Shynaıy sezim, parasatty paıym

Marfýǵa Tóleýhanqyzynyń aýdarma sala­syndaǵy eńbegi bir tóbe. Orystyń ataqty aqyny Anna Ahmatovanyń óleńder jınaǵy «Jyr-jaýhar» serııasymen «Aýdarma» baspasynan jaryq kórdi. Onyń redaktorlyq etýimen Marına Svetaeva, Sergeı Esenın sııaqty orys aqyndarynyń shotland aqyny Robert Berns, aǵylshyn aqyny Bıshı Shellı, japon aqyny Isıkava Takýboký, fransýz aqyny Per-Jan Beranje sekildi tulǵalardyń kitaptary baspadan shyqty. 

Kezinde fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Aqseleý Seıdimbek: «...Marfýǵany da aqyn retinde beıtarap qaldyrmaıtyn sol úshtaǵan – adam, qoǵam, tabıǵat bolmysy. Bir-birimen uly tutastyqta bolatyn osy úshtaǵan qubylystan aqyn Marfýǵa bárin-bárin taba alǵan, tanı da alǵan. Ol asyl armandy da, dúnıe jalǵandy da osy úshtaǵan qubylystan jazbaı tanyp, jańyl­maı taýyp, jaltaqsyz jazyp kele jatqan degdar aqyn» − dep baǵalasa, ǵalym, tarıhshy, Mem­leket­tik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eń­bek sińirgen qaıratkeri Qoıshyǵara Salǵara: «Mar­fýǵa – zerdeli aqyn, oıly aqyn. Aqynǵa negiz­del­gen sezim – bárinen de baı sezim eken. Jalań sezim emes, jaıdaq sezim emes, az sózben kóp maǵyna bere alady. Onyń «Ertegim – sensiń» degen shaǵyn óleńinde búkil qazaq eliniń tarıhy bar sekildi kórindi» − deýi aqynǵa berilgen ádil baǵa. 

Elin, týǵan jerin, tilin sheksiz súıetin, keýde­sinde namysy bar, er-azamatqa tán minezderimen de erekshelenetin Marfýǵa aqynnyń «Seniń nuryń» atty óleńinde: 

Tóbemnen quısa da ákep  altyndaryn,  Umytýǵa haqym joq halqym baryn.  Bireý bilse, bilmeıdi bireý ony,  Shybyn janym sol úshin sharq urǵanyn – dep, ár qazaqtyń boıynan tabylýǵa tıisti qaırattylyq pen qaısarlyqty izdese, «Altyndaı elim, ór elim», «Qazaq bolý ońaı ma?», «Tań qalamyn qazaq degen halqyma», «Keń júrekti halyqpyz» degen óleńderinde aqynnyń týǵan jerine degen mahabbaty ańǵarylady. 

M.Bektemirova shyǵarmalarynyń shoqtyǵy bıik tusy onyń til taǵdyryna baılanysty jazylǵan óleńderi. 

Shektik azap, tunyqtardy shaıqap-ap,  Búgin kedeı, tilge júırik baı qazaq.  Azat elim, oıan endi uıqyńnan,  О́z tilińde sóıle endi bar qazaq! – dep jyrlaýy onyń halyq taǵdyryna beıjaı qaraı almaýynan dep túsinsek, al onyń «Muń» atty óleńinde: 

О́z tilinen óz uly bezingenin,  Kórgen kezde selk etken sezimderim.  Kóre tura osyndaı masqarany,  Qalaı muńly bolmasyn kózim meniń, − dep óz ana tilinde sóılegisi kelmeıtinderge, mensinbeıtinderge, ana tilin qorlaǵandarǵa nalıdy. 

Tabıǵattyń árbir sátin kóńil kúımen úılesti­rýde sheberlik tanytqan aqynnyń «Kelemin aralap Kóksheni» atty myna bir óleńine (buǵan Marfýǵa ózi án shyǵarǵan) kóńil aýdaraıyq. 

O, Kókshe, týǵan jer, mekenim,  Bilmeımin, qandaı dert ekenin?  Saǵynsam, kózime jas kelip,  Kórinseń eljirep ketemin. 

Aqyn Marfýǵanyń sulý Kóksheni jyrlaýy bir bólek, Kókshetaý jerinde ómirge kelip, barlyq balalyq shaǵy sonda ótken aqyn Kóksheniń taý-tasyn, kóli men bulaǵyn, uńǵyl-shuńǵylyn jetik bilgendikten bárin keremet sýrettegen. «Saǵynyp jetkenimde Býrabaıǵa», «Býrabaı túni», «Er Kóksheniń júregi», «Aınakól», «Kókshetaýym», «Týǵan qalam − Shortandy», «Urymqaı», t.b. óleńderinde jandy Kóksheniń kartınasyn kóz aldyńyzǵa ákeledi, sóıletedi. Olarmen syrlasady, sol tabıǵatqa jan-tánimen sińip ketedi. 

