Dıplomat Aqmaral Arystanbekovanyń 70 jyldyǵyna oraı tarıhı qujattyq kórme ótti

Dóńgelek ústel jumysyn Qazaqstannyń syrtqy saıasaty­nyń damýyna eleýli úles qosqan Aqmaral Haıdarqyzynyń jaýapty memlekettik qyzmetterdegi qajyrly eńbekterin aıǵaqtaıtyn qujattar quramynan qalyp­tasqan tarıhı-qujattyq kórme to­lyqtyra tústi. Aqmaral Haı­darqyzynyń 35 jyldyq dıp­lomatııalyq qyzmetiniń máni «alǵashqy», «tuńǵysh», «birinshi» degen sınonım sózdermen súıe­meldense ǵana ashyla túsetinin basqosýda aıtylǵan árbir estelik aıshyqtap jatty. Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy elshisi, elimizdiń tarıhyndaǵy alǵashqy áıel-elshi, Birikken Ulttar Uıymy janyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Tu­raq­ty ókili, Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń IýNESKO ja­nyndaǵy turaqty ókili sııaqty bedeldi qyzmetterdi atqarǵan A.Arystanbekova «tuńǵysh» degen tuǵyrdyń talassyz ıesi. 

Jıyndy kirispe sózimen ashqan Prezıdent Arhıviniń dırektory Borıs Japarov A.Arystanbekovanyń komsomol jáne partııa jumysy shyńdaǵan qaı­ratkerlik qasıetiniń táýel­siz Qazaqstannyń alǵashqy qa­lyp­tasý kezeńinde jarqyraı kórinip, jas memlekettiń halyq­aralyq bedeliniń nyǵaıýy jolynda kórsetken belsendi eń­begin jan-jaqty saralap ótti. Azamattyq boryshyn derbes Qazaqstannyń jahanmen ynty­maqty damýy jolyna jumsaǵan ulttyq dıplomatııanyń kórnekti ókili týraly jasalǵan 30 mınýt­tyq derekti fılm onyń balalyq shaǵynan bastap búginge deıingi sáýleli ómirin naqty tarıhı qu­jat­tar men sýretter, beınejazbalar arqyly baıandap shyqty. 

Keńes Odaǵynyń úsh birdeı syrtqy ister mınıstrimen – E.Shevardnadze, A.Bessmertnyh já­ne S.Lavrovpen birge ju­mys istep, syrtqy saıasat óne­riniń qyr-syry men názik ıirim­­derin meńgergen Aqmaral Arys­tanbekova Táýelsizdik týraly deklarasııaǵa qol qo­ıylǵannan keıin eki kúnnen soń Prezıdent N.Nazarbaevtyń ózin BUU-ǵa kirýge daıyndyq jumystaryn júrgizýge baılanysty tapsyr­ma berip, Nıý-Iorkke attandyrǵan kezdi esine aldy. Qazaqstan Respýblıkasy 1992 jyldyń 2 naýryzynda BUU-ǵa múshelikke qabyldandy. Qazaqstannyń teń quqyly memleket retinde qatysqan BUU Bas Assambleıasynyń 47 sessııasy (1992-93jj.), Memleket bas­shysynyń eń alǵashqy Ame­rıkaǵa jasaǵan sapary, 5 qazanda BUU minberinen egemen eldiń eń alǵashqy Prezıdenti baıandama jasaǵan tarıhı kúndi árbir mınýtyna deıin bedeli zor uıymnyń sol kezdegi tuńǵysh Turaqty ókili bolǵan A.Haıdarqyzy táptishtep aıtyp bere alady. Dál osy ýaqyt aralyǵynda ol úlken Djordj Býsh, Madlen Olbraıt, Bıll Klınton, Genrı Kıssındjer sekildi Amerıkanyń bedeldi saıası tulǵalarymen jıi bas qosyp, salmaqty suhbattar qurdy. Al BUU-nyń 49-sessııasynda 295 qarar qabyldanady, sonyń 20 qararyna Qazaqstan bir­lesken avtor retinde qaty­sa­dy. Jaýapkershilik júgi aýyr osy aýqymdy jumystyń bári A.Haı­darqyzynyń tikeleı uıytqy bolýymen atqarylǵany anyq.

