Sol batyr Smaǵanbetov emes pe?

Sol batyr Smaǵanbetov emes pe?

Jambyl oblystyq «Araı» gazetiniń osy jyldyń 15 naýryzyndaǵy nómirinde «Bul batyrdy biletinder bar ma?» degen oblystyq muraǵattan maıdanger týraly maqala sýretimen jaryq kórdi. Maqalany qaıta-qaıta oqyp shyqtym. Izdestirilip otyrǵan Uly Otan soǵysynyń ardageri Amantaı Smaǵanbetov ekenine esh shúbá keltirmedim. Ol kisi ákemniń nemere aǵasy.

Bala kezimizde aýdan ortalyǵy – Saýdakent aýylynda jyl saıyn Jeńis kúni ótetin sherýden keıin maıdangerler bizdiń úıde bas qosatyn.

Jambyl oblystyq «Araı» gazetiniń osy jyldyń 15 naýryzyndaǵy nómirinde «Bul batyrdy biletinder bar ma?» degen oblystyq muraǵattan maıdanger týraly maqala sýretimen jaryq kórdi. Maqalany qaıta-qaıta oqyp shyqtym. Izdestirilip otyrǵan Uly Otan soǵysynyń ardageri Amantaı Smaǵanbetov ekenine esh shúbá keltirmedim. Ol kisi ákemniń nemere aǵasy.

Bala kezimizde aýdan ortalyǵy – Saýdakent aýylynda jyl saıyn Jeńis kúni ótetin sherýden keıin maıdangerler bizdiń úıde bas qosatyn. Qarýlas-baýyrlar Ábdý, Jylqybaı, Qazyken, Álý, Qazylyq, Jańataı, Tóleýtaı jáne meniń ákem Abylash bolyp uzaq-sonar áńgime soǵatyn. О́zderi es bilip, etek japqaly kórgenderi asharshylyq jyldaryndaǵy uly shubyryndy, stalındik qýǵyn-súrgin, qan-qasap soǵys jyldaryn jarysa áńgimeleıtin. Shetinen qyp-qyzyl kommýnıst bolǵan ákeler bala meniń ózimnen otyzynshy jyldardyń oıranyn eske alǵanda seskengendeı bolyp, áńgime aýanyn basqa jaqqa buryp ketýshi edi. Sol maıdanger ákelerimnen kózi tiri júrgen jalǵyz osy Amantaı aqsaqal ǵana.

Soǵys ardageri týraly oblystyq basy­lym­darǵa biraz jazǵanym bar. Ol kisige qatysty «Keńes Odaǵynyń batyry» degen anyqtama muraǵattan tabylypty. Biraq, onda tegi «Spaǵanbetov» bolyp ketken. Tipti, maıdangerdiń qolyndaǵy «Erligi úshin» medaliniń kýáliginde de tegi Spa­ǵanbetov dep jazylǵan. Jambyl oblysynan shyqqan Keńes Odaǵy batyrlarynyń tiziminde joq bolsa da, jan-jaqqa hat jazylyp, suraý salyndy. Reseıdiń Podol­skııdegi áskerı muraǵatynan «hattaryńyz­dy aldyq» degen habar keldi. «Qazaqstan» ulttyq telearnasynyń «Aqsaýyt» baǵdar­lamasy jaýynger týraly arnaıy habar kórsetip, soǵys órti sharpyǵan elderde A.Smaǵanbetovke qatysty anyqtaý jumys­tarynyń bastalǵanynan habardar etti. Bizdiń pikirimizshe, munyń ózi azdyq etetin sııaqty. Burynǵy bir Otan bolǵan Keńes Odaǵy taraǵan. Sondyqtan bul máselege Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi sııaqty quzyrly vedomstvo­lardyń aralasqany jón shyǵar.

Qart jaýynger 92 jasta bolsa da, birde Sarysý aýdanynyń tómengi Shý boıyndaǵy Qamqaly aýylynda, endi birde Saýdakentte, taǵy birde Taraz qalasyndaǵy balalary men nemereleriniń úıinde júredi. Qaı shańyraqqa túspesin ákelep, atalap quraq ushyp qarsy alatyn balalary men nemerelerin, shóberelerin ıiskegende darııa keýde bir jasap qalady.

