Biz naǵyz batyrlardy kórgen baqytty urpaqpyz. El qorǵaý jolynda janqııarlyq tanytqan erler týraly estelikter biz úshin qashan da qasterli. Olar otansúıgishtikke, ulylyqqa shaqyrady, senimniń samǵaýyna bastaıdy, tunjyraǵan kóńildi rýhtandyrady. Osyndaı bolmysy batyrlyqpen hám ulylyqpen tutasqan tulǵanyń biri Qasym Qaısenov bolatyn. Kózi tiri bolǵanda, Qasym ata bul kúnderi halqymen birge júz jyldyǵyn mereılene toılap jatar edi-aý.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń batyry, Qazaqstannyń Halyq Qaharmany, aty ańyzǵa aınalǵan partızan, ataqty barlaýshy, qazaq ádebıetindegi partızandar taqyrybynyń negizin qalaýshy kórnekti jazýshy Qasym aǵa meniń esimde júreginiń lúpili men qan-tamyrynyń búlkili «halyq» dep soǵatyn, dańǵaza shý men daraqy maqtandy boıyna darytpaıtyn tekti tulǵa retinde qaldy. Ol oıy tunyq, parasatty, nıeti adal, tabıǵaty taza qalpyn saqtap ótti.
Soldatty soldat jaqsy túsinedi eken. Orta bilim ordasynda oqyǵan kezden Qasym aǵanyń shyǵarmashylyǵymen tanys edik. Biraq onyń jan dúnıesine tek Aýǵanstandaǵy qandy qyrǵynnan oralǵannan keıin ǵana tereń boılaı aldym. Maıdan dalasynda ajalmen arpalysa júrip kelgen túsinik sol – kóktegi sansyz juldyzdardyń kenet bireýi zymyraǵan kúıi belgisiz bir tuńǵıyqqa batyp, lezde ǵaıyp bolatyny sııaqty ómir de qysqa eken, biraq ol uzaqtyǵymen emes, alǵa qoıǵan adamdyq paryzdy qalaı atqardyń degen amanatty saýalǵa ashyq júzben, adal armen, bıik parasatpen jaýap qaıyra alýyńmen ólshenedi.
Men ádiletsiz Aýǵan soǵysynan ábden taýym shaǵylyp, jigerim jasyp, ómirge degen senimdi joǵalta jazdap qaıtqan kezimde Qasym batyrdan súıeý taptym. Onyń qasynda júrip, taǵylymdy sózderin tyńdap, izgilik pen meıirimniń nuryna jadyrap, júnjigen boıyma ál júgirdi, rýh kirdi. Qaharman Qasymnyń jas ulan boıyndaǵy ómirdiń jasyl búrshigin qaıta jarǵyzǵan qasıetine tánti bolmaý múmkin be?
Kópshilikten bólek bir qyrymen erekshelenip turatyn, keýdesindegi otty sáýlesimen tóńirekti nurlandyrar, jaratylysy jalqy tulǵalar ómirde kóp ushyrasa bermeıdi. О́z ǵumyrynda olardyń birine jolyqqan jannan baqytty eshkim joq der edim.
Birde, dert býyp, aýyryp jatqanynda onyń kóńilin suraı bardym.
– Áı, aýǵandyq, keldiń be? – dedi Qasym aqsaqal. Qaskeń meni solaı ataýshy edi.
– Halińiz qalaı, aǵa?
– Haldiń nesin suraısyń... Tańerteń turamyn. Sodan keıin birden Baýkeńe chest beremin, – dep Qasekeń tóseginiń basynda ilýli turǵan Baýyrjan Momyshulynyń sýretin ıegimen meńzep, qolyn shekesine aparyp, áskershe sálem berýdiń ısharasyn jasady. – Baýkeńnen ǵana qorqýshy edim. Qazir men qorqatyn adam da qalmady. Sen baqyttysyń ǵoı, aıbynatyn men barmyn!
Qasym aqsaqaldyń «qorqý» degenin «syılaý» dep túsinińiz. Abyz da aıbyndy Qasekeń Baýkeń sııaqty qasıetti, qadirli, kemeńger tulǵalardyń orny tolmaıtynyn, olardyń orny ámanda oısyrap turatynyn osy sózimen-aq ańǵartýshy edi...
Júregine parasat uıalaǵan, kókireginde surapyl kúreskerlik rýh bebeýlegen has batyrlar ómir boıy birin-biri syılap ótti. Jıyndardyń birinde aınalasyndaǵylar Qasym Qaısenovten: «Seniń batyrlyǵyń Baýkeńe qaraǵanda qandaı?» dep, suraǵanda, ol Baýyrjannyń aqyn, batyr, kavalerıst, artıllerıst, uly qolbasshy, jazýshy, oıshyl, dana ekenin tizip, onyń árbir basqan qadamy, al ómiriniń árbir mınýt-sekýndyna deıin batyrlyq úlgisi bolyp tabylatynyn aıta kele: «Osy otyrǵandar bári birigip, izdese de, meniń boıymnan osynsha qasıetti taba alar ma eken?!» dep tamsanǵan.
О́z kezeginde Baýyrjan Qasym týraly: «Jaýym meniń aldymda, al Qasymnyń jan-jaǵynda boldy!» deıdi. Ne degen kishipeıil ulylyq! Batyrlar birin-biri muqatyp, jaıratýǵa emes, qaıta kúsh berip qaıraýǵa, birin-biri ilgeri qaraı súıreýge tyrysatyn.
Qasym Qaısenov Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyq edi jáne soǵan usynylǵan. 1943 jyly qyrkúıekte Dneprdiń oń jaǵalaýy úshin qan-qasap shaıqasta ol eren erlik jasady, arqyraǵan aryndy ózennen óz otrıadymen birinshi bolyp ótip, jaý tylyndaǵy Grıgorevka selosyn tartyp alyp, Qyzyl Armııanyń negizgi kúshteri kelgenshe shaıqas saldy. Alaıda sol qyrǵynda aýyr jaraqat alyp, artynsha Dneprden birinshi bop ótkendegi erligi umyt qaldy da, eń joǵarǵy ataq-dańqy ózgelerdiń qanjyǵasynda ketken. Ol qujaty araǵa ýaqyt salyp baryp, partızan shtabynyń arhıvinen bir-aq tabylǵan, bul jaıynda kezinde «Egemen» jazdy.
О́mirin elge, qyzmetke, Otan qorǵaýdyń ortaq isine arnaǵan batyrlardyń taǵdyry da uqsas keledi ǵoı. Baýyrjan Momyshulynyń da Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyq ekeni, bul bıik marapatqa bir emes, eki ret usynylǵany dáleldengen. Alaıda komandovanıe toltyrǵan «Nagradnoı lıst» áldebireýdiń jymysqylyǵymen joq bolǵan. Kezinde Baýkeńniń ózi de osy máseleniń izine túsip, qýýyna bolatyn edi ǵoı. Joq, Baýkeń muny múlde jyly jaýyp qoıyp, onyń ornyna Rahymjan Qoshqarbaevqa jasalǵan tarıhı ádiletsizdikti qalpyna keltirýge kóp kúsh jumsaǵan. Bıik laýazymdy tulǵalardyń qabyldaýyna kirgen, Máskeýge eki ret hat jazǵan. Munyń bireýin Voroshılovtyń atyna joldaǵan. Búkil ǵumyryn ulttyń ar-namysy úshin kúreske arnaǵan adam sol ulttyń ar-namysyna da aınalady eken. Baýkeń de, Qasekeń de sondaı tulǵalar edi.
– Baýkeń mansap qýǵan emes. Bir kúni ol maǵan qońyraý shaldy: «Áı, Qasym! Qaıdasyń? Myna bir gazetke meni «dvajdy Geroı Sovetskogo Soıýza» dep jazyp qoıypty. Kelip, bireýin alyp ketseıshi!» dep ázildedi jaryqtyq!» – dep Qasym Qaısenov birde Baýkeńdi saǵyna otyryp, oıǵa oraltyp edi.
Keńes kezindegi ıdeıalyq etekbastylyq, saıası qazymyrlyq qııanat kórsetip, erlerimizdiń obalyna qalǵanymen, olardyń qandaı túnekti de qaq jarar ójet rýhyn birjolata kólegeılep tastaı almady.
О́zim basqaratyn «Qazaqstan Ardagerleri» («Qazaqstan Ardagerleri») Qaýymdastyǵy bertinde «Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy Qurmet belgisin» ázirlegende, bul marapatty alǵashqylardyń qatarynda Baýyrjan Momyshuly men Qasym Qaısenovtiń otbasyna da tapsyrdyq.
Batyrlyq qashanda ǵıbrattyń, ǵulamalyqtyń qaınary, ulttyq bolmysymyzdyń ustyny. Onsyz ulttyń taǵdyry talaısyz, taıǵanaq. Biz ór rýhymyzben ǵana ǵumyrlymyz. Kári tarıh táý eter táýelsizdikti nyǵaıtýǵa kógen úzerlik qaırat kórsetýge qulyqsyz mundarlar kóbeıgen kezde, qazaqtyń basynan baǵy kóship, bostan basy bodan bolǵanyn aıǵaqtaıdy.
Endeshe óskeleń urpaqty Qasym Qaısenovteı batyrlardyń úlgi-ónegesinde rýhy myqty, jigeri jalyndy azamat etip tárbıeleý memleketimiz úshin ómirlik mańyzdy is.
Parasattylyqty, qaısarlyqty, batyldyqty urpaq boıyna darytý bolashaq qazaqstandyqtar almaǵaıyp aǵystarǵa maltyǵyp, qalyń tumanda adaspaı, qajyrly eńbegi, qatepti qara nardaı qaıratymen Táýelsizdikti tabandy ustap qalýy úshin kerek.
Bolashaq taǵdyr aıqyn emestigin bárimiz bilemiz, sondyqtan eń bilikti, danagóı, ádil joramalshy «Elý jyldan keıin ne bolady?» degen saýalǵa «Onyń ártúrli ssenarııi bar» dep jaýap qatary sózsiz. О́ıtkeni keleshek pen kóreshekti qalyptastyratyn da halyqtyń ózi: qoǵamnyń qaharmandyǵy, sheshimdiligi, onyń ár múshesiniń qara basynyń qamyn ult múddesi jolynda qurban eter eljandylyǵy nemese keri tartpa jalqaýlyǵy, jaýapsyzdyǵy, qorqaýdaı surqııa qaraýlyǵy tarıhı betburystarǵa yqpal etip, ne eldi órge súıreýge, ne qurdymǵa qulatyp, kúıretýge qaýqarly.
Endeshe qaıǵyly emes, qaıyrly ssenarııdiń júzege asýy, memleketimizdiń kún turǵansha turýy bizdiń óz qolymyzda. Ol úshin keıingi urpaqtardyń barlyǵy qazaqtyń batyrlyq bolmysyn saqtap, árdaıym onyń qaınar bulaǵynyń tereńinen sýsyndaýǵa múmkindik alýǵa tıis. Ol úshin qazirden bastap, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda barlyq batyrlarymyzdy ulyqtap, qurmet-qoshemetke bólep, keń aýqymdy nasıhattap, eldik pen erlikti biriktire bilýimiz qajet.
Sol sebepti búgin biz memleketimizdiń azattyǵymen, ultymyzdyń asqaq rýhymen birge bıikteı túsken Qasym Qaısenovteı batyrlarymyzdyń aldynda qazirgi urpaq atynan tize búgip, taǵzym etemiz.
Baqytbek SMAǴUL,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
«Qazaqstan Ardagerleri» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy