Júrekterge shýaq shashqan

Júrekterge shýaq shashqan

(Qaz-qalpynda)

Dál osynaý taqyrypqa qalam terbeý oıda joq-ty. Jyl qu­syndaı on eki aıda bir aınalyp soǵar eńbek demalysyn alańsyz ótkizsem be degenmin. Qaı-d-a?! Olaı bolmady. «Júrgen aıaqqa jór­gem iliger». Babalarymyz te­gin aıtpasa kerek. Onyń ústine jazý-syzýdyń tóńiregindegi jan­ǵa bári tosyn, bári tańsyq. Erik­siz eleńdeısiń. Kóńilińdi yntyq­tyrǵan kórinister men estigen­derińdi umytpaı jadyńa túıip alýǵa umtylasyń-aý. Minekı, qa­zir de uzyn joldyń boıynda ushy­rasqan nazar aýdararlyq jaǵ­daıattar haqynda oı órbitpekpin.

 

(Qaz-qalpynda)

Dál osynaý taqyrypqa qalam terbeý oıda joq-ty. Jyl qu­syndaı on eki aıda bir aınalyp soǵar eńbek demalysyn alańsyz ótkizsem be degenmin. Qaı-d-a?! Olaı bolmady. «Júrgen aıaqqa jór­gem iliger». Babalarymyz te­gin aıtpasa kerek. Onyń ústine jazý-syzýdyń tóńiregindegi jan­ǵa bári tosyn, bári tańsyq. Erik­siz eleńdeısiń. Kóńilińdi yntyq­tyrǵan kórinister men estigen­derińdi umytpaı jadyńa túıip alýǵa umtylasyń-aý. Minekı, qa­zir de uzyn joldyń boıynda ushy­rasqan nazar aýdararlyq jaǵ­daıattar haqynda oı órbitpekpin.

Baıaǵydaı Almaty men Tal­dy­qor­ǵannyń arasyna saǵat saıyn aǵylyp jatatyn avtobýs­tar­dyń qarasy shalynbaıdy. Ese­sine ortalyq avtobe­kettiń ma­ńyn­daǵy seńdeı soǵylysqan jeke­ menshik taksılerden aıaq alyp júrgisiz. Qalaǵan baǵytyńa aparýǵa ázir. Iek astyndaǵy Taldyqorǵan turypty, úsh júz-tórt júz shaqyrym shalǵaıdaǵy Taraz, Shymkent, tipti qaltańyz kóterse qııandaǵy О́s­kemen men Astanaǵa qınalmaı jetkizedi eken. Bári durys. Kimge bolsyn kúnkóris qajet. Tek syrt kózge oǵashtaý kóringeni – ále­kedeı ja­lańdaǵan júrgizýshi­ler­diń jolaý­shylarǵa talasyp-tar­tysqan qylyq­tary. О́zara keli­sim, ishki tártip joq. Álimjettik óreskeldiktiń kóńilge qaıaý tú­sirgeni anyq.

Qaqpaqyl qursaýynan áýpi­rimdep qutylǵan biz súırikteı ınomarkaǵa jaıǵastyq. Serik­te­rimiz beıtanys eki áıel. Bizdi kórgen kezdegi qýanysh­taryn jasyra almaı:

– Jaqsy boldy ǵoı sizderdiń qol ustasyp kele qalǵandaryńyz. Áıtpe­se, áli qansha otyrar edik, – dedi jarysa. – Onsyz da jipsiz baılanyp, eki saǵattaı saryla kúttik. Ret-retimen birine biri kezegin berip, joldy bógemeýdi oılamaı ma?..

– Iá. Sóıtpeı me, tekten-tek keńirdektespeı…

– Bárinen de adamǵa talas­qandary qyzyq eken. Mundaı sumdyqty birin­shi ret kórýim.

– Jaraıdy… Bosqa sharsha­mańyz­dar, – dedi júrgizýshi jigit aǵasy kóligine ot aldyryp jatyp. – Bizdiń kún saıynǵy kórgenimiz osy. Áıteýir, nápaqań úshin quqaıdyń ne birine shy­daısyń. Káne, emin-erkin jaılanyp oty­ryńyzdar. Usaq-túıek renishti umy­­­typ, rahattanyp radıo tyń­daıyqshy.

Shynyn aıtý kerek. Júrgizý­shiniń usynysyn áýelde árqaı­symyz árqa­laı qabyldaǵanbyz. Artqy oryndyq­ta otyrǵan áıel­diń egdeleýi «sol dyryldaq-my­ryldaǵyńdy qaıtesiń», degen shydamsyzdana shytynap. «Qoı, tyń­daıyq. Jol qysqarsyn. Qa­zaqtyń jaqsy ánderi bar shy­ǵar…» Qasyn­daǵy qurbysy óz tilegin bildirdi de, ún-túnsiz terezege tesilgen. Lám-mım jaq ashpaǵan júrgizýshi ózimen-ózi, «shıq-shıq» etkizip radıotol­qyn­daryn izdeýde. Artynsha jarqyl­dap til qatqan:

– Mende bári bar. Án de, kúı de tabylady. Eń aldymen, Qazaq radıosynan qazir tamasha bir áń­gime tyńdap alaıyq. Týra osy mezgilde radıojýrnalıst Lázzat Qapyshevanyń «О́mir­diń ózi – novella» degen avtorlyq baǵdarla­masy beriledi. Bul habardy óz basym qalt jibermeımin. Lázzat­tyń ár jazǵan dúnıesin súısine tyńdaımyn, júregime sondaı ja­qyn. Adamdardyń qıly-qıly taǵ­dyryn ózek etken, otbasylyq máseleler men tirshilikte kezde­setin túrli-túrli jaǵ­daılardy syr ǵyp shertken áńgime-novel­lalary keremet-aq. Qaı-qaısy­sy da eshkimdi beıjaı qaldyrmaıdy.

Sóıtkenshe bolmady, radıodan estilgen júrek shymyrlatar ádemi mýzyka áýezine ataqty dıktor Saýyq Jaqanovanyń sıqyr­ly úni ulasty. «Efırde – «О́mir­diń ózi – novella». Biz eleńdeı, sybyr-kúbirdi toqtata qoıyp, radıoǵa eriksiz qulaq túrdik. «Ár adamnyń taǵdyry – aıtylmaǵan syr, jazylmaǵan jyr, oqylma­ǵan kitap…» Habardyń betashar-kiltin jetkizgen jaǵymdy qońyr daýys ózine yntyqtyra túsken. «Búgingi tyńdaıtyndaryńyz – «Sen bol­masań», avtory Lázzat Qapysheva…»

Jol apshysyn qýyrǵan jeńil máshıne zýyldap keledi. Salon ishi tym-tyrys. Áńgime mátinin náshine keltire oqyǵan dıktor­dyń daýysy ǵana oqıǵa jelisine oraı san márte quby­lyp, tyńdaý­shylaryn qalyń oıǵa shom­dyra, uıytyp jibergendeı. Silti­deı tynǵan tynyshtyqty álginde «ra­dıońnyń qajeti shamaly» degen áıeldiń álsin-álsin tereń kúr­singeni buzǵan. «Álde bir jeri aýyryp, alys joldy kótere almaı kele me?» Kóńilim alańdap, eki-úsh márte mazasyz júzine janar júgirtkenmin. Joq, men qateles­ken tárizdimin. Eki kózin jumyp alǵan ol bar ynta-yqylasymen tyń­daýda. Tipti, búkil nazaryn radıoǵa aýdara basyn ızep, erekshe elitip otyrǵan syqyldy. Ile-shala júrekterdi syzdatqan muń­dy áńgime aıaqtaldy. Sol, sol-aq eken kúni boıy ózin áreń ustap otyrǵan álgi áıel jylap jiberdi. Ashy óksik býǵan ol birazǵa sheıin til qatpaı, kóz jasyna erik bergen. Biz de úndeı almadyq. Alasapyran oılar selinen shyǵa almaı qınalǵanymyz ras.

– Keshirersizder, – dedi úzilgen áńgimeni sabaqtaǵan beıtanys áıel. Dir-dir etken daýysy qumyǵyp shyqqan. – Jańaǵy «Sen bolmasań» degen áńgimeni quddy meniń basymnan ótken oqıǵa dersizder. Radıoda aıtyl­ǵan Jansaıa sekildi men de budan eki jyl buryn tótennen kelgen aýyr syrqatqa ushyrap, aýrýhanada uzaq jattym. Árıne, Jansaıa qusap komaǵa túskem joq. Sóıtse de, aýrýdyń aty – aýrý. Aı­naldyrǵan eki-úsh aıdyń ishinde otbasymyz qatty kúızelip ketti. О́z qoly  óz aýzyna jetpegen shıetteı tórt balany óbek­tegen jubaıym kúni-túni qasym­da meni kúzetip otyrdy emes pe? Erkektiń eńirep jylaǵany qıyn eken dúnıede. «Sen bolmasań, qaıtemiz?! Qasıetiń men qadirińdi basqa túskende ǵana sezdim ǵoı. Qabaǵyńa kirbiń, kóńi­lińe qaıaý túsirsem, keshirshi meni» dep egil­genin qalaısha umytaıyn. Biraq, kim bilgen, birinshi aýrý óle me, saý óle me? Otyz jyl otasqan joldasym byltyr taban astynan kólik apatynan kóz jumdy. So­ńynda bozdap biz qaldyq. Lázzat qaraǵymnyń baǵdarlamasy shynynda da talaılarǵa oı salary sózsiz. Shama-sharqymyz jetkenshe osynaý qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyry­myzda kóńil aınasyna kóleńke túsir­meı, bir-biri­mizdi syılap, qadirlep ótkenge ne jet­­sin. Bıik adamgershiliktiń asyl qasıetterin dáripteıtin mun­daı habarlar árdaıym jú­rekterge shýaq shashsa kerek. Pende shirkindi qoı­saıshy, álginde men «radıońdy tyń­damaımyn»  dep baıbalam saldym. Jasyma jetpeı júıkemniń syr bere bas­taǵany-aý, shamasy. Asyǵystyq áreke­time ózim de yńǵaısyzdanyp otyrmyn…

– Oqasy joq, – dedi júrgizýshi sóz lámin ańǵara qoıyp. – Eń bastysy, adamdarǵa keregi – syı­lastyq. Onyń úlken-kishisi joq, menińshe. «Kóńil, shirkin, bir atym nasybaıdan qalady» de­gendi atam qazaq beker aıtpaǵan. Izetti adamnyń kisiligi, óristi azamat­tyń óresi sálemi men sóz saptaýynan ańǵarylady. Son­dyq­tan da, adamdardyń qaı ýa­qytta da, qaı kezde de aldyńǵy qatarǵa siz aıtyp otyrǵan syı­lastyq­ty, yntymaq-birlikti qoı­ǵany jón. Bul – ásire aıtylǵan qyzyl sóz emes.

Osyndaı tujyrym jasaýyma Láz­zat Qapyshevanyń Qazaq radıosynan udaıy berilip turatyn ózekjardy áńgimeleri men tir­shilik túıtkilderin qozǵaǵan oıly materıaldaryn jıi tyńdaýym bol­sa kerek. Men onyń ózin tanymaımyn. Burynyraqta dál osy baǵdarlamadan onyń «Men seni saǵynyp júrmin», «Tyńda­shy janym, tyńdashy», «Anamdy ańsap júrmin», «Muńaıdym óziń joqta…» sekildi jan tolqytar tolǵanystaryn qumarta tyń­daǵa­nym bar. Keıbir dúnıeleri esime túspeı turǵany. Áıteýir, maǵan Lázzattyń radıodan berilip jatatyn materıaldary qatty áser etedi. Jazǵandaryn unatyp tyń­daımyn. Sońǵy kezderi ózi «Biz –  ekeýmiz» deıtin jeke baǵdarla­masyn júrgizip júr. Elimizge tanymal zııaly qaýym ókilderi men ádebıet-óner qaırat­ker­leriniń otbasylyq juptary jaıyn­daǵy syr-suhbattarynyń ta­ǵy­­lym­dyq, tárbıelik máni zor. Ásirese, mundaı dúnıelerdiń búgingi jas­tarǵa úıreter ónegesi men úlgisi kóp-aq. Kúni-túni jol ústinde júrgendikten meniń serigim de, aqylshym da – osy Qazaq radıosy. Jalǵyz Lázzattyń ǵana emes, ózge de ótkir máselelerdi, kún­delikti ómirdegi aqıqatty ashyq aıtyp jatatyn tolǵaqty habarlardy úzbeı tyńdaımyn. Reti kelgen soń aıtyp jatqanym da…

Ár nárseden habardar tak­sıstiń sózin bólgim kelmedi. Qa­symdaǵy jolaýshy serikterim de kókiregi dańǵyl jigittiń aǵyl-tegil áńgimesine kóbi­rek qulaq túretindeı. Ilki sáttik tynysh­tyqtan soń ol taǵy bir sony jańalyqtyń ushyǵyn shyǵarǵan.

– Men sizderge qazir áıgili sahna sańlaqtary Kúlásh pen Qanabek Baıseıitovterge orna­tyl­ǵan qasterli eskertkishti kórsetemin…

Jebedeı júıtkigen tulpa­ry­nyń ekpinin tejep, qalyń taýlar­dyń qushaǵyna súńgigen býyltyq-býyltyq taspa joldan kóz jazbaǵan júrgizý­shiniń sózin kilt buzyp jiberdim:

– Ras aıtasyń ba? Sonda nemene aıdalada, myna asqar-asqar taýlar­dyń arasyna qoıylǵan ba?

– Nesine tańyrqaısyz? Dál osy ózimiz kele jatqan Arqarly asýynyń ushar basyna qoıy­lyp­ty. Alyp eskertkish deýge bola qoımas, durysy – belgitas taqta. Qanabek aǵamyz Kúláshqa úılenip Jetisýdaǵy, naqty­lap aıtsaq, Qa­ra­taldyń boıyndaǵy týǵan aýylyna eń alǵash ákele jatqanda bókter-bókteri nart qyzyl qyz­ǵal­daqtar men myń tústi báıshe­shekterge malynǵan Arqarlyda aıal­daǵan kórinedi. О́mirge ińkár qos ǵashyq qurby-qurdastarymen birge quzdan-quzǵa órmelep, shyńnan-shyń­ǵa shyǵypty. Sol máńgi alaý shaqtyń sımvolyndaı seziletin eskertkish-belgi bertińgi jyldary ǵana qoıyl­ǵanǵa uqsaıdy. Bul ıgilikti istiń uıyt­qysy bolǵan jandardyń kimder ekenin ózim de bilmeımin. Qa­sıetti belgi jaıynda ótken jyly estidim…

– Qyzyq derek eken. Men de alǵash ret estip otyrmyn. Qyryq jyldan astam ýaqyt osy kúre­ta­myrmen ersili-qarsyly san már­te jolaýshylap júrgende mundaı habar­dyń ushqyny da qulaqqa jetpepti-aý.

Saqınadaı shıyrylǵan asfalt jol kezekti bir qaıqy asýǵa órle­gende, júrgizýshi jigit mań­daı tusymyzdan asqaqtaı sha­lyn­ǵan shyń-tóbeni oń qolymen meńzep:

– Án-e-ý bir tik jarqabaqtyń basyndaǵy kúmisteı jarqyraı aǵarǵan bólekshe belgi-taqta tasty kórdińizder me? Baǵanadan meniń aıtyp kele jatqan eskert­kishim… Esim­deri ańyzǵa aınalǵan ǵashyqtardyń gúl terip, syr sher­tisken jeri týra osy mań dese-di.

– Iá, kórip kelemiz, – dedik biz de birimizdi-birimiz qoshtap.

– Aıtpaqshy, baýyrym esi­mińiz kim edi? Ádebıetke, ónerge qaty­syńyz bar ma? Sóz qadirin ek­sheýińizge qaraǵanda…

– Meniń aty-jónim Aıdar Esengeldiuly. Negizgi maman­dy­ǵym hım-bıolog, QazMÝ-di bitirgem. Keńes ókimeti qulaǵanǵa sheıin ájep­táýir sheneýnikter qatarynda júrdik qoı. Búginde kórip otyrsyz, óz erkim ózimde. Iá, sózdi qasıet tutamyn. О́ıtkeni, qazaq emespiz be?..

– Aıdarjan, álginde Lázzatty tanymaımyn dediń áńgime arasynda. Úndemeı qutylǵym kel­gen-di. Biraq, óıte almaıtyn tú­rim bar. Belgili qalamdas áripte­simiz, radıojýrnalıst Lázzat Qa­py­shevany men jaqsy tanımyn. Júrekterge shýaq úıirip, úmit uıalatqan kezdeısoq sapar jaıynda, ulylar ómirine baılanysty eleń et­kizer derekti de jetki­zemin. Kim biledi, taǵylymdy tamasha bir dúnıe jazar.

– Múmkin, ábden múmkin…

Qos janary ottaı janǵan Aıdar meniń júzime urlana qaraı beredi, qaraı beredi…

Jol tanabyn qýyrǵan jeńil má­shıne zýyldap keledi. Árkim óz oıy­men…

Janat ELShIBEK,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty oblysy.