Aqyn Dáýitáli Stambekov qazaq poezııasynyń iri ókili edi. Mańdaıyna 52-aq jyl ǵumyr jazylǵan aqynnyń dúnıeden ótkenine de bir múshel tolyp qalypty. Jańa HHI ǵasyrdy ózi kóre almasa da, Dáýitáliniń jyrlary osy ǵasyrǵa emin-erkin kirdi. Jáne qazaq barda, óleńsúıer qaýym barda onyń týyndylary ólmek emes.
Aqyn Dáýitáli Stambekov qazaq poezııasynyń iri ókili edi. Mańdaıyna 52-aq jyl ǵumyr jazylǵan aqynnyń dúnıeden ótkenine de bir múshel tolyp qalypty. Jańa HHI ǵasyrdy ózi kóre almasa da, Dáýitáliniń jyrlary osy ǵasyrǵa emin-erkin kirdi. Jáne qazaq barda, óleńsúıer qaýym barda onyń týyndylary ólmek emes.
О́zimizge aqyndy kórý baqyty buıyrmasa da, Qudaıǵa shúkir, ony kórgender aramyzda barshylyq. Sonyń biri Dáýkeńniń zamandasy, daryndy aqyn, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty Abzal Bóken aǵamyz. Shırek ǵasyr Almaty shaharynda turyp, Dáýitálimen aǵa-inideı aralasqan Abzekeń byltyr Qaraǵandy qalasyna qonys aýdardy. Taıaýda Abzal aǵanyń úıine bardyq. Ondaǵy oıymyz: aqynǵa bir jaǵynan sálem berý bolsa, ekinshi jaǵynan Dáýitáli aqyn týraly áńgimelesý.
– Dáýitálini bala kezimizden, bala kez bolǵanda óleńdi jańa bastaǵan kezden bastap bilip júrdik, – dep bastady aǵa áńgimesin. – Aýdandyq gazetke óleńderi jaqsy shyǵyp turdy. Sol kezde odan birer jas kishi Serik Aqsuńqaruly, men ózim, Baǵdat Omashev degen jigit bárimiz Dáýitáli sekildi jazsaq, Dáýitáli sııaqty aqyndyq jolǵa tússek dep eliktep bir-birimizge, bir-birimizben jarysyp óleń jazdyq.Odan keıingi jaqyn tanystyǵymyz – Dáýkeń Almatyǵa ketip, sol jaqta qyzmet jasap, jazda elge kelip júrgen kezinde jalǵasty. Sol saparynda maǵan soqpaı ketpeıtin. Ol kezde áke-sheshesiniń úıi Balqash qalasynyń irgesindegi Deresin degen jerde boldy. Men Balqashtyń janyndaǵy Prıozernyı aýdandyq gazetinde qyzmet isteımin. Sonda jolshybaı maǵan da soǵyp ketetin. Sodan tanys bolyp, jaqsy bolyp kettik.Aýdandyq gazette onshaqty jyl istegen meni 1985 jyly Almatyǵa «Jalyn» baspasyna jumysqa shaqyrdy. Ol ýaqytta Dáýitáliniń Almatynyń baıyrǵy turǵyny bolyp alǵan kezi. Aptasyna bolmasa da, eki aptada bir ret árqaısymyzdyń úıimizde bolyp, áńgimelesip, óleńderimizdi oqyp, jaqyn aralasyp júrdik. Dáýkeń qaıtys bolǵanǵa deıin aramyzdaǵy osy baılanys úzilgen joq.– Aqyn 50 jyldyq mereıtoıyn elge kelip ótkizgendigin estigenbiz. Sonda siz de qasynda bolyp pa edińiz?– Iá. 50 jyldyǵyn ótkizgen kezde Almatydan meni qasyna ertti. «Basqa eshkimdi áýre qylmaı-aq qoıaıyn. Dabyralatyp, keremet qyp ótkizetindeı toıǵa qumar da emespin. Biraq, el, aýyl shaqyryp jatqannan keıin baraıyn dep otyrmyn», – dep meni qasyna ertip aldy. Sodan Aqtoǵaıǵa kelip, Mádenıet saraıynda halyqpen kezdestik. Aqyn Qońyrat aýylynda dúnıege kelgen ǵoı. Sodan ári qaraı aǵaıyn-týysy aıaq-qolyn jerge tıgizbeı, Dáýitálini qurmettep, mereıtoıyn jaqsylap dúrkiretip ótkizdi.Men odan eki jas kishimin ǵoı. Sodan ol aıtty: «Qudaı qalasa sen de erteń 50 jasqa kelesiń. Qudaı buıyrtsa sonda men de qasyńda júremin», – dep. Biraq, elden kelgennen keıin syrqattanyp, aýyryp qaldy ǵoı. О́zi bala kezinen qant dıabeti edi. Arnaýly dárisi bar-dy. Turaqty túrde sony qabyldap júretin. Sol búırekke áser etip, 1999 jyly dúnıeden ozdy. Taǵdyrdyń jazýy, Alla taǵalanyń buıyrtqan ǵumyry sol boldy…Biraq artynda qalǵan murasy mol. 10-15 shaqty óleń kitabyn jazdy, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty atandy. Sonyń bári artynda qalǵan aǵaıyn-jurt pen joldastarynyń, oqyrmandarynyń kóńiline medeý. Urpaqtary ósip-ónip, Farıda jeńgemiz shańyraqqa ıe bolyp otyr. Aralasyp, habarlasyp turamyz.Eń sońǵy «Jumaǵym men tamuǵym» kitabynyń qoljazbasyn Dáýkeń ekeýimiz baspaǵa tapsyrǵanymyz esimde. Qatty aýyryp júrgen kezi bolatyn. Tósek tartyp jatsa da, basyn kóterip otyryp qoljazbany ózi daıyndady. Men de baryp turdym. Sodan baspaǵa aparyp tapsyrdyq. Ol kitaptyń shyǵýynda jazýshy Roza Muqanovanyń úlken eńbegi bar. Sodan «Sózdik – Slovar» baspasynan shyǵardy. Biraq Dáýkeń ony kóre almady. Ǵumyrynyń bir azǵantaı bóligi jetpeı qaldy. Kitap ádemi, kólemdi bolyp, ishindegi óleńderi de maǵynaly, mándi bolyp shyqty.– Sol kitaby shyqqanyna da biraz ýaqyt bolyp qaldy. Taǵy jınaǵyn shyǵarý kerek sııaqty aqynnyń.– Dáýkeńniń bir jınaǵy shyqty. Kórgen joqsyń ba? Men kórseteıin (Osy sózdi aıtqan Abzal aǵamyz 2010 jyly shyqqan qarapaıym «О́leńder» degen ataýy bar kitapty kórsetti. Dáýitáli aqynnyń jary Farıda Zakarına qurastyrǵan bul kitapty kórip qýandyq – avtor).О́zi asa kóp topyrlatyp, qaısybir aqyndar sııaqty tópeı bermeı, bappenen, oılanyp, asyqpaı jazatyn. Al eger kópirte berse, jaza berýge qabileti bylaı da jetip tur ǵoı. Biraq soǵan talǵammen qarap, oıy ábden pisken kezde ǵana qolyna qalam alatyn. Poezııa, proza bolsyn, meıli kim qandaı janrda jazsa da, sonyń kóleminen góri mazmuny myqty bolsyn dep ózine sondaı talap qoıyp, ózgelerden de sony kútetin. Sonymenen artynda qalǵan murasy mándi, maǵynaly bolyp shyqty.– О́zińiz de myqty aqynsyz, poezııa parqyn jaqsy bilesiz. Dáýitáli poezııasynyń qandaı ereksheligin aıta alasyz?– Dáýkeńniń eń alǵashqy jazǵan óleńderiniń úni, sarynynan keıingi aqyn Dáýitáliniń qalyptasýy eki túrli bolyp ketti dep oılaımyn qazir. Alǵashqy shyqqan óleńderi eshkimde joq, ózinshe bir móldir. Ol Qadyr Myrzalıev sekildi tym biregeı tereń oıǵa da kirip ketpegen, Tumanbaı Moldaǵalıev sııaqty biregeı sezimniń lırıkasyna da túsip ketpegen. Osy oı men sezimniń eki jaǵynan da bólip alǵan qorytpa sıntezdeı ózindik bir ǵajap dúnıelerdi týdyrdy. 