Marfýǵa qalamgerliginiń taǵy bir arnaly salasy – áıel, ana taqyrybyna jazylǵan óleńderi. Ana qýanyshy, áıel baqyty – úıdiń, otbasynyń, Otannyń mereıi. Qazaq áıeli – áýeli ot anasy: sosyn urpaǵyn uly iske baýlıtyn ustazdyq taǵ­lymy bar jan. Aqynnyń «Bir qolymda óleńim, bir qolymda bóbegim» atty óleńinde: 

Bóbegimdi áldılep besigine bóledim,  Aq qaǵazǵa tógiler túnde jazǵan óleńim.  «О́mir» atty ózenmen júzip kele jatyrmyn, 

Bir qolymda óleńim, bir qolymda bóbegim, − dep jyrlaýy ananyń balaǵa degen mahabbaty, otbasynyń sánin dáripteýi bolsa, kelesi bir «Sábıimniń daýysy» atty óleńinde: 

Qupııama qulaq sal, tyńda adam,  Qıyn boldy shyǵý da shyńǵa maǵan.  Qyzyq qýyp keter em, qııa almadym,  Sábıimniń daýysyn ińgálaǵan, − deıdi. Iаǵnı, aqyn óleńderi óziniń ómir jolymen qap­taldasa órilgen kórkem shyǵarmashylyq ómir­baıan dese de bolady. Júrek terbeter názik syr­shyldyqpen órilgen sazdy shýmaqtar shynaıy sezimnen týyndaǵan. Perzentiniń árbir qadamyna meıirimmen, saqtyqpen qaraǵan ananyń keıpin kórsetedi. 

Aqyn óleńderindegi kelesi bir taqyryp – táýelsizdikti jyrlaý. Búkil qazaq eliniń tarıhy aıtylatyn «Táýelsizdik − tiregim» atty tarıhı-pýblısıstıkalyq poemasynda: 

Táýelsizdik degeniń  Jańa ǵasyr basy ǵoı  Aǵyl-tegil jylaǵan,  Jeltoqsannyń jasy ǵoı.  Jelbiregen tý emes,  Qyzdaryńnyń shashy ǵoı  Eltańbasy degeniń,  Bostandyqtyń basy ǵoı, − dep, keshegi Jeltoqsan kóterilisinen soń júregi sherli halyqtyń jaıyn jyrlaıdy. Bolǵan oqı­­­ǵany tilge tıek ete otyryp, zamannyń shynaıy bet-beınesin kórsetedi. 

Marfýǵa Tóleýhanqyzynyń artynda mol mura qaldy. Onyń kóptegen óleńderi «Tyń tynysy», «Qarlyǵash», «Kóńil áýenderi», «Arman qanatynda», «Jyr táýiri» jınaqtaryna ense, endi bir top óleńderi Máskeýdegi «Molodaıa gvardııa» jýrnalynda jaryq kórgen. Sonymen qatar ol «Janary jáýdir dúnıe», «Aıdynym meniń», «Ǵashyq júrek», «Eńlikgúl», «Meniń Atlantıdam», «Aqqýym meniń qaıdasyń?», «Ozero dýshı», «Tobylǵy tún» kitaptarynyń avtory. «Edınnaıa Rossııa» partııasy men Reseı Federasııasy Memlekettik Dýmasynyń qoldaýymen Máskeý qalasynda «Belyı parýs mechty» atty kitaby jappaı taralymy 10 myń danamen shyqqan. 

Marfýǵa Bektemirova poezııasy – mazmuny men tili kelisken, qazirgi qazaq poezııasynyń talabyna saı jazylǵan dúnıeler. О́leńderinde ózgege kóp uqsaı bermeıtin tyń qoltańba, jańa kórkemdik sheshim, dástúrli ádebı tásilder men álemdik ozyq úlgilerden saralap úırený nyshandary baıqalady. Sonymen qatar óleńderiniń náziktiligimen qatar, keremet qaısarlyǵy men patrıottyǵyn da kórýge boldy. О́ziniń sý­retkerlik sheberligin kórsete alǵan aqynnyń tórttaǵan-rýbaılary, arnaý óleńderi, poemalary áli de tereńdep arnaıy zertteýdi qajet etedi.   Sáýle TAPANOVA, 

Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory