fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, mýzykatanýshy, sazger Naým Shafer 27 myńnan astam kúıtabaq jınaǵan– Naým Grıgorevıch, sizdiń KazGÝ-diń fılologııa fakýltetin támamdaǵanyńyzdy bilemiz. Soǵan qaramastan, ómir boıy mýzykamen de aınalysyp kelesiz…
– Men úshin mýzyka men ádebıet egiz. Jas kezimde mýzykaǵa kóbirek kóńil bólsem de, fılologııa fakýltetine oqýǵa tústim. Pýshkındi, Abaıdy, nemis jazýshysy Lıon Feıhtvangerdi súısinip oqýmen boldym. Uly Muhtar Áýezovtiń, ataqty kompozıtor Evgenıı Brýsılovskııdiń dáristerin tyńdadym. Ánder jazdym. Jastyq kezde bárimiz de sondaımyz ǵoı, óleń jazamyz, án shyǵaramyz degendeı. Tipti, keıbir ánderim kezinde radıolarda, konsertterde oryndalyp ta júrdi. Isaak Dýnaevskııdiń shyǵarmashylyǵyna óte-móte den qoıdym. Men onyń 400 kúıtabaǵyn jınadym.
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, mýzykatanýshy, sazger Naým Shafer 27 myńnan astam kúıtabaq jınaǵan
– Naým Grıgorevıch, sizdiń KazGÝ-diń fılologııa fakýltetin támamdaǵanyńyzdy bilemiz. Soǵan qaramastan, ómir boıy mýzykamen de aınalysyp kelesiz…
– Men úshin mýzyka men ádebıet egiz. Jas kezimde mýzykaǵa kóbirek kóńil bólsem de, fılologııa fakýltetine oqýǵa tústim. Pýshkındi, Abaıdy, nemis jazýshysy Lıon Feıhtvangerdi súısinip oqýmen boldym. Uly Muhtar Áýezovtiń, ataqty kompozıtor Evgenıı Brýsılovskııdiń dáristerin tyńdadym. Ánder jazdym. Jastyq kezde bárimiz de sondaımyz ǵoı, óleń jazamyz, án shyǵaramyz degendeı. Tipti, keıbir ánderim kezinde radıolarda, konsertterde oryndalyp ta júrdi. Isaak Dýnaevskııdiń shyǵarmashylyǵyna óte-móte den qoıdym. Men onyń 400 kúıtabaǵyn jınadym.
– Opera jazdyńyz ba?..
– Iá. Almatyda fılarmonııada qoıyldy da…
– Qandaı?..
– «Pechorın». О́zimniń lıbrettom boıynsha jazyp shyqtym. Ony opera ánshisi V.Melsanskıı óziniń áriptesterimen oryndap shyqty. Al, endi meniń kompozıtorlyq qyzmetime kelsek, shyǵarmalarymdy Namı Gıtın degen búrkenshik atpen jazyp júrdim.
– Namı Gıtın bolyp, sonda qansha shyǵarma jazdyńyz?..
– 300-ge jýyq. Evgenıı Brýsılovskıı bir kúni maǵan fılfaktyń 4-kýrsynda oqyp júrgenimde mýzykamen shyndap aınalysýǵa keńes berdi. Biraq, men qulaqasa qoımadym. Soǵan keıin qatty ókindim. E.Brýsılovskıı qazaq mýzyka ónerin damytýǵa zor úles qosqan tulǵa, bilikti ustaz bolatyn. Onyń shákirtteri – Baqytjan Baıqadamov, A.Bychkov, Kenjebek Kúmisbekov, Qudys Qojamııarov, N.Meńdiǵalıev, Qapan Mýsın, Sydyq Muhamedjanov, Erkeǵalı Rahmadıev.
– Kúıtabaqtar jınaýmen qaı kezden aınalysa bastadyńyz?
– Jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Fonotekalyq kolleksııamda sırek kezdesetin kóptegen kúıtabaqtar bar. Burynǵy oblys ákimi Baqytjan Saǵyntaevtyń tapsyrmasymen «Shaferdiń mýzeı úıi» úshin arnaıy dybys jazý qurylǵylary satyp alyndy. Mýzeıdiń dybys rejısseri Sergeı Kryjanovskıı patefon kúıtabaq jazbalaryn kompıýterge kóshirdi. Bul qurylǵylar «Pavlodar – bizdiń ortaq úıimiz» qoǵamdyq birlestigi men «Tamyr PV» qoǵamdyq qorynyń demeýshiligimen AQSh-tan jetkizildi. Olardyń bireýi vınıl kúıtabaqtary jazbalaryn sandyq formatqa aýdarsa, ekinshisi patefon kúıtabaqtaryn jazýǵa arnalǵan. Men ózim 1939 jylǵy patefon kúıtabaǵyn jańa qurylǵy arqyly kompıýterge jazdym. Bul kúıtabaqty tańdap alýymnyń ózindik sebebi bar. Buǵan jerlesimiz, Baıanaýyl aýdanynyń týmasy Qalı Baıjanovtyń ánderi jazylǵan. Ol qazaqtyń bas aqyny Abaı Qunanbaev, ánshi-sazger Birjan salmen tanys bolǵan. Jańa qurylǵylar eski patefon kúıtabaqtarynyń jazbalaryn sandyq formatqa aýystyrýǵa múmkindik berýmen qatar, jazba sapasyn da jaqsartýǵa septigin tıgizedi.
– Bizder jastyq shaǵymyzda Aprelevka, Lenıngrad, Rıga, Tashkenttiń fabrıkalarynan shyqqan kúıtabaqtardy tyńdaýshy edik…
– Mýzeıden óziń kórgendeı, bul ánderdi qazir árkimniń kelip tyńdaýǵa múmkindigi bar. Men ánderdiń, mýzykanyń kolleksııasyn jınadym. Shalıapındi de, Obýhov, Maksakov, Davydov, Kozlovskıı, Ýtesovty, Shýljenko, Vysoskıı, Okýdjava, Lenın, Stalın, Kalının, Lýnacharskıı, Kollontaı, Hrýshev, Brejnevtiń daýystaryn, bárin-bárin tyńdaı alasyz.
– «Evgenıı Onegın» romany tolyǵymen jazylǵan ba?..
– Iá. Munan basqa da Chehovtyń, Ostrovskııdiń pesalary boıynsha jazylǵan spektaklderdiń, «Anna Karenınanyń» da ádebı jazbalary saqtalǵan.
Patefon kúıtabaqtaryn 1918 jyly Reseıde shyǵara bastaǵan ǵoı. Alǵashynda onyń tutqasy qolmen buralatyn, keıin 1932-1969 jylǵa deıin elektrli qýat kózine qosylatyn boldy. Sol 69 jyly shyqqan patefon kúıtabaqtary mýzeıde saqtaýly.
– Eń birinshi qazaq tilindegi kúıtabaq…
– Mýzeıde tur. Túpnusqa kúıinde saqtalǵan. 1936 jyly qazaqtyń birinshi kúıtabaǵyna jazylǵan Qurmanǵazynyń «Keńes» kúıin Jappas Qalambaev pen Luqpan Muhıtovtyń oryndaýynda bizdiń mýzeıdiń konserttik zalynda otyryp tyńdaýǵa bolady. Mýzeı ashylǵan on jyl ishinde Tatıana Koreshkova basqarǵan mýzeı qyzmetkerleri birneshe án jınaqtaryn shyǵardy. Olardyń arasynda «Kúlásh Baıseıitova án shyrqaıdy», «Jamal Omarova án salady» atty jınaqtar bar. Bizdiń mundaı jınaqtardy shyǵarýymyzǵa qorda saqtaýly turǵan kúıtabaqtar kóp kómegin tıgizdi.
– Qazaqstan sizdiń kindik kesken jerińiz be?
