Oralý

Týǵan jerdiń tartylys kúshi-aı!

Qostanaı vokzalyna Astana baǵytynan kelip toqtaǵan poezdan Rábıǵa ájeıdi qyzy Klara men kúıeý balasy Seısenbek alaqanyna salǵandaı, súıemel­dep túsirdi. Báriniń de júzde­rinen jolsoqty bolyp sharsha­ǵany kórinip tur. Qartaıǵanda adam bir bala bolady degen ras. Shúıkedeı kempir vagonnyń aldynda anasyn kútken baladaı bir sát ańtarylyp turyp qaldy. Rııasyz júzinde qýanǵany men tańda­nysy aralas keıip bar. Qostanaı­dan segiz jasynda ketken Rábıǵa ájeıdiń ǵumyr boıy kóz aldynan ketpegen jataǵan úıler joq eken bul qalada. Qostanaı vokzaly aıbyndanyp, zoraıyp kórindi. Ersi­li-qarsyly júrip jatqan jolaýshylardan aınalasyna erkin qa­rap shola almady. Jaǵasynda oınaǵan Tobyl ózeni kórine me degeni bolar. Sosyn álsiz janaryn aspanǵa qadady. Aspan ǵana ózgermegendeı, sol bala kezindegi tunyq kók zeńgir, anasynyń shúı­kesindeı julmalanǵan aq túbit bulttar qalqıdy. «Mama júrińiz, taksı kútip tur», degen qyzynyń sózine eleń etip, balalarynyń súıemeldeýimen jaı ǵana alǵa aıańdady.

Týǵan jerdiń tartylys kúshi-aı!

Qostanaı vokzalyna Astana baǵytynan kelip toqtaǵan poezdan Rábıǵa ájeıdi qyzy Klara men kúıeý balasy Seısenbek alaqanyna salǵandaı, súıemel­dep túsirdi. Báriniń de júzde­rinen jolsoqty bolyp sharsha­ǵany kórinip tur. Qartaıǵanda adam bir bala bolady degen ras. Shúıkedeı kempir vagonnyń aldynda anasyn kútken baladaı bir sát ańtarylyp turyp qaldy. Rııasyz júzinde qýanǵany men tańda­nysy aralas keıip bar. Qostanaı­dan segiz jasynda ketken Rábıǵa ájeıdiń ǵumyr boıy kóz aldynan ketpegen jataǵan úıler joq eken bul qalada. Qostanaı vokzaly aıbyndanyp, zoraıyp kórindi. Ersi­li-qarsyly júrip jatqan jolaýshylardan aınalasyna erkin qa­rap shola almady. Jaǵasynda oınaǵan Tobyl ózeni kórine me degeni bolar. Sosyn álsiz janaryn aspanǵa qadady. Aspan ǵana ózgermegendeı, sol bala kezindegi tunyq kók zeńgir, anasynyń shúı­kesindeı julmalanǵan aq túbit bulttar qalqıdy. «Mama júrińiz, taksı kútip tur», degen qyzynyń sózine eleń etip, balalarynyń súıemeldeýimen jaı ǵana alǵa aıańdady.

