Aqmeshit jerasty meshiti: HIH ǵasyrdaǵy tarıhı derekkózder boıynsha

Beket áýlıege qatysty derek­ter­­diń aldy XIX ǵasyrdyń al­ǵash­qy on jyldyqtarynan bas­tap orys zert­teýshileriniń jaz­ba­larynda kez­desedi. Máse­len, 1826 jyly polkovnık F.Berg­tiń Ústirt ekspedısııasyna qa­tys­qan jaratylystanýshy E.Eversman óziniń kúndeliginde Beket atanyń 4 meshit salǵanyn jáne onyń bireýi Jem bo­ıynda ornalasqandyǵyn atap ótedi. Sondaı-aq zertteýshi atalǵan saparynda áýlıeniń Oǵylandydaǵy meshitinde bolyp, ony dáýletti jáne dinshil Beket degen adam saldy deı kele, onyń 12 jyl buryn qaıtys bolǵandyǵyn málimdeıdi (Pervye rýsskıe naýchnye ıssledovanııa Ýstıýrta: Sbornık materıalov. Moskva. 1963. 145 str.). Qazirgi ýaqytta Beket áý­lıeniń 1813 jyly qaıtys boldy dep júr­­gen merzimi osy derekke negiz­delinip alynsa kerek.

Beket ata salǵan jerasty me­shiti týraly tolyqqandy jáne qun­dy málimet 1851-1852 jyldary Jem ózeni men Ústirt ara­lyǵyndaǵy zertteý jumysyn júr­­gizgen topograf Alekseevtiń jaz­basynda kezdesedi. Topograf Aqmeshit qo­rymyndaǵy jer as­ty meshitin tómen­degideı sýret­teıdi. «Qorymnyń ózen jaq bet­keıinde qasqyrdyń úńgirine uq­sas, adam ázer ótetin sańylaý bar. Bul sa­ńylaý ońtústik ba­tysqa qaraı jerdiń túbine 3 sa­jennen (1 sajen – 2,1 metr) kóp emes qashyqtyqqa sozylyp, ári qaraı dıametri 2 ½ sajen, bıiktigi 4 arshynǵa (1arshyn – 0,7 metr) deıin baratyn dóńgelek pishindi (birinshi) bólmege aparady. Bólmeniń tóbesi tegis kúm­bezdelgen, ortasynda kúnniń kózi túsetindeı jińishke sańylaý qaldyrylǵan. Bólmeniń kirer jerine deıingi eki jaǵynda kó­mil­gen shuńqyr oryndary bar. Qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) aıtýynsha ol tushy sý óngen qudyq. Osy bólmeniń oń jaǵynda kishkentaı bólme ornalasqan, ony birinshi bólmemen esik bólip tur. Esikke úshkir ushy tómen qaraı qaratylǵan temir asataıaq qoıylǵan. Birinshi bólmeniń ońtús­tik batys qa­byrǵasynda kele­si bir esik qashap sa­lyn­ǵan, ol dóńgelek pishindi ke­le­si bólmege aparady. Bul ból­meniń ólshemi al­dyńǵysyna qa­ra­ǵanda úlkenirek, kúm­bezi jo­ǵary qaratylyp, tórt qyr­ly baǵanamen tirelip, ortasy oıylǵan. Bólmeniń qabyrǵalary tegis dóńgelek emes, ol 6 sım­metrııalyq qýys­tardan turady. Onyń ishinde esikke qarsy tur­ǵany jalpaǵyraq jáne te­reńirek bolǵandyqtan tatar me­shitine uqsaıdy. Bólmede eden joq, qabyrǵalary tegis emes bol­ǵa­nymen de, durys jasalǵan. Úń­gip salynǵan meshittiń jeri myqty bordan turady. Meshittiń betinde, ıaǵnı ústinde bordan eki nemese úsh tómpeshik úıilgen, ol qaıtys bolǵan qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) qabiri sekildi. Úıindige birneshe aǵash syryqtar qadalyp, oǵan kıimnen jyrtylyp alynǵan shúberekter men jyl­qynyń qyly baılanyp, sú­ıek­ter úıilgen». Topograf bul árekettiń barlyǵyn kóshpeli­lerdiń kıeli oryndy qurmetteý baǵytynda jasaǵan dinı qadamy dep túsindiredi. 