A.Arystanbekova Qazaq­stan­nyń BUU-daǵy Turaqty ókili bolyp 8 jyl úzdiksiz jumys istedi. Bul jyldary A.Haıdarqyzy Qazaqstan Respýblıkasynyń Kýbadaǵy turaqty jáne ókiletti elshisi qyzmetin de qosa atqardy. Fransııada elshi bolǵan jyldary saıası-ekonomıkalyq baılanystarmen birge, mádenı qarym-qatynasqa da kóbirek nazar aýdaryp, Parıjdegi Shyǵys tilderi men órkenıeti ulttyq ınstıtýty men arhıvterinde saqtalǵan belgili saıası qaıratker Mustafa Shoqaı týraly qundy derekter men málimetterdiń elge qaıtarylýy jolynda kóp járdem berdi. Kedendik jáne qarjylyq qıyndyqtary sheshilgen mańyzdy qujattar 2001 jyly Qazaqstan Táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna oraı el Prezıdentiniń qolyna tabystaldy. Qazaqstannyń Bi­rik­ken Ulttar Uıymynda ıadro­lyq po­lıgondy jabý jáne qýaty jó­ninen álemdegi tórtinshi ıadro­­lyq áleýetten erikti túrde bas tartý jónindegi teńdessiz áreketi, jahandyq qaýipsizdik pen tu­raqtylyqty nyǵaıtýǵa naqty úles qosýy, áleýmettik-ekono­mıkalyq damýdaǵy dú­nıe­­júzilik tájirıbeni zerde­leý men engizýde jasaǵan A.Haıdarqyzynyń eńbegin bas­qo­sýǵa jınalǵan ardager dıp­lomattar men tanymal tul­ǵalar jarysa baıandady.

Bodandyqtyń qamytyn en­di sypyrǵan Qazaqstannyń halyqaralyq quqyq normalary men qaǵıdattaryn ustanýǵa negizdelgen dáıekti syrtqy saıa­­sı baǵyty arqasynda jas mem­­le­kettiń álem aldyndaǵy be­deliniń asqaqtaǵanynyń kýási bolyp qana qoımaı, sol saıası úde­risterdiń bárine tikeleı ózi qatysyp, atsalysty. Táýelsiz memlekettiń syrtqy saıasatymen tanystyrý úshin ol AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Ger­manııa, Qytaı, Japonııa, Ún­distan, Egıpet, Brazılııa já­ne basqa da memleketterdiń elshi­lerimen jıi júzdesip, dúnıe­júzilik qoǵamdastyqtyń ortaq máselelerin birge talqylap, sheshýge shaqyrdy. Qazaqstannyń jas dıplomatııasy sol tarıhı kezeńdegi mindetin Aqmaral Arystanbekovanyń qajyrly eńbegi men parasaty arqasynda laıyqty oryndaı aldy. Bıik laýazymdy kásibı adal jaýap­kershilikpen atqara júrip, dıp­lomatııa tarıhymen aınalysyp, tarıh ǵylymdarynyń doktory atandy. Búginde ol ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-de «Álemdik saıasat», «Jahandaný» jáne «Jahandaný dáýirindegi Qazaqstan men BUU» atty úsh avtorlyq dáristerin ustazdar men stýdenter úshin arnaıy oqyp turady. Úsh monografııanyń jáne otandyq, sheteldik basy­lymdarda turaqty jarııa­lanyp turatyn saıası saraptamalyq materıaldardyń avtory. Inter­net jelisinde onyń aǵylshyn tilinde halyqaralyq qatynastar taqyrybymen tyǵyz baılanys­ty jazylǵan 1500-den astam ǵylymı jumysy men maqalalary tirkelgen. 

Dóńgelek ústelge A.Qoshanov, M.Ábýseıitova syndy Ulttyq ǵylym akdemııasynyń akade­mık­teri, T.Qabdrahmanov, R.Ból­tirikov, B. Ahmetǵalıev, B.Qu­saıynov, R.Saýrambaeva sııaq­ty dıplomatııalyq qyzmet­tiń ókilderi men ardagerleri qatysyp, mereıtoı ıesi týraly maqtanyshqa toly mazmundy es­telikter aıtyp, tyń usynys­tarymen bólisti. 

Aıgúl AHANBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY