Alǵashqy aıaqdopshylar

2007 jyly kúlli álem 1857 jyly An­glııanyń Sheffıld qalasynda qurylǵan tuńǵysh fýtbol klýby «Sheffıld FK»-ǵa 150 jyl tolǵan merekeli datasyn atap ótti. Bul klýb áli bar. Aǵylshyn premer lıgasynda apyryp-japyryp ataǵy shyqpasa da, tómengi lıgada tompańdap oınap júr. Jo­ǵarydaǵy fýtbol klýbynyń paı­da bolýy álemdik fýtbolǵa ja­ńa dáýir ákeldi dep esepteıdi ma­mandar. 

Álemdegi ekinshi qurylǵan fýt­bol klýby – «Notts Kaýntı». Bul komanda 1862 jyly taǵy da An­glııanyń Nottıngem qalasynda paıda bolǵan. Bul tusta fýt­bol­dyń ortaq erejesi bolǵan joq. Úlken qalalarda ornalasqan ta­nymal ýnıversıtetterdiń stý­dentteri ózderi shyǵarǵan ereje boıynsha oıyn ótkizip júrdi. Tip­ti olar ózara saıysqanda qaısy ereje boıynsha oınaý kerektigin aldyn ala kelisip alatyn dástúr bolypty. Kóp jaǵdaıda qonaqtar alań ıesiniń erejesine baǵynǵan kórinedi. 

Shamamen HVII ǵasyrdyń or­tasynda aǵylshynnyń fýtbol­qumar stýdentteri jınalyp «fýtbol oınaýdyń ortaq erejesin qa­byldaý qajet» degen sheshimge kelip, barlyǵy qosylyp, tal­qylaý jasaıdy. Aıtys-tartys 7 saǵat 55 mınýtqa sozyldy. Ná­tı­jesinde álemde tuńǵysh ret «Kem­brıj erejesi» deıtin ortaq qujat ómirge keledi. 

Bul qujatqa «Oıynshy qoldy paıdalanbaı torǵa dop engizse gol bolady», «Doptyń qarsy aldyna qorǵanys shebin qurǵan oıynshylar qoltyqtasyp turýǵa ruqsat», «Áýede ushqan dopty qolmen urýǵa bolmaıdy», t.b. baptar engiziledi. Bir qyzyǵy, osynda aıtylǵan keıbir ereje baptary áli kúnge deıin ózgergen joq.

Álem aıaqdopshylary úshin ekinshi bir este qalarlyq dúnıe 1863 jyly oryn aldy. Iаǵnı Lon­don qalasynyń Greıt-Kýın aýdanynda ornalasqan «Frı­meıson» atty shaıhanaǵa qala­daǵy fýtbolqumar adamdar jına­latyn. Osy ádet boıynsha qazan aıynyń 26-sy kúni bir top aıaq­dopshy joǵarydaǵy shaıhanada bas qosyp, sharap iship shal­qyp otyryp «Álemdik fýtbol odaǵyn» qurý týraly sóz qoz­ǵaıdy. Sóıtip qazirgi dúnıe jú­zindegi asa qýatty qurylym «Álem­dik fýtbol federasııasy» (FIFA) dúnıege keledi. Bul fede­ra­sııanyń 150 jyldyq mereıtoıy 2013 jyly álemdik aýqymda jo­ǵary deńgeıde atap ótildi.

Joǵarydaǵy Álemdik fýtbol odaǵyn qurýshylardyń bári derlik belgili emes. Hat-shotqa berik aǵylshyndardyń ózi osy máselede ekiudaı. Biraq fýtbol tarıhyn zertteýshiler J.F.Elkok («Fo­rest Klab»), Vorron («Voro­fıs»), Terner («Krıstal Palas»), Stıý­ard («Krýseıders»), Kempbell («Blekhıt»), t.b. bolǵan deıdi. 

Osy odaq qurylǵannan keıin fýtboldyń oıyn erejesi túzeldi. Jańa erejeniń ereksheligi: «Qaq­pashy dopqa qol tıgizýge bolmaıdy» delingen. Sonymen qatar aıaq­dopshyǵa oıyn ústinde dopty baspen, keýdemen ıgerýge ruq­sat berildi. Eń bastysy, fýtbol oı­naıtyn alańnyń kólemi beki­tildi. Keıbir uıymdastyrý ju­mys­tary júıelendi. Bul qujat fýt­bol tarıhynda «1863 jylǵy ereje» degen atpen qattaldy. Osy ere­jeniń 90 paıyzy búgingi kúnge deıin esh óz­germeı qoldanylýda. Tek 1912 jyly qaqpashynyń aıyp alań­ynda dopty qolmen ustaýǵa, qaǵý­ǵa bolatyny jaıly bap qana engi­zildi. 

Álemdik fýtbol odaǵynyń qyzmeti alǵashynda Anglııa eliniń she­ginde júrgizildi. Odaqtyń uıym­dastyrýymen tuńǵysh ret 1866 jyly «Sheffıld» jáne «Lon­don» komandalary arasyn­da jarys ótkizilip, bul týrnır jyl saıyn ótip turatyn turaqty básekege aınaldyryldy. Jyl ótken saıyn bul jarysqa qatysýǵa basqa komandalar da nıet bildirdi. Sóıtip jarystyń mańyzy ulǵaıdy. Osyǵan baılanysty jarysty uıymdastyrýshylar 1871 jyly Fýtbol odaǵynyń «Kýboktyq saıysy» degendi oılap tapty. Bul kýbokty jeńip alǵan komandaǵa «Anglııa chempıony» degen ataq qosa beriletin boldy. Osy oqıǵany sport tarıhshylary «álem fýtbolyndaǵy tóńkeris» esebinde baǵalap keledi.

1872 jyly joǵarydaǵy kýbok úshin jarystyń sheshýshi oıyny 16 naýryz kúni «Kennıgton Oýval» atty krıket alańynda «Vonderes» jáne «Roıaal Injıners» klýbtary arasynda ótti. Saıys bastalǵanda aýa raıy tym salqyn tartqandyqtan fýtbolshylar bas kıimmen oınady. Bul kezdesýdi álemdik fýtbol tarıhynda «Kýbok úshin» ótken resmı jáne alǵashqy oıyn» dep tanydy. Arada 20 jyl ótken soń «Kýbok úshin» jarys pen «Anglııa chempıonaty» bólek-bólek ótetin úrdis qalyptasty. 

Al fýtbol tarıhynda ult­tyq quramalar arasynda uıymdas­tyrylǵan tuńǵysh oıyn Anglııa men Shotlandııa komandalary arasynda 1872 jyly ótipti. Esep – 0:0. Biraq atalmysh oıyn onsha qyzyqty bolmasa da, tuńǵysh bolǵandyqtan tarıhta qalsa, al fýtboldan alǵashqy álem chempıonaty 1930 jyly Ýrýgvaıda uıymdastyrylyp, sheshýshi sátte argentınalyqtardy 4:2 esebimen utqan jergilikti fýtbolshylar tuńǵysh ret álem chempıony ataný baqytyna ıe boldy. 

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»