– 85 jastaǵy adamǵa Taldy­qorǵan men Qostanaıdyń arasy uzaqtyq etedi eken. Anamyz jol­dyń uzaqtyǵyn kótere almaı qala ma dep, kelgenshe ýaıymda­dyq. Anam sońǵy jyldary týǵan je­rin kóp aıta beretin boldy. Ǵu­myr boıǵy saǵynyshyn basaıyq dep, jol alys bolsa da táýekel etip shyǵyp edik. Shúkir, áıteýir jetkizdik, – deıdi Klara. Kúıeý balasy Seısenbek «anamyzdyń tarıhı sáti» dep Almaty – Qos­tanaı poıyzynyń aldynda sýretke túsirip alyp jatyr. Olar ornalasyp alǵan soń, aldymen Qosta­naıdyń ortalyǵyndaǵy Ma­ral ıshan atyndaǵy meshitke baryp, Rábıǵa ájeıdiń atasy men ákesiniń, jeńgesiniń, aǵalarynyń arýaǵyna quran baǵyshtatty. Ýa­qyt­sha jaldap turǵan páterlerine Qostanaı qalasyndaǵy kónekóz qart kisilerdi shaqyryp, as berip, quran oqytty. Rabıǵa ájeı ótken ómirinen syr shertti. Qarapaıym qazaq áıeli keshken taǵdyr týraly «Egemen Qazaqstan» da oqyrman­daryna jetkizgen bolatyn.«Adamnyń basy – Allanyń doby» degen. Zamannyń daýyly men jaýyny, ókpek jeli Rábıǵa Juma­taıqyzy ájeıdi tolqyndaǵy jań­qadaı laqtyryp otyrdy. Atasy Aıtýar Atbasar óńirine belgili baqýatty adam bolsa kerek. Ákesi Jumataıdy baı balasy dep Atbasardan Qostanaıǵa jer aýdarǵanda áıeliniń aıaǵy aýyr bolady. Osynda kelgen soń, 1925 jyly kelin­shegi qyz taýyp, atyn Rábıǵa qoıa­dy. Aldynda Aıtbaı, Hamıt degen eresek aǵalary bolady. Rábıǵa 5-6 jasqa kelgenshe ǵana ata-anasynyń baýyrynda boldy. Aldymen ákesi qaıtys bolady. Jeti jasqa kelgende anasy Márııa da ómirden ozady. Jetim qyz úlken aǵasy Aıtbaı men jeńgesi Hadıshanyń qolynda qalady. Ol mektep jasyna jetkende eldi eseńgiretken ashtyq bastalady. Aıtbaı aǵasynyń bala-shaǵasy bolady. Turmys óte aýyr soǵady. Eki aǵasy Aıtbaı men Hamıt qaryndasymyz ashtan ólip qalmasyn dep, kishkentaı Rábıǵany balalar úıine tapsyrady. Ájeıdiń aıtýynsha, ashtyq jyldary balalar úıine ashyqqandar balalaryn kóp tapsyrǵan.– Ashqursaq júrsek te, kúı­zeldik dep aıta almaımyn. Balalar úıinde botqasyn, sorpasyn berip, aldandyrdy ǵoı, –deıdi Rábıǵa ájeı.– Biraq bala kezimde ashyqqan adamdardyń kóshede ólip jatqa­nyn, buzyqtardyń balalardy ur­lap áketkenin aǵalarymnan estı­tinmin. Birde Hamıt degen aǵam ekeýmiz kele jatsaq, aǵash tasasynda otyrǵan, jaq júni úrpıgen adamdar bizdi qol bulǵap shaqyrdy. Hamıt aǵam ańqaýlaý edi, barǵysy keldi. Men sezimtal qyz balamyn ǵoı, onyń eteginen ustap, jylap jibermeı, tez qashyp kettik sol aradan.Sol 30-shy jyldary balalar úıi Reseıdiń Prokopevsk qala­syna kóshiriledi de, Rábıǵa sonda ketedi. Onda 2-3 jyldaı oqyǵan soń, baýyrlaryn saǵynyp hat jazady. Aǵalary qaryndasyn taǵy da ózderine alady. Ashtyqtyń beti qaıtyp, el endi esin jııa bergende soǵys bastalyp ketedi. Bul kezde Rábıǵa endi qyltıyp boıjetip kele jatyr edi. Qaladaǵy ózindeı qyz-kelinshekterdi jıyp, eńbek armııasyna jiberdi. Ol Ýkraınadan bir-aq shyǵady. Buǵanasy qata qoı­maǵan qyzdyń eńbek armııasynda istemegen isi joq, tas ta, kómir de tasydy, sýyqqa da tońdy. Jeńis týraly habar tozaqqa eti ólip ketkendeı beınet pen ólimge kózi úırengen adamdardyń tóbesinen naızaǵaı oınatqandaı boldy. Je­ńisti Ýkraınanyń bir stansasynda qıraǵan temir joldy kóterý úshin qıyrshyq tas tasyp júrgen kezde qarsy aldy.– Radıodan Jeńisti habarla­ǵanda qolymyzdaǵy kúrek, qaıla­ny laqtyryp tastadyq. Bir-biri­mizdi qushaqtap jylap, ýlap-shýla­ǵanymyz kúni búgingideı esimde, – deıdi ájeı.Ol ótken ómirine kóz salsa, qansha qyrǵyn bolsa da ómir degen uly jol tuıyqtalmaq emes eken. Eńbek armııasynda beli maıysyp tas arqalap júrgen qazaq qyzy Muhamedqalı Ahmetov degen qazaq jigitiniń kózine ottaı basylady ǵoı. Syrtynan surastyryp, qazaq qyzy ekenine kózi jetken soń, jaqyn kelip tanysady.