Alekseev bul jerasty (ol úńgir dep jazǵan edi – M.K.) me­shitin «50 jyl buryn Adaı rýynyń Muǵal bóliminiń qyr­ǵyzy Beket Baıtele Ústirtten Em­bi (Jem) ózeniniń boıyn jaz jaılaý barysynda salǵan» dep kór­setedi. Demek ol, meshittiń HIH ǵasyrdyń basynda paıda bol­ǵandyǵyn meńzeıdi. Al halyq aýzyn­daǵy ańyz-áńgime jer­ asty meshittiń XVIII ǵasyrdyń 70-jyldary salynǵandyǵyn aıtady. Soń­ǵysy qazirgi kezeńdegi kóp­shilik ádebıetterden kórinis taýyp júr. Degen­men de, Alek­seev atalǵan málimetti óz oıy­nan emes, Jem boıynda kóship-qo­nyp júrgen, jergilikti jerdiń mán-ja­ıyn, ańyz-áńgimesin jaq­sy bilgen sol ke­zeńdegi quı­maqulaq atalarymyzdan al­­ǵanyn eskersek, bul derektiń qun­dylyǵy ańyzǵa qaraǵanda ál­deqaıda salmaqtyraq bolady dep esepteımiz.

Alekseevtiń jazbasyn ári qa­raı tar­qatsaq, Beket óziniń bos ýaqytyn er balalardyń ta­tar­sha saýatyn ashýǵa jáne ıman­dylyqqa tárbıeleýge arnap, qal­ǵan mezgilin meshitte namaz oqýǵa jumsaǵan. Sonymen qatar Beket keı jyldary Aqmeshitte bir kún­ge jeter tamaǵymen qystaýǵa da qalǵan. Degenmen, Ústirtten kel­gen aǵaıyndary ony kelesi jy­ly aman-esen jáne júdep-ja­damaǵan keıipimen kórgende tań­danystaryn bildirgen. To­pograf jaz­basynyń sońynda Beket atanyń ómirine qatysty kóp ańyz-áńgimelerge oraı Or­dadaǵylardyń barlyǵy ony áý­lıe sanaıdy dep tujyrymdap jáne ol 40 jyl buryn (1811-1812 jj.) Ústirt pen Mańǵyshlaqty jalǵastyratyn Oǵy­landy degen jerde jerlengen dep qory­tyndylaıdy (Pervye rýsskıe naýchnye ıssledovanııa Ýstıýrta: Sbornık materıalov. Moskva. 1963. 281-283 str.). 

Orys derekkózderine qatysty es­­kerer bir jaıt, Beket ata týraly qa­lam terbegenderdiń barlyǵy ol salǵan jerasty meshiti týraly málimet qal­dyrǵandar qa­tarynda A.Dıýgameldiń esi­min ataıdy. Naqtyraq aıtqanda, «Rýs­skıı arhıv» jýr­nalynyń 1885 jylǵy №2 sanynda (184-187 bb.) onyń ómir­baıanyna qa­tysty jarııalanǵan maqalada Be­ket ata men jerasty meshiti tý­raly málimet jazylǵan dep sil­teme jasaıdy. Al shyn máninde atalǵan jýrnaldy paraqtasaq, onda Beket ata men Aqmeshit tý­raly birde-bir sóz joq (Av­tobıografııa Aleksandra Osıpovıcha Dıýgamelıa//Rýsskıı arhıv. 1885. №2, str.179-217). О́ki­nishke qaraı bul jańsaq pi­­kirdi kim qalyptastyrǵany bel­­­gisiz, degenmen maqalada ne­ jazylǵanyn kórmeı turyp, oǵan silteme jasaýshylar kóp. Osy­­­ǵan oraı, HIH ǵasyrdaǵy Be­­ket atanyń jerasty meshiti týraly to­lyqqandy sıpattap ja­zylǵan birden-bir derek topograf Alekseevtiń jazbasy eken­­digin basa aıtqan jón. 

Alekseev meshitti sıpattaýmen qatar, sýretterin de sal­dy. Máselen, onyń meshittiń ishki kórinisin (birinshi ból­mesin) sal­ǵan sýreti alǵash ret 1963 jy­ly shyqqan «Pervye rýsskıe naýchnye ıssledovanııa­ Ýstıýr­ta» at­ty derekter jına­ǵynda jarııalandy. Alaıda topo­graftyń Aqmeshitke qa­tys­ty syzbasy tek qana bir sýretpen shektelmeıdi eken. 2014 jy­­ly osy ma­qala avto­rynyń je­tek­shiligimen Re­­­seı­diń Máskeý qalasyna uıym­das­tyrylǵan arheo­grafııa­lyq­ ekspedısııa barysynda­ Reseı memlekettik áskerı-ta­rı­hı arhıviniń qoryndaǵy Alek­seevtiń Aqmeshitke qatysty jaz­balarynyń ara­synan bu­ryn-sońdy jarııalanbaǵan jer­asty meshitiniń qolmen salyn­ǵan­ qosymsha 2 sýreti tabylyp, kóshirmesi alyndy. Onyń al­ǵashqysy meshittiń syrtqy kóri­nisi bolsa, kelesisi jerasty me­shi­­tiniń ekinshi bólmesiniń sýreti. Bul sýretterdiń sıpaty joǵaryda kór­­­­setilgen Alekseevtiń jazbasynda tolyq­taı berilgen, sol sebepti qaıtalap jazýdy jón kórmedim.

Kelesi bir aıta keter jaıt,­ Alekseev­tiń zertteýiniń nátıje­sinde Aqmeshit qorymynyń naq­ty ornalasqan jeri HIH ǵasyr­dyń II jartysynan bastap topo­grafııalyq kartalarǵa endi. Mysaly, 1854 jylǵy jaryq kórgen «Generalnaıa karta Oren­býrgskogo kraıa ı chasteı Hı­vın­skogo ı Býharskogo vladenıı» kar­tasynda qorymnyń ataýy m.Ak Mechet (Peket sýpý) dep belgilense, qazirgi Qulshan ata jerasty meshiti m.Ak Mechet (Kýldjan) retinde berildi. Bul jer­de eki meshittiń ataýy «aq» sózinen bastalýy, olardyń aqbor taýda (qyrda) ornalasqandyǵyn erekshelep kórsetedi. Endi eń sońǵy másele, atalǵan jer- asty meshiti búginde saqtalǵan ba degen suraqqa kelsek. Beket ata murasyn jınaqtaýshy já­ne Aqmeshittiń búgingi ımamy Islam Myrzabekuly óziniń eń­be­ginde halyq aýyzyndaǵy já­ne jeke adamdar jazǵan ańyz-áńgi­melerge súıene otyryp, me­shit 1937 jyly jarylǵysh zat­­tar arqyly qulatylyp, onyń­ tasyn jergilikti halyq úı­ sa­lýǵa paıdalanǵan bolýy ke­­rek de­gen pikirge toqtalady. (Be­ket ata (ımandylyq-taǵylym ki­taby). Aqtóbe. 2008. 61-63 b.). Degenmen, Alekseevtiń joǵaryda kórsetilgen sıpattamasy men sal­ǵan sýretine jáne qorymnyń qazirgi aýmaǵyna qaraı otyryp, meshit týraly kelesideı oı qo­rytýǵa bolady. 

Birinshiden, meshitti salý­da­ eshqandaı kesek tas paıdala­nyl­maǵan, sebebi, ol bor taýǵa úń­gip salynǵan. Osyǵan oraı, me­shit­tiń syrt kelbeti qazirgi jańa me­shit­teı taspen qalanǵan emes, tek tabıǵı tómpeshik retin­de bolǵan. Osyǵan oraı, onyń tasyn tasyp alyp ketý degen qısynǵa kelmeıdi.

