Zańnama ınstıtýtynyń qurylǵanyna – 25 jyl

Zańnama ınstıtýty men Respýb­lı­kalyq quqyqtyq aqparat ortalyǵyn qu­rýdyń bastaýynda kórnekti ǵalym, mem­leket qaıratkeri, burynǵy Ádilet mı­nıstri Naǵashybaı Amanǵalıuly Sháı­kenov turdy. Oqyrmanǵa uǵynyq­ty bolýy úshin osy eki mekemege jeke-jeke toqtaǵan oryndy bolar dep esep­teımin.

Qazaqstan Respýblıkasy Zańnama ıns­tıtýtynyń qurylýy men qa­lyp­­ta­sýynyń tarıhy Qazaqstan zań­na­ma­syn reformalaýdyń, sondaı-aq eli­mizdiń asa mańyzdy quqyqtyq qu­jat­­taryn pysyqtaýdyń jáne zań shy­ǵarmashylyq qyzmetti ǵyly­mı qam­tamasyz etýdiń aıtýly kezeń­de­ri­men baılanysty boldy.

Instıtýttyń qalyptasý jáne óz­gerý kezeńi memleketti, qoǵamdy já­ne zańnamany damytýdyń sura­ny­­syna qaraı jetilip otyrdy. Osy­laı­­sha, 1993 jyly qurylǵan Zańnama ǵy­lymı-zertteý ınstıtýty 1998 jyly Ádilet mınıstrligi janyndaǵy Zań­nama ınstıtýty bolyp qaıta qu­ryl­dy. Sodan keıin ınstıtýt 2000 jyly ja­byq aksıonerlik qoǵam nysanynda, al 2006 jyly jaýapkershiligi shek­teýli seriktestik nysanynda qaıta uı­ym­dastyryldy. Al Úkimettiń 2010 jyl­ǵy 22 qańtardaǵy qaýlysymen biz­diń Instıtýt memlekettik mekeme mártebesine ıe boldy.

Instıtýt tarıhy Qazaqstannyń je­tekshi quqyqtanýshy ǵalymdarynyń aty­men tyǵyz baılanysty. Ár jyl­­darda Instıtýtta ǵalymdar: S.Zı­ma­nov, Iý.Basın, Ǵ.Saparǵalıev, M.Baı­ma­hanov, A.Hýdıakov, M.Súleımenov, A.Dı­den­ko, R.Podoprıgora, D.Chýk­maı­tov, S.Klımkın, T.Qaýdyrov, M.Sár­sembaev, E.Abaıdildınov jáne bas­qalar qyzmet istep, ǵylym men zań­namany damytýǵa eleýli úles qos­ty. Bul oraıda mekememizdiń maq­ta­ny­shy bolǵan ǵalymdardyń tizimin jal­ǵastyra berýge bolady.

Instıtýt óziniń 25 jyldyq tarıhynda norma shyǵarýshylyq qyzmetti ǵylymı turǵydan ilgeriletýdi qam­ta­masyz etken jetekshi ǵylymı me­ke­melerdiń biri bolǵanyn atap kór­set­ken jón. 

Ǵylymı qyzmetkerler zań shy­ǵar­­ma­shylyq, zańnamany taldaý já­ne qu­qyq qoldaný praktıkasy sa­la­syn­da, zań jobalaryn, sondaı-aq tujyrymdamalaryn ázirleýge qa­ty­syp, quqyq salasyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı-zertteýler nátıjelerin zańnamany jetil­di­rýde, zań jobalary mátinderiniń teń­túpnusqalylyǵyn qamtamasyz etý jáne olardyń baıandalý stılin je­­til­dirý maqsatynda zań men halyq­ara­lyq shart jobalaryna, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy qatysýshysy bo­lýǵa nıettenetin halyqaralyq shart­tarǵa ǵylymı lıngvıstıkalyq sa­raptama júrgizý, sondaı-aq mem­le­kettik organdarǵa ádistemelik jáne saraptamalyq kómek kórsetý ar­qyly qoldanystaǵy zańnamany tal­daýǵa, quqyqtyq monıtorıng júıesin damytýǵa járdemdesý isinde jo­ǵary deńgeıde saraptamalyq-taldaý ju­mystaryn júrgizýmen aınalysyp ke­ledi.

Instıtýt júrgizip jatqan ǵyly­mı lıngvıstıkalyq saraptama erek­she nazar aýdarýǵa turarlyq, óıt­keni zańnamalyq aktilerdiń qazaq jáne orys tilderindegi teńtúp­nus­qa­­lalyǵyna qatysty ótkir másele oń­­taı­ly sheshimin tapty. Bul oraıda Ins­tıtýt buryn qabyldanǵan zań­na­maǵa qatysty jumystardy muqııat júrgizýdi nazarynda ustaıdy.

