Átteń, tonnyń keltesi-aı!..
Ánsheıinde asyldaryn ardaqtap, arystaryn joqtaýǵa kelgende eshkimdi aldyna túsirmeıtin bul qazaqtyń keıde kejegesi keıin tartyp, kerenaýlana qalatynyna qarnyń ashady. Áıtpese, kóziniń tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalǵan, tutas bir dáýir aqyndarynyń kóshbasshysy bolǵan kórnekti aqyn Toqash Berdııarov eleýsiz qalar tulǵa ma edi?! Bul da bir qapy dúnıe...
Qazaq poezııasyna tyń jańalyqtar alyp kelip, mazmun, forma jaǵynan qaıta túletip jańǵyrtqan, sóıtip ádebıetimizdiń ósip-órkendeýine mol úles qosqan kezinde ártúrli sebeptermen ózine laıyq baǵasyn ala almady. Keıin qaıtys bolǵan soń da, kerek deseńiz, kúni búginge deıin oǵan jasaǵan isine turarlyq jóndi qurmet kórsetilgen joq. Sózdiń shyndyǵyna kóshsek, aqyn Toqash Berdııarovtyń esimi qazaq poezııasynyń aqtańgerleri Muqaǵalı Maqataev, Tólegen Aıbergenov, Qadyr Myrzalıev, Jumeken Nájimedenov, О́tejan Nurǵalıev sekildi aqyndarmen qatar turýy tıis edi. Tipti ol osy aty atalǵany bar, atalmaǵany bar, ótken ǵasyrdyń 1950-1970 jyldar kezeńindegi barlyq qazaq aqyndarynyń tý ustaýshy ustazy sııaqty bolatyn.
Shyǵarmashylyqqa shyn berilgen máshhúr qalamgerlerdiń qaı-qaısysy da kútpegen jerden bastalyp, kútpegen jerden aıaqtalatyn «qyzyq» minezdiń ıesi bolǵany búginde eshkimge qupııa emes. Olar bir qarasań – dana, endi bir qarasań – bala sııaqty. Talanttaryna qaraı tabıǵattary da túrli-túrli bir qyzyq.
Bıyl ómirden ótkenine otyz jyl bolatyn, kóziniń tirisinde-aq «Tentek Toqash» atanyp, óleń ólkesinde ózindik olja salǵan qazaq ádebıetiniń klassıgi Toqash Berdııarov týraly da osy pikirlerdi aıtýǵa ábden bolar edi. Sonaý qazan erneýinen qaraýyl qaratqan qıyn zamanda dúnıege kelip, qyńyr taǵdyrdyń taýqymetin bir kisideı tartqan, bar men joqtyń, ádildik pen ádiletsizdiktiń, jaqsylyq pen satqyndyqtyń qadirin judyryqtaı kezinen bastap júrek súzgisinen ótkizip aqyndyqqa kelgen ol ár týyndysyn ómirdiń ózinen oıyp aldy. О́z basynan keshkenderdi ǵana óleńge aınaldyrdy, sony qaǵazǵa túsirdi. Jazǵandaryna artyq boıaý qosyp, jasandy sýretter men obrazdarǵa boı aldyrǵan joq. Sondyqtan bolar, Berdııarov qalamynan týǵan «Shalqy, teńiz», «Beıbitshilik kóshesi», «Oq pen gúl», «Boztorǵaı», «Eski parovoz», «Sónbeıtin ottar», «Kúnder, kúnder, kúnderim», «Shynar» sekildi óleń-poemalary men «Jastyq keshýi», «Soldat syry», «Farıda» sekildi povest-áńgimeleri ár oqyrmannyń júreginde altyn sııamen jazylǵan qoltańba bolyp qaldy.
Qalaı degende, Toqash – taǵdyry tátti aqyndardyń qataryna jatpaıdy. Toqash ómiri – ókisigi kóp ókinishti ómir. Ol bala kezinen-aq mynaý jalǵan dúnıeniń kermek dámin kóp tatty. Taǵdyrdyń jazýymen Tashkenttegi balalar úıine túsip, sonda tárbıelendi. On jetige tolar-tolmasta soǵysqa attandy, tolarsaqtan qan keshti. Jeńisti fashızmniń uıasy Reıhstag túbinde qarsy alǵan jaýyngerdi birden elge qaıtarýǵa úkimet asyqpady, Baltyq áskerı-teńiz flotynda qyzmetin jalǵastyrýǵa qaldyrdy. Sóıtip ol súńgýir qaıyqta áskerı boryshyn óteýge májbúr boldy. Osylaısha talaı taýqymetti bastan keshirgen teńizshi alyp-ushyp 1949 jyly elge oralǵanda ony aldynan quraq ushyp eshkimniń de qarsy almaǵany anyq. Almatyda kim kóringenniń bosaǵasyn jaǵalap, kún kórisi asa kelispedi. Tipti soǵystan qaıtqan soldatta jatatyn jer de bolmady. Almatynyń skverleri men vokzaldarynda qonyp kún keshti. Aqynnyń:
Pasportymda aty joq,
Prospekt, kósheńniń.
O, Almaty, sonda da
Úıimdeısiń sheshemniń, –
dep óleń jazatyny osy kez. Ol aldymen sýretshi bolýdy armandap, Almaty kórkemsýret ýchılıshesine oqýǵa tústi. Biraq, ony aıaqtamaı tastap ketti. О́ıtkeni ol birjola aqyndyq jolǵa bet burǵan edi. Alaıda taǵdyr taýqymeti ony bul jaqta da ókshelegenin qoımady. Á degennen-aq alǵashqy kitaby syn sadaǵyna ilikti. Talaıdy kórgen Toqań oǵan moıymaıdy. Tıtteı kezinen-aq jylaǵandy jubatýǵa, panasyzǵa qamqor bolýǵa, ádiletsizdikten taıaq jegenderdi arashalaýǵa jaratylǵan aqyn aqyry aıtatynyn aıtyp tyndy. Sol úshin bireýlerge jaqpaǵan kezi kóp boldy. О́zgege bolysam dep júrip, ózi de qııanattyń qamytyn kóp kıdi. Munyń bári joǵaryda biz kórsetken eńbekterinde jaqsy kórinis tapqan. Keıin jalaqorlardyń jalasynan Jazýshylar odaǵynan shyǵaryldy. Shamasy, aqyn jolynyń munshama aýyr bolýyna, sirá, onyń bir qalypqa syımaıtyn ántek minezi kináli bolsa kerek. Osynaý keleńsiz oqıǵa onyń ádebıettegi bólek ornyna teris áserin tıgizse kerek, deıdi ádebıet zertteýshileri. Múmkin. Degenmen, báleqorlardyń bul áreketi de Toqańdy syndyra alǵan joq. Odan keıin de aqyn kóptegen týyndylaryn ómirge ákeldi.
Kezinde ony barlyq úlken-kishi «Kóke!» dedi, bizdiń jol bastaýshymyz, tý ustaýshymyz, ustazymyz dep qadir tutty. Kóz kórgenderdiń aıtýynsha, ol adam balasyna jamandyq oılamaǵan, qolynan kelse kómek qolyn sozýǵa, jaqsylyq jasaýǵa umtylyp turatyn jan edi, deıdi. Mysaly, onyń jeke qarajatyna týǵan aýyly Ushqynǵa (Saryaǵash óńiri) asfalt jol tósettirip bergenin esten shyǵarýǵa bola ma? Jaryqtyq, óziniń jaryq kórgen bir kitabynyń qalamaqysyn túgel sol joldy salýǵa jumsapty... Mine, Toqań osyndaı márt bolatyn, shyn aqyn edi! Toqań boıyndaǵy osy márttik qasıet búgingi keıbir baıshikeshterde jetpeı jatqany ókinishti.
Bir qaraǵanda minezi qyńyrlaý kóringenmen, ol sońǵy demi bitkenshe ádilettiń týyn kóterip ǵumyr keshti. О́z áriptesteriniń de, sońynan ilesken shákirtteriniń de sondaı bolýyn, eldiń qamyn jeıtin er, ulttyń namysyn qaıraıtyn aqyn bolýyn kóksedi. Ol ózi ǵumyr keshken zamanǵa jáne onyń bıleýshilerine asa rıza bolǵan joq. Olardy «ınterventter» dep jaqtyrmady. Sol úshin de áldebireýler aqyndy kústanalaǵan shyǵar, kim bilsin?!.
Shúkirshilik, sońǵy kezde qazaq rýhanııatyna erekshe eńbek sińirgen qalam qaıratkerleriniń esimin máńgi este qaldyrý maqsatynda elimizde kóptegen ıgi sharalar qolǵa alynyp jatyr. Mysaly, Qaraǵandydan Qasym Amanjolovqa, Oraldan Qadyr Myrzalıevke, Atyraýdan Jumeken Nájimedenovke, Almatydan Tumanbaı Moldaǵalıevke, Aqtóbeden О́tejan Nurǵalıevke arnalǵan eńseli eskertkishter boı kóterdi. Muzbalaq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń qoladan quıylǵan eskertkishi ońtústik astanamyzda Jeltoqsan men Maqataev kósheleriniń qıylysynda menmundalap turǵanyna on jyldan asty. Endeshe, kóptegen tegeýrindi talanttardy tárbıelegen ustaz-aqyn Toqash Berdııarovqa mundaı qurmettiń buıyrmaýy qalaı? Aqynnyń ózi ómir boıy alaqanyna salyp, óleńderinde terbetip ótken ońtústik óńiri nege únsiz? Álde, shymkenttikterge aqyn kerek emes pe? Tym bolmasa, Almaty qalasyndaǵy aqyn turǵan úıge (T.Jarokov kóshesi, 199-úı, 20-páter) memorıaldyq taqtanyń ornatylmaýy ózderin Toqańnyń izbasary sanap júrgen kópshilikke artylǵan úlken syn.
Bar ǵumyryn óleńge arnap, qazaq ádebıetine qomaqty úles qosqan, shyn máninde ózi de halyq aqynyna aınalyp úlgergen aqynnyń áziz esimin óz tuǵyryna qondyratyn ýaqyt jetkeni anyq. Olaı bolsa, jibergen keleńsizdiktiń ornyn toltyryp, ult úshin eren eńbek sińirgen daraboz aqyn Toqash Berdııarovtyń esimin eskergenimiz jón-aý!..
Bolat ShARAHYMBAI