Ekinshiden, meshit Beket ata ómir­den ótkennen keıin paıdalanýsyz qalǵan. Sebebi 1852 jy­ly Alekseevtiń ózi me­shittiń kireberisin, adam ázer sııatyn «qas­qyrdyń inindeı» dep sıpattaýy, onyń kóp ýaqyttan beri qaraýsyz qalyp, aýa raıynyń áserinen kirer esiginiń ta­rylyp qalǵandyǵyn ańǵartady. Eger ol jerde qazirgi kezeńdegideı basynda shyraqshy otyrǵan bolsa, bul kó­rinis Alekseevtiń sıpattaýynan tys qal­mas edi. Sebebi onyń jazbasynda me­shittiń ózi ba­rynsha jan-jaqty sıpattalyp jazylǵan bolatyn. Osyǵan oraı, meshittiń Qazan tóńkerisine deıin saqtalyp kelgendigi kúmán keltiredi. О́ıtkeni  Alekseevtiń jazýynsha Bekettiń aǵaıyndary men urpaqtary onyń basyna duǵa etý úshin jyl saıyn Aq­me­shit­ke emes, Oǵylandyǵa jınal­ǵan (Per­vye rýs­skıe naýchnye ıssledova­nııa Ýstıýrta: Sbor­nık ma­terıalov. Moskva. 1963. 283 str.). 

Úshinshiden, jerasty meshi­ti qıra­tylmaǵan, ol qaraý­syz qal­ǵandyqtan tabıǵı jaǵdaılar­dyń áserinen úıindi bolyp eleýsiz qal­ǵan. Sonymen qatar HIH ǵasyr­dyń orta kezinen bastap onyń aınalasy men ústine adamdar jer­lenip, zıratqa aınalǵan. Bul jóninde Alekseev­tiń ózi jo­ǵary­da jazǵan bolatyn. 

Sondaı-aq Atyraý oblystyq tarı­hı-mádenı murany qorǵaý, qalpyna kel­tirý jáne paıdalaný jónindegi mem­lekettik ınspek­sııanyń qorynda jer­gilikti ól­ke­tanýshy V.K.Afanasev bas­­taǵan Pıonerler úıiniń jas arheo­log­tarynyń 1977 jyly Jy­lyoı óńirine uıymdastyrǵan ekspedısııasynyń esebi saqtalǵan (Ekspedısııa na Embý, mart 1977 g.). Ekspedısııaǵa qatysýshylar atal­ǵan saparda Aqmeshit qory­myna baryp, ony fotosýretke túsiredi. Onyń ishin­de bir sýrette V.K.Afanasev aınalasyna kesek tastar qoıylyp, mata baılanǵan aǵash syryqtyń qasynda tur. О́lketanýshy sýrettiń astynda «bul jerde molda quran oqıdy» dep jazǵan. Eger fotosýretke qarasaq, ol erterekte salynǵan zıratqa uqsaıdy jáne jaı ǵana emes, áýlıeli jáne kıeli qabir bolǵan sekildi jáne de ol jer ja­ńadan boı kótergen meshittiń ma­ńynda ornalasqan.

Sońǵy bir eskerer jaıt, qazir­gi ke­zeńde jańadan turǵyzylǵan meshit­tiń ońtústik batys betkeıin­de ústinde oıyǵy bar borly tóm­pe­shik bar. О́tken jyldyń kú­zin­de Aqmeshitke is-saparǵa baryp, oıyqty kórgenimde onyń tereńdigi eki metrdeı bolatynyn ańǵardym. Bul jerdi Alekseevtiń joǵaryda jazylǵan málimetimen salystyrsaq, tómpeshik ornalas­qan aýmaq meshittiń bólmesi sa­lynǵan orynǵa keledi. Sebebi topograf meshittiń kireberisi Jem ózeni jaǵynan bastalyp, odan ári ońtústik batysqa qaraı jal­ǵasatyndyǵyn kórsetken bolatyn. Sol sebepti, jańa meshit ǵı­maraty jerasty meshitiniń dál ústine emes, onyń Jem ózeni betkeıindegi etegine salynǵan jáne onyń jurnaǵy búginge deıin saqtalǵan dep topshylaımyz. 

Muhambetqalı KIPIEV,

Atyraý oblysy tarıhı-mádenı murany qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paıdalaný jónindegi memlekettik ınspeksııasynyń basshysy