– Alǵashynda qorqyp, sóıles­kim kelmedi. Keıin bir-birimizdi unattyq. Sóıtip jeńisten keıin Muhamedqalı meni Chelıabi obly­syndaǵy Zlatoýst qalasyna jaqyn Hrebta degen temir jol beketinde turyp jatqan Aıtbaı aǵam men Hadısha jeńgemniń qolynan óziniń eli Taldyqorǵanǵa alyp ketti, – deıdi ájeı. Olarmen aǵasynyń jas balalary Baqytjan men qyzy Bátıma da qoshtasyp qalady. Al aǵasy Hamıt soǵysta habarsyz ketedi.Rábıǵa Taldyqorǵanǵa kelgen soń aǵasyna hat jazady. Biraq kon­verttiń syrtyna kórsetken meken-jaıda Jumataev Aıtbaı degen adamnyń joq ekenin, onyń kóship ketkenin habarlap jazǵan hat qaı­typ kele beredi. Soǵystan keıin Taldyqorǵanda da turmys jyrǵap turmaǵan edi, kúnkóris aýyr, kúızelis. Rábıǵanyń tórkin­deýge, baýyrlaryn izdeýge shamasy kelgen joq. Odan balalaryn ósirý kerek boldy, balalary ósken kezde joldasy Muhamedqalı qaıtys boldy. Mine, sonymen 67 jyl da jele jortyp óte shyqqan eken. Rábı­ǵanyń balalary naǵashylary Aıtbaıdy, onyń ul-qyzy Baqytjan men Bátımany izdestirip, Reseıden taraıtyn «Jdı menıa», ózimizdiń «Barmysyń , baýyrym» habarlaryna hat jazypty. Biraq súıinshi habar bolmapty.Rábıǵanyń qyzy Klara men kúıeý balasy Seısenbek bergen asqa jınalǵan kónekóz qarııalar qazaq áıeliniń bastan keshken tarıhyn uıyp tyńdady. О́tken ǵasyr­daǵy 30-40-jyldardyń aýyrtpa­lyǵyn olar da áńgimeledi. Biraq Rábıǵa ájeıdiń Qostanaıǵa jer aýdarylyp kelgen ákesi Jumataı týraly derekti qarııalardyń eshqaı­sysy bile qoımady. Ol kezde bul aqsaqaldardyń óziniń de bala kezi ǵoı. Alasapyran ýaqyt zamandy talaı aýdardy. Kimniń basy domalap qaıda qalmady?– Ákem halyq jaýy bolyp, 30-jyldardyń aýyrlyǵyn, jetim­dikti siz sııaqty men de kórgenmin. Er bala bolǵandyqtan týǵan jerde oqyp, ınternatta ósip ileske ilinip kettik. О́mir solaı ótti. Qosta­naıda týǵan soń bárimizge apasyz, balalyq shaǵyńyz qıyndyqqa toly bolsa da taǵdyr sizdi renjite qoımapty. Altyn asyqtaı bes ul-qyz ósiripsiz, onshaqty nemere, onshaqty shóbere bar eken. Baqyt­ty jan ekensiz. Sizdi týǵan jerge taǵzym jasaýǵa alaqanyna salyp ákelip otyrǵan qyzyńyz ben kúıeý balańyzǵa alǵysymdy aıtqym kelip otyr, – dedi ardager ustaz Jumaǵalı Bekbosynov. Rábıǵa ájeıdiń kúıeý balasy Seısenbek Ábenbaev Almatydaǵy Abylaıhan atyndaǵy álem tilderi ýnıversıte­tinde sabaq beredi, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor. Qyzy Klara da bilim salasynda eńbek etip keledi. Olar da dastarqan basynda anasy Rábıǵa sharshańqyrap qalǵan tustarda ol týraly aıtyp, demep otyrdy.– Anam ákemiz Muhamedqalımen baqytty ǵumyr keshti. Aýylǵa alyp barǵanda anam taldyrmash qana qyz eken. О́zi bir aýyz qazaqsha sóılemepti. Al ol kezde kelin­shektiń oryssha sóılegeni qazaq aýylynda ersileý kóringen ǵoı. Sonda aýyldaǵy zamandas qyz­dar: «Sol jaqtan osyny shúl­dirletip nesine alyp keldiń, aýylda biz de bar emes pe edik», dep ázildeıdi eken. Keıin qazaqtyń naǵyz úlgili kelini bolypty. Qazaqsha-oryssha sóıle­gende, oryssha án aıtqanda jurt­ty aýzyna qaratatyn, – deıdi qyzy Klara. Án demekshi, asqa kelgen ulty tatar Ádep, Kúlsına ánılerdi kórgende Rábıǵa ájemiz:«Aı oraǵyń salyp eń bashyna,Qııash nýrlaryńnan oraldyń.Salqyn shıshmalardansý alǵanda,Kım esıminá jyrlar jyrladyń», – dep ándetip qoıa berdi. Oǵan 90 jastan asyp otyrǵan Ádep ánı de qosylyp ketti.Keıde «rýǵa bólinemiz, basymyz birikpeıdi» degen sózder estilip qalyp jatady. Biraq osy sózdi jalpy halqymyzǵa teligen durys emes-aý. Kóptiń ishinde ala da, qula da bolady. Qaı qıyr­da júrse de qazaqtyń jyl­qydaı kisinesip, shurqy­rasyp ketetin ádeti emes pe. Ǵumy­rynyń ymyrt shaǵynda týǵan jerdiń aýasyn bir jutyp, sýyn iship, atalarynyń beıiti jatqan jerdiń topyraǵyn basyp keteıin dep kelgen qarııaǵa dastarqan basyna jınalǵan jurttyń bar­lyǵy da aǵaıyn­daı, tappaı júrgen baýyryndaı kórindi. Olar da apalap quraq ushty. Qajyǵa baryp kelgen Kúlsına ánı arýaqtarǵa arnap taǵy da quran oqydy. Toqsan jastaǵy Ádep ánı zaýlatyp Qurannyń jer basyp júrgen pendelerge arnalǵan súrele­rinen aıattar oqydy. Taza kóńil, adal nıetke rý túgel, ult kedergi emes, táıiri. Bári de el­diń, urpaqtyń amandyǵyn tile­di. Týǵan jerdiń tartylys kúshi degen osy eken.

Názıra JÁRIMBETOVA.

Qostanaı.