60-70-shi jyldardaǵy Dáýitálini oıly aqynǵa da, taza lırıkanyń aqynyna da jatqyzýǵa bolýshy edi. Keıin jaza-jaza kele, óleńderiniń biri – oıdyń, biri – sezimniń qorjyny dep atasaq, osy oılylyq qorjyn basyn aýyrlata bastady. Sodan ol negizinen fılosofııalyq oıǵa qaraı oıysty. Munysy jaman bolǵan joq. Dáýkeńniń bir ereksheligi – osy oıshyldyqqa beriletin óleńderdi jazǵandyǵy. Aqynnyń keıbir óleńderiniń fılosofııalyq túıini salmaǵy jaǵynan qorǵasyndaı aýyr bolyp keledi, birdenqozǵap kóterip kete almaısyń. Ondaı óleńderdi oqyrmannyń ózi sińirip oqysa, sonyń mán-maǵynasyna jetken saıyn Dáýkeńniń de qasıetine jetkendeı bolady.Kezinde, ıaǵnı 60-70-shi jyldary «Jalyn» baspasynyń jabyq konkýrsy bolǵan. Sol báıge talaı talantty aqyn-jazýshylardyń tusaýyn kesken. Mysaly, Oralhan Bókeev, Aqseleý Seıdimbekov, Dýlat Isabekov, Jarasqan Ábdirashev, taǵy sondaı aǵalarymyzdyń kópshiligi sol konkýrsta top jaryp, keıinnen talantty aqyn-jazýshylar bolyp shyqty. Dáýitáli ekeýmiz de sol konkýrsqa poemamen tústik. Ol «Revolıýsııaǵa rahmet» degen týyndysymen ekinshi oryndy aldy. Men shopan áıeldiń taǵdyrynan jazǵan poemammen úshinshi oryndy ıelendim. Aıtaıyn dep otyrǵanym: Dáýkeń keremet bir, ózindik ereksheligi bar aqyn ekendigin osy «Revolıýsııaǵa rahmet» poemasynda jaqsy kórsetti. Ol kezde Keńes ókimetiniń dáýirlep turǵan kezi, sol kezdiń únimen jazylǵan poema ǵoı. Biraq, onyń bir ǵajap jeri – Keńes Odaǵynyń uranymen jazyldy dep ol týyndyny kemitýge bolmaıtyny qazirdiń ózinde kórinip tur. Másele onyń qaı taqyrypty qozǵaýynda emes, aqynnyń qabiletin kórsete bilýinde bolyp tur ǵoı. Sonda Dáýkeń osy poemasynda qandaı qýatty aqyn ekendigin anyq kórsetti. Ǵajap bir teńeýlerdi, parallelderdi qatar qoldanyp, oqyǵan kezinde adamdy jetelep, súısindirip: «Apyraı! Osyny oılap, men de aıta alatyn edim-aý. Nege meniń aýzyma osy sóz túspegen? Nege men osyndaı shýmaqtardy jaza almadym?», – dep básekeles áriptesterin oılantatyndaı etip jazǵan.Sosyn keıingi shyqqan kitabynda aqynnyń óleńmen jazǵan dramasy da bar. Sonda osyndaı janrǵa bet burǵany baıqalady. Tatar dámi taýsylmaı júre turǵanda, ǵumyry uzaǵyraq bolǵanda múmkin aq óleńmen jazylǵan, kádimgi qara óleńmen jazylǵan birtalaı dramalardy da týyndatyp tastaǵan bolar ma edi dep oılaımyn keıde…Ol kisi ádebıet týraly óziniń syn pikirlerin, kózqarasyn bildirý jaǵynan da kóp jazbady, biraq jazsa týra totııayndaı oıyp túsetindeı etip, naqtylap qashap jazar edi. О́ziniń ómiriniń sońǵy sátterinde qınalyp, eki ıininen demalyp otyryp, qansha syrqat janyna batyp otyrsa da Pýshkın jóninde keremet bir esse jazyp, «Qazaq ádebıetine» jarııalady. Pýshkın týraly jazǵan bul essesi anaý-mynaý adamnyń qolynan kele beretin dúnıe emes.