Betpaqdala ańyzy

Betpaqdala ańyzy

Meniń balalyq shaǵym Jańaarqanyń Aıshy­raq degen jerinde ótti. Aqtaý men Betpaqdalanyń tusynda aǵyp jatqan Atasýdyń boıyndaǵy shaǵyn aýyl edi. Taldy ózenge tónip turǵan tóbeniń ústinde tarydaı shashylǵan onshaqty úı áli kúnge esimde. Jaǵalaı shıki shymnan salynǵan olar bir-birine óte uqsas bolatyn. Syrtqy kórinisi ǵana emes, taǵdyrlary da ortaq sekildi edi.

 

Meniń balalyq shaǵym Jańaarqanyń Aıshy­raq degen jerinde ótti. Aqtaý men Betpaqdalanyń tusynda aǵyp jatqan Atasýdyń boıyndaǵy shaǵyn aýyl edi. Taldy ózenge tónip turǵan tóbeniń ústinde tarydaı shashylǵan onshaqty úı áli kúnge esimde. Jaǵalaı shıki shymnan salynǵan olar bir-birine óte uqsas bolatyn. Syrtqy kórinisi ǵana emes, taǵdyrlary da ortaq sekildi edi.

Tóbeniń ústinen qaı jaǵyńa qarasań da kókseńgir taýlar men tasty jotalarǵa kóziń súrinedi. Shyǵys qaptalda Sańǵyrý, О́giztaý men Qabantaý zoraıady. Ońtústikte Tasqora­ly­nyń qos órkesh bıigi menmundalaıdy. Batysta Aıdarlynyń taqyr dóńi kes-kesteıdi. Soltús­tikte Qyzylshoqy men Aqtaý asqaqtap, jana­ryńdy jasqaıdy.

Men atam Smaıylǵa erip, sol taýlardy bala kezimnen kóp sharladym, qyry men syryna erte qandym. Sol kezderi seksendi ıektep qalǵan atam maǵan kórgeni men kóńilge toqyǵanyn áńgi­meleýden áste jalyqqan emes. Áńgime birde aqıqatqa, birde ańyzǵa aınalatyn. Alys-alys taýlar ertegideı kónerip, qıssa-dastandardaı sıqyrlanatyn.

Alys-alys joldardy, shalǵaı-shalǵaı el­der­di artqa tastap, talaı-talaı jurtty ular­daı shýlatqan, san shaıqasta qylyshynyń júzi tasqa tımegen, atan-atan túıege taı-taı olja artqan, qul bolady dep uldy tutqyndaǵan, kúń bolady dep qyzdy kógendegen qaharly qalyń jasaq eski qudyqtyń túbine jetip toqtaǵan kúni de Betpaqdala qatygez edi. Aptap bop jalanyp, jalyn bop qaqtap tur edi, qańsyp tur edi. Japyrlap kelip attan aýnap túsip jatqan, kenezesi kepken, ústerindegi toǵyz qabat tor­qany, qoldaryndaǵy sala qulash semserdi aýyr­laǵan, shólden shógip ketken sarbazdarǵa, jondaryn qamshy, bilekterin qyl arqan tilip, teń­sel­gen kóp tutqynǵa kóz qıyǵyn salýǵa erindi. Mundaı qarýly qoldy ol talaı kórgen, talaılaryn aptalap azynaǵan qara daýylda qan qus­tyryp, toz-tozyn shyǵarǵan, talaıy uly shólde ulyp qalǵan. Kóp bolsa sonyń biri shyǵar.

Qalyń qol Betpaqtyń kárinen áýelde yǵa qoımap edi, uly shól de qatal, ol da qatygez. Atan jotaly, kúdire jaldy, syrmaqtaı jalpaq saýyrly, qos tilersek serippeli, qamshy tımeı qushyr­ly-qula mingen qaba saqal kúndeı kúrkirese, qarýly kóp sarbaz ash bórideı jalańdaıdy.

Biraq Betpaq yqtyrmaı qoısyn ba. Japan daladaǵy jalǵyz qudyq kómilip qalǵan bolatyn. Al uzaq jolda shól qysyp barady, zárli shól qýyryp barady.

Qaba saqal qaharly edi. Seskenbeı ses kór­setti. Túksıgen qorqaý qabaq, yzbarly ótkir janar, qorasannan qalǵan daq, jylannyń baýyryndaı shubarlanǵan sup-sur jalpaq bet, jel­bezegi jelp-jelp etken dóń muryn, kónek­teı aıǵaı aýyz, qulanyń tórt tuıaǵyn qatqaq jerge alpaýyt salmaqpen qadaǵan alyp dene yqtyr­maı qoımas-ty.

– Bul tegin bolmady, – dep bezerdi Betpaq.

– Bul sirá da seskenbes, – dep qıtyqty uly shól.

– Shıra, shıryq! – dep kúrkiredi qaba saqal.

Baqandaı qara naızany qara jerdi qaqyrata qadady, quladan kúrp etip túsip, burq etip ámir berdi.

– Uly shóldi ulylar ǵana jeńedi. Ul bolyp týǵan ulyp qalmas. Arshyńdar myna qudyqty!

Kóp sarbaz shyńyraýǵa qaraı lap qoıdy.

Taltús edi sol kezde, besinge deıin qazdy, saǵyzdaı ılengen sazyn taýysty. Keshke deıin qazdy, qııa-qııa kók tasty tilip tústi, tún túner­di, naıza boıy tereńdedi, tań atty, shóldiń tańy aıyryldy, taban astynda kúreń qum shyqyr-shyqyr sýsydy. Tańǵa ulan dala talpyndy, sýsyǵan qumnyń betine shyp-shyp sý shyqty.

– Jeńdim! Jeńildi! – dep barqyrady qolbasy.

Jeń…di! Jeń… jeń… dep jańǵyryqty dala.

Sol kezde …

O, toba! Mundaıdy taǵy kim kórgen. Sý­syǵan qum saý etip tústi de ketti tereńge. Sýdy kórip sergigen, sý shyǵaryp sendelgen kóp sarbaz qur­dymǵa kúrp-kúrp joǵaldy, shyńyraý jutynyp qana úlgerdi. Qorqyrap, ajdahadaı jalanyp, aranyn ashty. Uly shól ulylyǵyn tanytty.

Ol eshkimge eshqashan esesin jibermese ke­rek-ti. Qyryq qulash saǵyzdaı sazyn taýysyp, saǵyn syndyrǵan, qııa-qııa kók tasyn tilip taýyn shaqqan, kúreń de kúreń qumyna tabanyn jalatyp, tańyn aıyrǵan qol tereńnen shyqqan sýyna qurbandyq shalmaı kenelse, shyn jeńil­geni emes pe, shyn muqalǵany bolmas pa. Shólin qandyrsa, ulardaı shýlap baryp qandyrsyn, kónin jibitse, qan jutyp otyryp jibitsin. Betpaqty beıǵam jeńemin degenniń bári esekdáme ekenin uqsyn.

Shyńyraý qorq-qorq jutyndy.

Eldiń úreıi ushty. Jylqy bitken shur­qy­rap, túıe bitken bozdady. Saý qalǵan sarbazdardan óń qashty, kógendeýli kóp tutqynnan es ketti. Aıdalada aptap jel azynaı esti, azynap júrip, apshyny qýyrdy. Ol uly shóldiń azap saryny edi, azdyryp bara jatyr edi.

Qaba saqal alǵash ret aqyra almaı qaqaldy, ańtarylyp turyp qaldy.

– Qarǵys atty! – dedi oń jaǵyndaǵy shabdar shal.

Úndemedi.

– Ant atty! – dedi sol jaǵyndaǵy qara shal.

Tis jarmady.

Shabdar alys jolda qasynan tabylatyn aqylgóıi edi, qaıtaryp tastaı almady. Qara qalyń qoldy ýysynda ustaıtyn qahary edi, saǵyn syndyra almady.

– Táńiri talaq etti! – dep kúńirendi sarbaz bitken.

– Talaq etti! – dep ilip áketti aptap jel.

Al shyńyraý áli qorqyrap jatyr edi, qylq-qylq jutynyp jatqan. Qylq-qylq jutynyp baryp, óńeshine tas turǵandaı qaqalǵan. Tuń­ǵıyǵy sar-sar etip sapyrylysty, tereńi teńiz­deı týlady, sonaý tylsym tuńǵıyǵynda uly jyn ulyp kóshkendeı.

Qaba saqal taltań-taltań basty, bastan-aıaq kók saýyt, kók saýyt boıy dalbaǵaı qajala shyńyldap, shyńyraýdyń erneýine kelip toqta­dy. Kóz jeter jeri saz ben tas, odan ári qa­raýytqan úreıli dúnıe. Syryldaǵan ún tolas­taıtyn emes, tuńǵıyqta beımálim dúrbeleń. Seskendiredi, sezikti shýlaıdy.

Qalbań-qalbań etip shabdar shal jetti. Kúrp-kúrp basyp qara shal keldi. Shabdar jalp etip, táńirine tabyndy, qara qabaǵyn qars jaýyp aldy.

Qaba saqal arttaǵylarǵa moıyn burdy.

– Qurbanyn alǵan shyńyraý,

Endi qaıtyp jutynbas.

Quty qashqan kók tobyr

Sýdy al da shóliń bas.

Shabdar jerden jerine kóterildi.

– Shyńyraý túbi tuńǵıyq,

Sýdy qaıtyp alasyń?

Tuńǵıyqqa boılaıtyn,

Qandaı qaýǵa salasyń?

Qara qaqyryndy.

– Qyryq túıe júk artqan,

Qyryq arqan bar sonda.

Qyryq arqan jetedi

Qudyq túpsiz bolsa da.

Sony aıtyp, táńiri týra kelgen ajaldan qaǵyp qalǵan, shyńyraýdyń sýyn arshý kezegi tımegen, anadaı jerde osharylyp turǵan sar­baz­darǵa jarlyq berdi. Lezdiń arasynda taı-taı júk shashylyp qaldy, qyryq arqan bir-birine jalǵanyp, tuńǵıyqqa laqtyryldy. Túbine biraq jetpedi.

– Atta shylbyr qalmasyn.

Bárin-bárin jalǵasyn, – dedi qaba saqal.

Ol da qysqa boldy.

– Aıyl-tartpa saılańdar,

Qıystyryp baılańdar!

Qaýǵa sonda da sýǵa tımedi.

– Qaıda beldik beldegi,

Jip ataýly eldegi.

Bul da azdyq etti.

Qaýǵa saqal bógeldi

– Tutqyndardy mataǵan.

Ákelińder kógendi.

Shyńyraý mańaılatpady.

Qolbasy tuıyqqa tireldi, endi dáneker etip jalǵaıtyn eshteńe qalǵan joq-ty. Sonda shabdar kúńk etti.

– Kúltelengen, tógilgen,

Attan kúder úzeıik.

Sýsyz sirá bola ma

Bárin-bárin kúzeıik.

Áp-sátte jylqy bitken júnin julǵan tyrnadaı boldy. Biraq bári bos áýreshilik edi. Quı­ryq-jaldan esilgen arqan da úmitti aqtamady.

– Endi qandaı amal bar? – dep túńildi Qaba saqal.

Jurt siltideı tyndy. Kóptiń aıtary joq edi, eńseleri túsip ketken, sarbaz ataýly uly shóldiń ulylyǵyna moıynusynyp, tirlikten kúder úze bastaǵan bolatyn.

Betpaq saly sýǵa ketip sandalǵan, aıdalada aıdaýsyz qamalǵan, shólirkep shókken, bekemi borkemikke, jasyǵy tiri ólikke aınalyp, azyp-tozǵan kóptiń úmitsiz janaryna syzdana qarap, túksıip túnere berdi.

Táńiri jarylqap til biter bolsa, aıtar edi bul sonda:

– Shaqpaı ótken ómirden

Jylannyń ne quny bar.

Shyqpaı ishte býlyqqan,

Yzańnyń ne quny bar.

Kún kúıdirgen áýeden,

Qarǵys atqan áýelden.

Bezerip jatqan Betpaqtyń

О́tken-ketken baıǵusty

Qoıdaı qyryp almasa,

Solaı bir ylań salmasa,

Tarqamaıtyn jyny bar.

Al qarýly qoldyń tıtyǵy jetken, onyń endi qatygez Betpaqtyń betine túkirip, qarǵys atatyn da shamasy joq-ty. Sarbaz ataýly ólim jaıly ǵana oılaǵan, ulan dalanyń jonynda ajal aranyn ashyp, timtine jortyp júrgen-di.

Qaba saqal osyny uqty, biraq ólgisi kelgen joq, ol ózin bul ómirge ólý úshin emes, óltirý, qyryp-joıý úshin kelgen janmyn degen betpaq túsinikke áldeqashan qul bolǵan edi, ajaldy moıyndamaýǵa tyrysty. Dám-tuzy taýsylýǵa aınalǵany táńirdiń haqtyǵyndaı shyndyq bolsa da kóne almady. Alysty, alasurdy. Shyńy­raýdyń erneýinde turyp burq-sarq etti.

– Eı qara shal!

– Tyńdap turmyn taqsyr.

– Betpaqty ne jeńedi?

– Táńiri ǵana teńi edi.

– Sol qolym seni desek te

Teń ekensiń esekke.

Býyrqanyp shabdar shalǵa qarady. Ol aptap jel oda-doda etken, shóp-shalam qonyp bilte­lengen saqalyn taraǵyshtap, murnynyń astynan mińgirledi.

– Salsań da taqsyr qylburaý,

Móldiregen sýyna

Jetkizbeıdi shyńyraý.

Qaba saqal qaharyna mindi. Sala qulash qaıqy qylysh qynaptan jarq etip sýyryldy. Qara jerdi qarsh-qarsh shapqylap tulan tutty. Kóp sarbaz qanyn ishine tartty, kóp tutqyn shybyn janyn shúberekke túıdi.

Shabdar shal jymyp basyp, jylystap ketti.

Qara qanshyrdaı qatyp qaldy.

Qolbasy qaıta kúrkiredi.

– Bárimiz de bárimiz,

Jer shetine taqaldyq.

Bul Betpaqty jeńetin

Qany qatqan qataldyq.

Meıirimdilik – jasyqtyq,

Iip júrip shirıdi.

Bezer Betpaq ózińdeı

Jaýyzdarǵa jibıdi.

Qara qaba saqaldyń janyna jetip bardy. Shúńirek zárli kóz yzǵar shashyp, umar-jumar uılyqqan kóp tutqynǵa qadaldy.

– Sezdim taqsyr, men emes,

Sóz uqpaıtyn shirigiń.

Qyl arqanǵa jalǵaıyq

Tutqyndardyń sińirin.

Qolbasynyń janary ushqyn atty. Tapty mynaý, tapty kókeıdegisin. О́ziniń de aıtpaǵy sol edi ǵoı, qaırap-qaırap zárin tóktirgen jeri osy. Qanyp isher qan tappasa, óz júregin jaryp jeýden taıynbaıtyn qorqaýdyń aýzymen kóp tut­qynǵa úkim aıtqyzdy. Bul túspeıdi araǵa, qolyn da qaqpaıdy. Bılik sonda endigi. Betpaqtyń shól dalasyndaǵy shyńyraýdyń túbinde qazir bastalatyn qyrǵynnyń bıligin basy bútin beredi.

Qara qataıa tústi.

– Shimirikse júregiń,

Alam otqa qýyryp.

Tutqyndardyń tirsegin

Shıratyńdar sýyryp.

– Shıratyńdar sýyryp! – dep jańǵyryqty bezbúırek Betpaq.

Ol qurbandyq kóbeıgen saıyn qushyry qanyp, shıryǵyp salyp edi. Qazir aıdalada adamnyń qany sýdaı aǵady. Qaptaǵan qaıqy qylysh sorly tutqyndardyń basyn dopsha domalatar. Álde bular baıǵustardyń sińirin tirileı sýyrar ma eken. Ana qanshyrdaı qatqan qara odan taıynady deımisiń, shimirkenedi deımisiń. Áne kúrkirep júr, shabynyp júr.

– Tutqyn degen qudaıdyń,

Esebine enbeıdi.

Suraýy joq, baýyzda,

О́rte meıli, kes meıli.

– О́rte, órte, kes meıli! – dep suńqyldady shabdar. Onda óń de, tús te joq edi, uzaq jolda, san qyrǵyn men hantalaýda appaq qýdaı shal ábden aryǵan, tıtyqtap aqylynan aljasa basta­ǵan. Bir kezdegi qıynnan qıystyryp jón tabatyn suńǵyla endi joq, onyń ornynda qalt-qult etken, sińirine ilingen tiri arýaq qana bar. Kim ne aıtsa, soǵan kelise ketýge ázir. Ara-tura eski sarynǵa salyp, maqamdap, maqaldap sóılegen bolady.

– Adam degen úreıli,

Ajalyńnyń ózinen.

Shaýyp jatsa basyńdy

Bal tamady sózinen.

Qanshyrdaı qatqan qara ony kózine de ilgen joq, adymdaı basyp tutqyndarǵa bettedi. Qoly belindegi semserdiń sabynda, taıana bere julqyna sýyryp aldy.

– Basta!

Kóp sarbaz alǵa attap tústi, shyń-shyń etken san qylysh tóbe quıqany shymyrlatyp, kún kózine aıqysh-uıqysh shaǵylysty.

Qara qaırap saldy.

–       Qapta!

Qarýly top lap qoıdy. Tutqyn bitken tirlikten kúder úzdi.

– Bastaldy, – dep qııastandy Betpaq. – Qan tilegen qaıqy qylysh toıattar shaǵyn tapty endi.

Tutqyndardyń úreıli tobyna aldymen jetken eńgezerdeı sarbaz qorqynyshtan býynyn bıleı almaı teńselip turyp qalǵan jigitti jerge alyp uryp, ústine qona ketti. Kánigi qasap­shydaı epti qımyldaıdy, jalańdaǵan tajal qylysh tıgen jerin syr-syr etip, tilersek boıyn timtine kezip júr.

– O, toba! – dep seskendi Betpaq.

Bul onyń kók – kók bolǵaly, kókke bult qonǵaly alǵash ret titirkenýi edi.

Eńgezerdeı sarbaz qorbań etip ornynan turdy, qolynda qamshy órimindeı tilersek. Sorly tutqyndy tirideı soıǵany ma, shyrqyrap tura berip, qaıyra jalp etti. Jandármen keýdesin kóterip, súıretile qashpaq boldy, eki aıaq sińirsiz shubatyldy.

– Sumdyq-aı! – dep shoshyndy Betpaq.

Bul onyń jer jer bolǵaly, jerde ań jortqaly tuńǵysh túrshigýi edi.

Qara ars-ars etti.

– Qapta!

Tutqyn bitken ulardaı shýlady. Ulan dala azan-qazan.

– O jasaǵan! – dep kúrsindi Betpaq.

Bul onyń sý sý bolǵaly, sýda balyq júzgeli birinshi ret shoshynýy edi.

Endi tutqyn ataýlynyń qoıdaı qyry­la­tyn­dyǵyna kókseńgir kók bet kóktiń de, betegesiz beldiń de, shólden óler eldiń de kózi anyq jetken-di.

Sol kezde qolbasy bólek ustap, bólek aıdap kelgen qyryq qyz qaba saqaldyń aldyna jetip, aıaǵyna bas urdy. Qyryq qyzdyń ortasynda Qyrmyzy qyz sóz bastady.

– Han qyzy edim keshe men,

Búgin seniń qulyńmyn.

Saýǵa surap ákeldim

Qyryq qyzdyń burymyn.

Qyryq burym qyrqylǵan,

Qyryq qyzdyń kórki edi.

Qyryq qyzdy quldardyń

Qaıǵy derti órtedi.

Sorlylardyń ómirin,

Qaldyr-daǵy saýǵaǵa.

Qyryq qyzdyń burymyn

Baıla ana qaýǵaǵa.

Qyryq burym qyrqylǵan,

Qyryq órim etem men.

Qyryq qulash sý sonda

Kóteriler tereńnen.

Qolbasy toqyrap qaldy. Qyrmyzy qyz onyń myna jortýyldaǵy kóziniń qarashyǵyn­daı saqtap kele jatqan asyly edi. Aı buryn Arqa elin andyzdap shapqanda, han ordasyn qasqyrsha talap, taǵyn talqan, jurtyn malqam etkende, osynaý on ekide bir gúli ashylmaǵan arýdy aıran-asyr oljalap, oń qabaǵy tartqan. Kórse kóziniń nury, kórmese kóńiliniń muńy edi. Kógildir shatyr ishin kórkeıtip, kirip kele jatsa der edi.

At tuıaǵy ketilgen, atan tabany tesilgen aı­shylyq alys jolda, ólim kúlip, ómir túńil­gen qıyn saparda Qyrmyzy qyz qybyn taýyp jymısa, jahanda qyrylyp jan qaldy, japanda qatyp qan qaldy dep túńilmes-ti. Qos burymda qos alqa qylyqty syńǵyrlap, burań bel erke maıysyp, qylyǵy jáne jarasyp, erim dese elite, egilte de alar, erite de alar.

Al mynasy nesi eken?

Qyrmyzy qyzdyń qolynda qylpyldaǵan kezdik. Kese ustap tur. Qyryq qyz taǵzym etedi, qyryq burym qyr arqada bulańdaıdy.

Qolbasy tuıyqqa tireldi. Tuıyqtan zorǵa til qatty.

– Qos burymnyń janynda,

Jer-jahan da sadaǵa.

Han qyzy ediń, han qyzy

Qaraılamas qaraǵa.

Qyrmyzy qyz basyn shaıqady, ol osy sát qolbasynyń óresi jetpesteı tákappar edi. Daýysy da óktem shyqty.

– Qyryq burym qyrqylsa,

Suramaımyn tólemin.

Tutqyn túgel qyrylsa

Men de birge ólemin.

Qolbasy alǵa attap tústi.

– Taıama! – dedi qyz. – Jaqyndama!

Qoryqpa menen. Saǵan qol kóteretin qorqaý bul ómirge áli kelgen joq, – dep irkildi qolbasy.

– Saǵan senetin qandaı jaqsylyǵyń bar edi?

– Jasaǵan jaqsylyǵymnyń joǵy anyq, jasar jaqsylyǵym alda.

– Onda sonyń basy bolsyn, bosat ana tutqyndardy.

Qolbasy oıǵa ketti. Han qyzynyń aıtqanyn oryndasa, taǵynan taımas, qyryq burym esil­se, qyl arqan sýǵa jeter, odan keıin ne bolmaq.

– Qyryq qyzdy kúzegen,

Betsiz osy demeı me.

Qyzdan kórik tonaǵan

Essiz osy demeı me.

Al qyz raıynan qaıtatyn emes. Qolyndaǵy kezdiktiń júzi kún kózine jarq-jurq shaǵylys­sa, janary ushqyn atady.

Qolbasynyń tynysy taryldy.

Qyrmyzy qyzdy kek kernedi.

– Seniń talaýyńa túsip ańyrap qalǵan Arqa eliniń barlyq analarynyń atynan ant etemin, aıtqanym jerde qalsa, myna shyńyraýdyń túbinde ajalymdy tabarmyn. Kelmeske múlde ketermin.