– Men 1931 jyly Kıshınevte Moldavııada týyppyn. 1941 jyldyń kókteminde Qazaqstanǵa jer aýdarylyp bara jatqan bizderge 100 keli ǵana zattarymyzdy alýǵa ruqsat berdi. Men kishkentaı bolsam da, áke-sheshemizdiń úılený toılaryna dostary syılaǵan 30 kúıtabaqty qaldyrmaı ala kettim. Onda orystyń turmystyq ánderi, Glınkanyń romanstary, Rımskıı-Korsakovtyń mýzykalary, bılerdiń áýenderi jazylǵan. Olar osy kúnge deıin mýzeıde saqtaýly tur, meniń ómirdegi eń bir baǵaly, qundy dúnıelerim. Sóıtip, qazaq jerine kúıtabaqtarymdy birge ala keldim.
Soǵys kezinde on jasar balamyn, kolhozda jumys istedim, keńsede jazý jazdym. Orta mektepti qazirgi Astana, sol kezdegi Aqmolada bitirdim. Almatydaǵy KazGÝ-ge oqýǵa tústim.
– Qýǵyn-súrgin demekshi, kezinde Roza Baǵlanovanyń da repertýarynan alynyp tastalǵan ánder de bolypty ǵoı?..
– Qaı ándi aıtasyz?.. Ilııas Esenberlınniń sózine jazylǵan «Dombyra» degen ándi me?.. Qazir bizdiń mýzeıde Roza Baǵlanovanyń buryn kúıtabaqta jazylyp, biraq aıtylmaǵan bir áni saqtalǵan. Shyny kúıtabaqqa jazylǵan úsh mınýttyq osy ánniń qazaqtyń mádenıet salasyna qosar úlesi erekshe. Evgenıı Brýsılovskııdiń bul ánin Roza Baǵlanova 1940 jyldardyń orta kezinde oryndapty. Ánshiniń ónerine tánti bolǵan Brýsılovskıı oǵan «Qyz armany» degen ándi arnapty. Ile Roza apaıdyń ózine oryndatyp, plastınkaǵa jazyp alǵan. Plastınkasynyń syrtynda ánshiniń sýreti bar. «Dombyra» áni ánshiniń repertýaryna keıinnen qaıtadan qosyldy, biraq endi Tájibaevtyń sózine án jazyldy. Eki avtordyń sózine jazylǵan bir ánniń eki birdeı jazbasy meniń kolleksııamda saqtaýly. Tipti, Roza Baǵlanovanyń A.Korchevskııge bergen suhbatynyń jazbasynyń, onyń umytylmas daýysynyń, sol sáttegi ataqty artıstermen, elderdiń basshylarymen kezdesýlerdegi sózderi de bar.
– Sizderdiń qorlaryńyzda Bıbigúl Tólegenovanyń ánderi de bar ǵoı.
– Bizdiń mýzeı «Bıbigúl Tólegenova án shyrqaıdy. «Almaty kóktemi» atty ekinshi dıskiniń tusaýkeserin ótkizdi. Onda «Altyn aı astynda» atty birinshi dıski sııaqty, ótken ǵasyrdyń 50-60 jyldaryndaǵy patefon kúıtabaqtarynan kóshirilgen jazbalar bar. Ekinshi dıskige Bıbigúl Tólegenovanyń oryndaýynda qazaq, orys, nemis, tatar, armıan, latysh, qyrǵyz, ýkraın tilderindegi ánder jazylǵan.
Máskeý qalasynda turatyn Qazaq KSR-niń baılanys mınıstriniń burynǵy orynbasary Iýrıı Nılovtyń suraýymen Bıbigúldiń oryndaýyndaǵy ánderdiń jazbalaryn daıyndap, sol jaqqa jibergen edik. Bir kúni jubaıy –Nella Sergeevna Bondarchýkten hat aldyq. «Sizge Bıbigúl Tólegenova úshin alǵys aıtqym keledi. Onyń oryndaýyndaǵy ánderdi tyńdaı otyryp, jastyq shaǵymyzben qaıta qaýyshqandaı boldyq…», dep jazypty ol.
Mine, sol kezde «Bıbigúl Tólegenova án shyrqaıdy» degen taǵy bir mýzeı jobasyn jasaýdyń ıdeıasy týdy. Ony Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna oraı ázirledik.
– Naým Grıgorevıch, joǵaryda siz Muhtar Áýezovtiń dáristerine qatystym dedińiz. Osy jaıynda keńirek áńgimelep berseńiz.
– Bul uzaq áńgime. Ol kezde qazaq bólimderine «Abaıtanýdan» dáris oqıtyn edi. Bizder de dáris bastalǵan kezde olarmen birge baryp otyra qalatynbyz. Jarym-jartylaı túsingen bolamyz. Jalǵyz bizder emes, tarıh, tipti, fızıka-matematıka fakýltetiniń stýdentterin de kórgenim bar. Uly jazýshymen qaı jerde kezdesý bolmasyn, qalmaı tyńdaýǵa baratynbyz. Sol kezde qazaq tilin bilmegenime qatty ókinýshi edim. О́zin tyńdaýǵa kelgen bizderdi jazýshy syılap turatyn, bizge de birdeńe jetsin degendeı.
– Oqý bitirgen soń Almatyda qaldyńyz ba?
– Sol 1955 jyly fılolog mamandyǵyn alyp, Natalıa Mıhaılovna ekeýmiz Shyǵys Qazaqstannyń túkpirindegi bir aýdanǵa keldik. Mektepte sabaq berdim. Odan keıingi ómirimiz Selınograd qalasynda, sondaǵy mektepterde jalǵasty. 1957 jyly qyzym Elızaveta dúnıege keldi. 1964 jyldan osy qaladaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń aǵa oqytýshysy, al, 1968 jyldan Pavlodardaǵy pedagogıkalyq ınstıtýttyń dosenti bolyp qyzmet ettim. Pedagogıkalyq ınstıtýtta stýdentterge fılologııa kafedrasynyń professory retinde orys fılologııasynan dáris oqımyn. Osy ýaqytqa deıin Qazaqstannyń, Reseıdiń, Germanııanyń, Izraıldiń ujymdyq jınaqtarynda, gazetteri men jýrnaldarynda 400-ge jýyq maqalam jarııalandy.
– Odaq ydyraǵannan keıin tarıhı Otanyna oralǵandar kóp boldy ǵoı. Sizdi ondaı oılar mazalaǵan joq pa?
– Joq. Kezinde Omby oblysynyń gýbernatory Leonıd Polejaev «búkil kúıtabaqtaryńmen, kitaptaryńmen qosa biraq kóshirip ákeleıik, jaıly páter beremiz, jaǵdaı jasaımyz», degende de qyzyqpadym, raqmet aıtyp, osy elde qalatynymdy jetkizdim. 2001 jyly oblys ákimdiginiń sheshimimen Pavlodarda «Naým Shaferdiń» mýzeı úıi ashyldy.
2006 jyly «Kınovedcheskıe zametkı» – tarıhı-teorııalyq jýrnalynda «Baqyt izdeýshiler» fılminiń 70 jyldyǵyna oraı meniń «V poıskah evreıskogo schastıa» dep atalatyn maqalam jaryq kórdi. Osydan keıin 2009 jyly Germanııaǵa, Nıýrnberg qalasynda ótken «Baqyt izdeý jolynda. Orys kınomatografııasyndaǵy evreı álemi (1917-1999 jyldar)» Halyqaralyq sımpozıýmyna shaqyryldym. Bul fılm 1936 jyly túsirildi, onda shetelden oralǵan evreı otbasynyń Evreı avtonomııalyq oblysynyń bir kolhozynda eńbek etken taǵdyry týraly. Ol fılmdi ekranǵa shyǵarmaǵan kez de boldy. Keıin M.S.Gorbachevtiń kezinde qaıtadan kórsetile bastady. Qazir ony keıbir kezderi teleekrannan kórýge múmkindik bar. Maǵan jaqyndyǵy sol, fılmde Isaak Dýnaevskııdiń mýzykasy oınalady.
– Byltyr ma, qashan, sizge «Eýrazııalyq evreılik kongrestiń» ordeni tabys etildi ǵoı?
