıǵysy kelgen adamdar boldy. Qoly uzyndaý. Aqshasy bar. Al ortasha sharýa bizdiń úıde artyq qarjy joq. Aýdannyń birinshi hatshysy sov­hoz dırektoryna kómektesińder degen. «Rassvet» sovhozyna barǵanda dırektory: «Ońaı aqsha joq. Sen alǵashqy álem chempıonysyń. Elge tamasha kerek. Aýyldyń beldi jigitterin jyq­sań, iri qara beremiz» dedi. «Qoı, aǵa» deıin deseń «Vol­ganyń» aqshasy tólený kerek. Sondaǵy qorlanǵanym-aı. Men 48 kılo salmaqta beldesip júr­dim, al maǵan atan ógizdeı aýyr ji­gitterdi qoıdy. Sondaǵy oı ne, meni masqaralaý boldy ma, túsin­beımin...

Adam tabıǵatynda joq bolsa óz basynan asyp sekire almaıdy. Aǵaıyndy Baısholaqovtar Allanyń qazaqqa syılaǵan asyl azamattary ǵoı. Jańaarqa aýdanynda «Jas suńqar» sport klýby boldy. Bapkerler ózi daıyndaǵan balýandarynyń jiligi tatıtyndaryn Dıhanbaı Bıt­kózovke ótkizetin. Dıhan aǵa ábden qyrnap, jonǵan­nan keıin Jambyldaǵy gıdro­me­lıoratıvtik ınstıtý­ty­nyń jattyqtyrýshysy Marat Ja­qıtovqa aparyp beredi. Marat aldyndaǵy tas­tú­lek­terin dodaǵa salyp ábden shy­nyq­tyryp, tepkende qasqyrdyń belin syndyratyn qyran etip shyǵarady.

– Keshki jattyǵýdan soń ji­gitterge úılerińe qaıtyńdar deı­min, – deıdi Marat aǵa. – Biraq qaıtpaıtyndaryn bilemin. Túngi saǵat on ekide ádeıi kelemin. Ji­gitter jattyǵýdaǵy ádisterdi py­syqtap, kúresip jatady.

Qanat – naǵyz talant. Qazaq­stan quramasynyń eki-úsh sal­maq joǵary balýandarymen bel­desip, eshqaısysyna soqyr upaı bermeıtin. Halyqaralyq jarys­tarda fınalǵa deıin eshkimdi shydatpaıtyn Qanat fınalda ózin ózi jep qoıatyn edi. Basqa kemdigi joq. Áıtpese, ondaı birtýar balýandy kórmedim.

Talǵat Baısholaqov aǵasy Qanattaı atoılap kúresýden góri parterde aıqasqandy jaq­sy kórgen. Keı-keıde qarsy­la­synyń yńǵaıyna ózi túsip, ki­lemde ıtjyǵys bolyp jatqanda aıaq-qolyn tartyp tastaýdyń has sheberi edi.

Eýropa chempıonatynda ekeýi KSRO atynan 48 kılo jáne 52 kıloda birinen soń biri shyǵyp tamasha jeńiske jetken.

Sport fýnksıonerleriniń sportshy kilemnen qoshtasqannan keıin kózqarasy ózgeretindigin aıttyq. Sol jaǵdaı Talǵattyń da basynan aýyr ótkenin Qanat jany aýyryp aıtyp edi.

Sportqa baryn berip kúshi sarqylǵan Talǵat Jambyldan ózi týyp ósken Qaraǵandy oblysyna qonys aýdarǵysy keledi. Eń úlken másele – páter. Sport komıtetiniń basshylary Talǵat Baısholaqovtyń respýblıkalyq týrnırde Qaraǵandy oblysy qorjynyna altyn ne kúmis medal salýyn talap etedi. Baspana kerek bolsa. Sportqa baryn bergen, qajyǵan, qanshama jaraqaty bar Talǵat osy synǵa shydapty.

Keıin bızneste qoly júrdi. Qaraǵandy oblysyndaǵy mań­daı­aldy kásipker boldy.

– Bir kúni Germanııadan soń­ǵy úlgidegi «Mersedes» aıdap shyqtym, – deıdi Talǵat. – Pol­shadaǵy dostarym Belorýssııaǵa deıin uzatyp saldy. Olar ketken soń bir iri magazınge kirip, jol­ǵa sýsyn, jeıtin tamaq alyp shyqsam bir qora jigit «Mer­se­desti» aınalshyqtap júr. Jol torıtyn reketter ekendigi kó­ri­­nip tur. О́tken ǵasyrdyń 90-jyl­darynyń ortasy. Bularǵa eshkimniń buıryǵy júrmeıdi.