Instıtýt elimiz úshin mańyzdy qu­jattardy, kodekster men zańdardy ázir­leýge qatysqanyn aıta ketken jón. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi ke­zeń­ge arnalǵan quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyn, Kásipkerlik ko­de­k­stiń jáne jańa redaksııadaǵy Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń jobasyn, sondaı-aq ázir­leý­shi organ Ádilet mınıstrligi bolyp tabylatyn basqa da zań jobalaryn ázirleý barysyna Instıtýt úlken eń­bek sińirdi.

Budan basqa, Instıtýt zań shy­ǵar­mashylyq prosesi barysynda eskeriletin jáne paıdalanylatyn zańnamany jetildirý jóninde usy­nymdar jasaı otyryp, barlyq mem­lekettik organdarǵa turaqty ne­giz­de járdem kórsetip otyrady. Qyl­mys­tyq-prosestik, Qylmystyq, Qyl­mystyq-atqarý kodeksterine já­ne bas­qa da zańdarǵa qatysty qyl­mys­tyq-quqyqtyq baǵytty jáne pe­­nı­­ten­sıarlyq júıeni jańǵyrtý sheń­­berinde berilgen Instıtýttyń usy­nys­tary men usynymdary osyny rastaıtyn mysaldardyń biri bolyp tabylady. 

Sonymen qatar Instıtýt qazaq­stan­dyq úkimettik organdarmen, sa­rap­tama qoǵamdastyǵymen ǵana emes, shet­eldik ǵylymı mekemelermen de óza­ra tyǵyz is-qımyl jasaıtynyn aıta ketý qajet. Olardyń qatarynda Reseı Federasııasy Úkimetiniń ja­nyn­­daǵy Zańnama jáne salystyrmaly quqyqtaný ınstıtýty, Ýkraına Jo­ǵarǵy radasynyń Zańnama ınstıtýty, Belarýs Respýblıkasynyń Ult­tyq zańnama jáne quqyqtyq zert­teýler ortalyǵy, Mońǵolııanyń Ult­tyq zań ınstıtýty, Noǵaı Ýnıver­sı­teti janyndaǵy Azııalyq quqyq almasý ortalyǵy (Japonııa), Ońtústik Koreıanyń Zańnama ınstıtýty jáne t.b. bar. 

Sonymen birge 2012 jyldan RQAO barlyq keń taralǵan veb-braý­zer­lerinde jumys isteıtin, qajet­ti izdeý fýnksıonaly jáne ózge de servıstik múmkindikteri bar «Ádilet» aqparattyq-quqyqtyq júıesin qurdy.

Júıe Internet jelisinde jalpyǵa qol­­jetimdi jáne óte tany­mal. Re­sý­rs-

­qa qol jetkizýdegi kórset­kish­ter ba­synan-aq oǵan degen qyzy­ǵý­shy­lyq­tyń artyp otyrǵanyn kór­set­ken. Eger 2013 jyly paıdalanýshylar sany 2 802 499 bolsa, osy jylǵy to­lyq emes bes aı ishinde olardyń sany 2 204 369 boldy, ortasha eseppen aı saıynǵy ósim sońǵy alty jylda 13% qurap otyr. 

Saıtqa kirý statıstıkasy da atal­ǵan resýrstyń qajetti ekenin kór­setip otyr. Paıdalanýshylardyń sa­ny 2013 jyly 6 872 367-den ótken jy­ly 16 542 779-ǵa deıin artty, jyl saıyn­ǵy ósý 19% quraıdy. Betterdi qaraý boıynsha da uqsas jaǵdaı, ıaǵ­nı jyl saıynǵy artý 21% qurap otyr. Jáne ony paıdalanýshylar qata­ryn­da otandastarymyz ǵana emes shet­eldikter sanynyń jyldan jylǵa artyp otyrǵan jaıy bar. 

Belgilengen betalystyń durys jalǵasy Qazaqstan Respýblıkasy Normatıvtik quqyqtyq aktileriniń eta­lon­dyq baqylaý bankin elek­tron­dy túrde qurý týraly má­se­le­si boldy. 2009 jyly Prezı­de­nt Jar­lyǵymen bekitilgen Qazaq­stan Respýblıkasynyń 2010 jyl­dan 2020 jylǵa deıingi kezeń­ge ar­nal­ǵan quqyqtyq saıasat tujyrym­da­­­masynda «elektrondy úkimet» ın­fra­qurylymy men ulttyq quqyq­ty aqparattandyrýdaǵy kúrdeli qa­dam­nyń bazalyq qurambólikteriniń bi­ri re­tinde osy ınstıtýtty engizý ne­giz­delgen.

Elektrondy túrdegi QR NQA etalondyq baqylaý banki 2015 jyly iske qosyldy jáne 2015 jylǵa deı­in qabyldanǵan aktiler bó­liginde onyń tolyqtyrylýy júzege asyry­la­dy. Etalondyq bank ashyq qol­­jetim­di­likpen búkil álemdik ǵalamtorda orna­lastyrylǵan, 102 000 asa NQA qam­tı­dy, olardyń jartysynan kóbi, shamamamen 66 000 – óńirlik mańyzdaǵy aktiler.

Jalpy alǵanda, RQAO-da halyqty quqyqtyq aqparattandyrý isine eleý­li úles qosyp, qoldanystaǵy zań­namanyń túsindirmesin berýmen qa­tar, quqyqtyq máseleler boıynsha ha­­lyq­qa tegin konsýltasııa beretin Qu­­qyq­tyq aqparattyq qyzmet jumys is­teı­di.

Bul qyzmet Respýblıkanyń búkil óńirleri úshin qońyraý shalýdyń 119 biryńǵaı nómirine ne 8 (7172) 58-00-58 nómiri boıynsha telefon arqyly, sondaı-aq Ádilet mınıstrliginiń saıty arqyly, onyń ishinde 2017 jyly tu­tynýshylardyń yńǵaılylyǵy úshin qo­sylǵan WhatsApp onlaın-messen­d-

je­­riniń servısi arqyly qyzmet kór­se­tedi.

2011 jyly Qyzmet qurylǵan kezden bastap barlyǵy 900 myńnan asa kon­sýltasııa berildi, olardyń ishinde soń­ǵy úsh jyl ishinde 391 062 qyzmet kórsetildi: 2015 jyly – 118 108, 2016 jyly 133 748 jáne 2017 jyly 139 206 qyzmet kórsetildi.

RQAO óz ustanymyn dáleldeı otyryp, árdaıym jańa belesterdi baǵyndyrǵysy keledi. Mysaly, bıyl RQAO jasap, paıdalanýshylarǵa usyn­ǵan sońǵy jobalardyń biri «Zań» de­rekter bazasynyń onlaın nusqasy boldy. 

Byltyrǵy jyldan beri RQAO Ádilet mınıstrligi jarııalaǵan kon­kýrs sheńberinde jeńimpaz atanyp, zańnamany aǵylshyn tiline aýda­rý­ǵa qatysyp, ózin jańa qyrynan kór­setýde. 

Búgingi tańda jahandaný prose­sin­de quqyqtyq aqparatqa degen qa­jet­tilik halyqaralyq deńgeıde su­ra­­nysqa ıe bolyp otyr. Buǵan pos­t­ke­ńestik keńistikte Eýrazııalyq eko­no­mı­kalyq qoǵamdastyqqa (EýrAz­EQ) qa­tysýshy memleketter zań­na­ma­sy­nyń yqpaldastyrylǵan bazasy my­sa­ly bola alady, bul bazanyń qu­­rylýyna RQAO ózindik úlesin qos­ty; al qazirgi kezde RQAO Shanhaı yn­tymaqtastyǵy uıymyna (ShYU) qa­tysýshy elderdiń uqsas jobalaryn qu­rýǵa qatysýda.

Qazirgi zamanǵy ómirde sıfrly ınfraqurylym erekshe ról atqaryp, búgingi kúnniń trendi bolyp otyr. Muny Elbasy Astanada ótken Global Challenges Summit ekonomıkalyq forýmynda megatrendterdiń biri retinde atap ótti. Sıfrly tehnologııa­lar Prezıdentimizdiń sońǵy jol­daý­la­rynyń, baǵdarlamalyq qujat­ta­ry­nyń negizgi túıini boldy. 

Shırek ǵasyrda abyroıly joldardan ótip, tabysty jetistikterge qol jet­kizgen mekemelerdegi ujymnyń kúsh jigeri mol, áleýeti joǵary já­ne keleshekke kemel josparlary kóp. RQAO-nyń odan ári damýy úshin Ádilet mınıstrliginiń senimi men qoldaýy, paıdalanýshylardyń rı­za­shylyǵy men turaqtylyǵy qa­jet. Mundaı talaptar RQAO-nyń aqpa­rat­tyq-quqyqtyq kórsetiletin qyzmet na­ryǵynda ozyq ustanymda bolýyna múmkindik beredi. 

Ramazan SÁRPEKOV,

«Qazaqstan Respýblıkasynyń

Zańnama ınstıtýty» 

MM dırektor