– Teń sanaıtyn ózime,

Alty alashtyń begi me eń.

Jarasam dep oılama

Tozǵan eldiń kegimen.

Tyńdamasań han qyzyn,

Teksizdigiń, ezdigiń.

Sýarylsyn qanymmen

Qolymdaǵy kezdigim.

Qyz alǵa attap tústi, janarynda jasyn oınaıdy. Ol ólimge bas tikken edi. Qyryq qyz shýlap qoıa berdi, qolbasy aldynda aıbatyn asyrǵan arýdyń óliminen seskenetinin sezdir­gi­si kelmeı sustandy. Qurbandyq dese ózeýrep, órshelenip turatyn, endi odan úrikkeni me.

Kózi qaraýytty, shól qajytqan bolar. Qulaǵynyń túbi qańǵyr-kúńgir. Áldekim sybyr-sybyr til qatyp titirkendiredi. Úni úreıli, sát sanap kúsheıip, kúńirenip barady.

– Ketpeý úshin qatygezdik,

Jaýyzdyqtyń qulaǵy ǵyp.

Jaralǵan-dy shapaǵattan

Kúndeı kúlip sulýlyq.

Qataldyqty qany qatqan,

Júregińde túletpe.

Sulýlyqtan taraıdy eken

Bar jaqsylyq júrekke.

Qyryq qyz oǵan jamyraı qosyldy ma, aınala azan-qazan. Bar mańaı birde dúńgir-dúńgir dúrligedi, birde tym-tyrys tyna qalady. Al Qyr­myzy qyzdyń qolyndaǵy kezdiktiń júzi kún kózine shaǵylysyp, taǵy da úreıli jarq etti.

– Toqta! – dedi yshqynyp. – Toqta!

Qyz da, kóp tutqyndy ulardaı shýlatqan sarbazdar da jalt qarady.

Qolbasy sala qulash semserin qara jerge qarsh-qarsh qadady.

– Jasyny jarq-jurq oınaǵan,

Janaryńa talandym.

Kóndim aıtqan sózińe

Kóndim qyzy dalanyń.

Býyrqandy, burq-sarq etti, ózine qadalǵan kóp kózdiń aldynda sezimge emes, aqylǵa jeńdirgen ardaqty bolyp kórinbek-ti. Qyryq qyzdyń qyryq burymynan qyl arqandy jylap esetin sátin kútti. Qyryq qyzdyń janary Qyrmyzy qyzǵa qadaldy. Ol shıryǵyp alǵan.

Qyzyly edim almanyń,

Dámi edim óriktiń.

Qorlaý úshin jaralǵan

Keregi ne kóriktiń.

Eńsesi bıik, qımyly shalt. О́tkir kezdik qolynda, qos qulash burymdy lyp etip kesip tústi.

– Ah, – dedi qolbasy. Qystyǵyp aıtty.

– O toba! – dedi Betpaq. Qımaı aıtty.

Bul onyń jel jel bolǵaly, kórgeni jota-bel bolǵaly alǵash ret kúrsingeni edi.

* * *

Sodan beri bálkim júz, bálkim myń jyl ótti, kim bilgen Betpaqta yzyldap jel soǵary, jel soqsa uly shól ulyp qoıa beretini ǵana anyq. Uly shól ulyp turyp, ishin tarta sarnaıtyny shyndyq. Sazarǵan sal dalanyń salar sazy sol, sozar áni bul. Ol sonda ne dep sarnaıdy, neni saǵynady, kimdi ańsaıdy?! Qyryq qyzdyń burymynan qyryq qulash arqan esken, qyryq qulash arqan qyrýar eldi ajaldan qaqqan kúndi izdeı me? Qyrmyzy qyzdy kókseı me? Arqada Betpaq bar, Betpaqta osyndaı ańyz bar deı me?

Sarnaıdy uly shól, sorly sazyn úzbeı sozady, úzdige sozady.

Aldan SMAIYL, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.