– Myna «Mersedes» seniki me?

– Iá, – deıdi Talǵat.

– Al azııat, janyń ózińe ol­ja, qazir aldy-artyńa qaramaı zyt. Bul mashına endi bizdiki. Kón­beseń bylaı shyǵaryp atyp tas­taımyz.

− Jaraıdy, – deıdi Talǵat. – Men bir jerge telefon soǵaıyn.

Tez keliskenine razy bolǵan reketter qaýip oılamaıdy. «Meıli» deıdi.

KSRO quramasynyń taba­ny kúrekteı 6 jyl múshesi bol­ǵan Talǵat Baısholaqovtyń Be­lorýs­sııada da dostary kóp. Lý­ka­shen­konyń oqqaǵary bolyp júrgen balýanǵa telefon shalyp, mán-jaı­dy aıtady. «Olardy al­dar­qata tur, qazir baramyz», deı­di ol.

On, on bes mınýttan soń úsh qara mashına zaýlap kelip toq­taıdy. Álginde ǵana ózderin as­pandaǵy qudaıdaı sezinip turǵan reketterdiń aıaǵy aspannan kelip, aldynyń bet-aýzy daladaı qan bolady. OMON-nyń jigitteri jel­kelep áketip, dosy Talǵatty she­karaǵa deıin shyǵaryp salady.

Mine, sporttaǵy dostyqtyń arqasy. Qanat – Baısholaqovtar otbasynyń uldan úlkeni. Inileri aldyn kesip ótken joq. Júregi keń, adamǵa qushaǵy ashyq, jaratylysy ǵalamat edi.

Adamdarǵa jaqsylyq jasaýdan lázzat alatyn. Bir kú­ni bapkeriniń kóńilin surap, Qara­ǵandyǵa Almatydan mashınamen barady. Qys mezgili. Boran ulyp, syrǵyma júrip turǵan ýaqyt. Jańaarqada bir týysqany hal ústinde, jaǵdaıyn suraý úshin taǵy da jolǵa shyqqan. Asfalt kók taıǵaq. Qanat bir ma­shınanyń jol shetinde aýda­ry­lyp jatqanyn kóredi. Júrgi­zýshisi jol ústinde búrisip otyr. Basqa bireý bolsa «ózim de ońyp kele jatqan joqpyn» dep kete be­rer me edi. Qanat óıtpeıdi ǵoı. Toq­tap járdemin beredi. Endi etek­te jatqan mashınany órge súırep shyǵarý úshin «KamAZ» kerek. Jol ortasyna júgi­rip shyǵady.

Qarly boran uıytqyp uryp tur. Tereze tazalaǵysh súr­tip úlgermeıdi. Arqyraǵan «Kam­AZ» júrgizýshisi qolyn sermep turǵan Qanatty kórmeı qal­ǵan. Qazaqtyń sporttaǵy bir jul­dyzy osylaı sóndi.

Qazaqtyń tuńǵysh álem chempıony «men sondaı edim» dep esh­kimge maqtanǵan adam emes edi. Min­det te etpegen. Adamdarǵa jaq­sy­lyq jasap júretin. Abzal dos ómi­riniń sońǵy mınýtynda da adam­gershiliktiń úlgisi bolyp qaldy.

Dzıýdodan qyzdar qura­ma­sy­nyń bas bapkeri bolǵan bir­týar balýan quıryqty jul­dyzdaı aq­ty da ketti. Qaıran, opasyz dúnıe aı...

P.S. Aǵaıyndy Baısho­laqov­tar:

Qanat Baısholaqov – sambo­dan jastar jáne ere­sekter ara­synda álem chem­pıo­ny. Eý­ropa chempıony. KSRO chempıo­na­tynyń birne­she dúrkin jeńim­pazy. KSRO Kýbogynyń eki dúrkin chempıony.

Talǵat Baısholaqov – Álem kýbogynyń ıegeri, Eý­ro­pa chempıonatynyń kúmis júl­­de­geri. KSRO Kýbogynyń eki dúrkin jeńimpazy.

Janat Baısholaqov – Álem chempıonatynyń eki dúr­kin qola júldegeri, Álem Ký­bo­gynyń ıegeri. Azııa chempıony.

Jasulan Baısholaqov – KSRO-nyń sport sheberi. Qa­zaq­stan­nyń birneshe dúrkin chempıony.

Jandos Baısholaqov – Eli­mizdiń birneshe dúrkin chempıony. Qazaqstannyń sport sheberi.Qyzylorda oblysy

Baqtııar TAIJAN,

«Egemen Qazaqstan»