– Dáýitáli aqynnyń kitabyn oqyp otyryp, daryn ıesiniń Pýshkın, Lermontov sekildi orys aqyndaryn kóp oqyǵandyǵyn baıqadyq. Al qazaq poezııa ókilderi ishinde súıikti aqyndary boldy ma?– Qazaq aqyndarynyń ishinde erekshe bireýin bóle-jaryp aıtqan emes. Ondaı sózin estimedim. Biraq ol kisi ózimizdiń aldymyzda ótken, qazaq poezııasyn jasaǵan, sonaý Asan Qaıǵydan bastap Abaıǵa deıingi babalarymyzdyń, Abaıdan bergi talanttardyń bárin oqyǵandyǵyna meniń kózim tolyq jetken. Abaıdy oqydy, Maǵjan Jumabaev jóninde habary boldy, Ilııas, Sáken, Beıimbetterdi bolsa bolmasa bildi. Bárin sińirdi, sodan keıin poezııadaǵy ózindik kelbetin jasady.– Dáýitáli aqynnyń án mátinderi de bar. Máselen, kompozıtor Temiráli Baqtygereev ekeýi «Tańǵy tilek» degen, qazirgi tilmen aıtqanda hıt ándi jazdy. Ony Nurlan О́nerbaev oryndady. Qazir «О́mir boıy qol ustasyp ótermiz, Armandar men murattarǵa jetermiz…» dep bastalatyn ol óleń ınternettegi akterdiń oqýynda da júr. Úılený toılaryn beınekameraǵa túsiretinder de osy óleńdi jıi qoldanyp júr. Olar taspany montajdaǵanda osy ándi arasyna kiristirip jiberedi. О́kinishke qaraı, ánniń avtorlary kim? Bul jóninde bir aýyz sóz aıtylmaıdy… Suraǵymyz kelgeni, Dáýitáliniń án mátinderi jóninde ne bilesiz?– Iá: «Janyma jaqyn kóretin bir kompozıtorym bar», – dep aıtyp júretin. Dáýkeń shyǵarmashylyq baılanysta bolǵan ol kompozıtormen men kezdese almadym. Sol óner ıesi Temiráli Baqtygereev bolýy múmkin.Dáýitáliniń ózi aqyndyǵymen qosa, dombyrashy, kórkem daýysy bar ánshi boldy ǵoı. Kóńili túsip jaqsy, kóterińki otyrǵan kezinde dombyra shertip, qazaqtyń halyq ánderin ádemi qońyr daýysymen tamasha oryndap shyǵatyn. Ánge, mýzykaǵa bizden góri bir taban jaqyn turatyn. Osynyń ózi onyń poezııasynyń osyndaı bir sazdylyǵyna, dybys úılesimdiginiń jarasymdy bolyp turýyna áser etken sııaqty. О́leńderi de sondaı, kópshiligi ánge suranyp turady.Qalaı bolǵanda da Dáýitáliniń óleńderi keleshekte sazgerlerdiń kózine túsedi dep oılaımyn. Ol úshin artynda qalǵan bizder buǵan dáneker bolýymyz kerek. Jazýymyz qajet gazetterge. Nemese ózimiz Dáýitáliniń kitaptaryn: «Osy bir jaqsy aqyn, óleńderin ýaqytyńyz bolǵanda sholyp qarap kórińizshi», – dep kompozıtorlarǵa usynýymyz kerek. Ol endi bizdiń paryzymyz…Amanǵalı QALJANOV.Qaraǵandy.
Abzal aǵamen áńgimemizde Dáýitáli aqyn týraly osyndaı málimetterge qanyqtyq. Sondaı-aq, Dáýitáli Stambekov qanshama jyl qalada tursa da aqkóńil, naǵyz qazaqy bolmysynan aıyrylmaǵandyǵyn bildik. Sodan qazir kópshiligimiz osyndaı qalpymyzdan aıyrylyp bara jatyrmyz-aý degen oı keldi. О́kinishti, árıne. Biraq Dáýitáli sııaqty asyldarymyzdy eshqashan umytpaıyqshy, aǵaıyn. Qazaq bolyp qalýymyzdyń olardyń muralaryn qanshalyqty bilgenimizge, qanshalyqty sol muralardan ǵıbrat alýymyzǵa baılanysty emes pe?