Maıdanger ardagerdiń Qamqaly aýylynda ekenin estip, jolǵa shyqtyq. Sarysý aýdanynyń Dosbol aýylyna deıin asfalt jolmen júıtkip kelgen jeńil kólik qum óńirine enisimen mımyrt júriske tústi. Jota-jota bolyp úıilip jatqan, jergilikti turǵyndar «Jal óńiri» atap ketken qumnyń ishi bar bolǵany 35-aq shaqyrym. Eger júrgizýshi rólge ıe bola almaı kólik shamaly qıys ketse, qumǵa turyp qalady. Alaıda, 45 jyldan asa mashına rólinde otyrǵan ardagerdiń úlken uly, jolbasshymyz – Saılaý aǵamyz ondaıǵa jol bere qoımas dep qoıamyz ishteı. Onyń ústine ol kisi bul jolmen san márte júrgen. Úıdiń úlkeni bolǵandyqtan baýyrlaryn bastap kelip, ákeleriniń jaǵdaıyn bilip turady.

Tarazdan tań atpaı shyqqandyqtan kún qyzbaı Qamqalyǵa jettik. Qart jaýynger úıde eken. Kóz janarynyń azdap qaıtqany bolmasa, áli shıraq, júrisi tik. Aman-saý­lyq­tan keıin jaǵdaıymyzdy surap, jany qalmady. Maıdandas aǵa-inilerin tebirene eske alyp, áńgimeni áriden bastady. Aq pen qyzyl bolyp, qyrqysqan zaman, zulmat asharshylyqta shubyryndyǵa ushyraǵan qa­lyń el, qyzyl qyrǵyn, qarǵys atqyr sum soǵys – bári, bári maıdangerdiń kóz aldynda.

Kóz janaryn áldebir núktege qadaǵan qart birshama únsizdikten keıin «Ataq alamyz dep soǵysqan joqpyz, abyroı úshin, ar úshin aıqastyq, jaýdy talqandap, elge aman oralsaq degen jalǵyz arman boldy», – dedi. Sonda da joryq joldarynan esińizde qalǵandaryn áńgimeleńizshi deımiz jarysa.

Ol maıdanǵa aýdannan alǵashqylardyń biri bolyp attanypty. «О́ndiris» kolhozynan birge attanǵan alty órimdeı jigittiń úsheýi Otan úshin opat bolady. Qara shal qarýlas dostaryn eske alǵanda janary jasaýrap, ishteı kúbirlep, qos qolyn jaıyp betin sıpady. Duǵa jasaǵany dep topshylap, biz de qol jaıdyq.

Soǵysqa Staraıa Rýs mańynda kiripti. Sol kúni keskilesken shaıqas bolady. Eki jaqtan da shyǵyn kóp. Qudaı saqtady, ol joly din aman shyqty. Qazaq ulynyń ójettigin alǵashqy urysta-aq baıqaǵan orys komandıri mańyzdy tapsyrmalarǵa Amantaıdy jiberip otyrǵan.

Birde bekiniske myqtap ornyǵyp alǵan fashıster keńes jaýyngerlerin qarǵaadym attatpaı qoıady. Bas kótergenniń bári oqqa ushyp jatty. Komandıri taǵy da buǵan senim artady. Qasyna bir orys pen bir ýkraın jaýyngerin qosyp berip, jaý bekinisin talqandaýǵa buıryq beredi. Tań bozara soǵys bastalǵaly juptary jazylmaı kelgen úsh jaýynger jer baýyrlaı jóneldi. Saı-sala, jyqpyl-jyqpylmen jyljyp kele jatsa da, jaý áskerleri baıqap qalyp, ajal oǵyn sebelep kep beredi. Eki serigi oqqa ushady. Kóz aldynda mert bolǵan jaýynger dostarynyń qazasynan Amantaıdyń júregi qan jylady. Qaıtse de dostarynyń kegin qaıtarýǵa bel býyp, alǵa qaraı jyljı berdi. Jaý bekinisine tórt-bes metr qalǵanda qos granatany birinen soń birin laqtyryp, dushpannyń kúlin kókke ushyrady. Ajal oǵyn sebelegen pýlemettiń úni óshken soń, keńestik jaýyngerler oryndarynan atyp turyp, «ýralap» lap qoıady. Sol urysta soǵys tabystyrǵan dostary Sergeı men Iýranyń kegin osylaı qaıtaryp, omyraýyna jaýyngerlik «Qyzyl Juldyz» ordenin taǵypty.

Taǵy da keskilesken bir urysta ondaǵan jaýdyń kózin joıady. О́zi de aýyr jaralanady. Jaǵy qaýsap, qoly syndy. Urys dalasyn baqylap júrgen qolbasshy, marshal Jýkovtyń ózi jaraly jaýynger­diń jarasyn tańyp beripti. Jaraly jaýyngerdi dárigerler «soǵysqa jaramaıdy» degen anyqtama berse de, «men elge Jeńispen biraq oralamyn» dep qaıtpaı qoıypty. Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyna qashan, qalaı usynylǵany týraly maıdanger bilmeıdi. Bálkim, batyrlyqqa álgi urysta qazaq jaýyngeriniń eren erligine kýá bolǵan ataqty qolbasshynyń ózi usynǵan shyǵar. Endi, ony anyqtaý aldaǵy kúnderdiń enshisinde.

Soǵystan elge jaraly bolyp oralsa da, Jeńis soldaty qol qýsyryp qarap otyrmady. «О́ndiris» kolhozynda qara jumys istedi. 1957 jyly birneshe kolhoz birigip, «Kommýnar» sovhozy shańyraq kótergende sharýashylyqtyń san-salaly jumystarynda qatardaǵy jumysshy bolyp eńbek etti. Al 1964 jyly tómengi Shý boıynan Qamqaly sovhozy ashylǵanda el-jurtty bastap, sonda bardy. Zeınetker­likke shyqqansha qurylysshy boldy. Sovhozdyń alǵashqy dırektory, marqum Eskermes Jabalbaev maıdanger qurylys­shyny elge ónege etýmen ótti. Omyraýy jaýyngerlik orden-medalǵa, beıbit kezdegi marapatqa tolǵan darııa keýde, taý músin qarııa búginde tómengi Shý boıyn­daǵy úsh aýyldyń eń úlken aqsaqaly. Jalǵyz maıdanger.

 – Amantaı ata bir jaqqa jolaýshylap ketse, taǵatsyzdana kútetinimiz bar. Osyn­daǵy eldiń aqylshysy. Aýylǵa joly tús­ken jolaýshynyń bári ardagerdiń úıine soǵyp, sálem beredi. Mektepterde pat­rıottyq is-sharalar qart jaýyngersiz ótpeıdi. Qoldan kelgen kómegimizdi kórse­tip otyramyz. О́tken-ketken tarıhty tamyljyta áńgimeleıdi. Shejire kisi. Qa­shanda «El aman, Elbasy aman bolsyn!» dep otyrǵany, – deıdi Qamqaly aýyldyq aımaǵynyń ákimi Myńjasar Aımaǵan­betov.

Oblystyq «Qazaqstan-Taraz» telear­na­synyń dırektory, belgili jýrnalıst Meırambek Tólepbergenniń «Uly Otan soǵysynyń tarıhy áli tolyq zerttelgen joq», degeni bar. Áriptes qalamger rasyn aıtyp otyr. Soǵystyń ashylmaǵan syrlary áli kóp. Amantaı kókem sonyń biri ǵana. Endigi aıtpaǵymyz – Otan qorǵaǵan qart jaýynger ataqty da, qurmetti de kóziniń tirisinde kórse.

Amangeldi ÁBIL,

jýrnalıst.

Jambyl oblysy.

–––––––––––––––––––

Sýrette:

Uly Otan soǵysynyń ardageri

A.Smaǵanbetov nemereleri Symbat jáne Aınurmen birge.