– Iá. Osy uıym bas keńesiniń múshesi Aleksandr Baron marapat kórsetý kezinde kóp ultty Qazaqstannyń mádenıetiniń damýyna qosqan úlesimdi atap ótti. Kompozıtor Isaak Dýnaevskıı men jazýshy Mıhaıl Býlgakovtyń shyǵarmashylyǵyn zerttegenimniń ózi bir tóbe. Estýimshe, «Eýrazııalyq evreılik kongrestiń» ordenin alǵan tórtinshi qazaqstandyq ekenmin.
– 2000 jyly Isaak Dýnaevskııdiń 100 jyldyǵyna Máskeýge bardym dep edińiz?
– Shaqyrǵanda jaıdan-jaı emes, keńesshi retinde bardym. Mıhaıl Býlgakov pen Isaak Dýnaevskııdiń shyǵarmashylyq dostyq qarym-qatynastaryn zertteýmen shuǵyldanǵanymdy bilesiz. Sonymen birge, «Dýnaevskıı Býlgakovta qonaqta» degen atpen kúıtabaqtardy jınaqtadym. Iаǵnı, Eınshteın, Pasternak, Dýnaevskıı bolmasań da, báribir de seniń qadirli ekendigińe, ózińdi qorshaǵan adamdarǵa qajet ekendigińe ári olardyń súıiktisine aınalýyńa múmkindigiń bar degen osy qyzym. О́mir baqı sarań bop júrgenshe, jomart seri bop ót: dúnıeni óziń úshin jınamaı, adamdar úshin jınaý qajet.
– Naým Grıgorevıch, sizdi biletinder keńes kınosynyń juldyzy Lıýbov Orlovamen kezdeskenińizdi jyr qylyp aıtady. Sony óz aýzyńyzdan estisek.
– O… o!.. Ol kezdesýdiń jóni bir bólek! Ańyz-adam, ǵajaıyp aktrısa. Aqsúıekter áýletinen shyqqan, sulýlyq sımvoly Lıýbov Orlovanyń týǵanyna da 110 jyl toldy. Ol keńes kınosyna «juldyz» degen uǵymdy ákeldi. Meniń kolleksııamda Orlovanyń óte sırek kezdesetin biregeı dybys jazbalary bar. Ol kúıtabaqty 1946 jyly Aqmola bazarynda satyp aldym. Ataqty ánshini 1968 jyly Selınograd qalasyna konserttik brıgadamen kelgende kórdim. Án jazylǵan kúıtabaqty alyp júgire jettim. Bir aýyz tildesip te úlgerdim, qoltańbasyn aldym. Kúıtabaq qazir mýzeıde. Patefonǵa qoıyp estýge bolady. Bul jańaǵy óziń aıtyp otyrǵan – «Sırk» kınofılmindegi «Spı, moı bebı» áni edi jáne alǵashqy varıanty. Keıin bul án qaıta kóshirilip jazylmady. Ekinshi ret 1970 jyly Lıýbov Orlovamen taǵy bir kezdesýdiń sáti tústi. Kompozıtor Isaak Dýnaevskııdiń 70 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan Lenıngradta ótken keshte ol «Sırk» kınofılminen «Tanes na pýshkeni» oryndap, jınalǵandardy tańǵaldyrdy. Sol kezde aktrısa 68 jasta edi!..
– Ataqty adamdardan taǵy kimdermen aralastyńyz?
– Dýnaevskııdiń 90 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar kezinde Oshanınmen kezdestim. 1943 jyly jazylǵan óziniń «Ty skajesh eı» óleńiniń qalaı shyqqanyn aıtyp berdi. Ánniń notasynyń jınaqtarda bar-joǵyn anyqtaýymdy surady. Pavlodarǵa kelgen soń ánniń notasyn Dýnaevskııdiń shyǵarmalar jınaǵynan taýyp aldym. Kóshirmesin Lev Oshanınge jiberdim.
Aqyn Lev Oshanınniń óleńderine 400-den astam án jazyldy. Sonyń eki júzdeıi bizdiń mýzeıdiń fonotekasynda saqtaýly.
– Iá, keshegi kúnsiz búgin joq…
– Qazaqstannyń, bizdiń elimizdiń bolashaǵy jarqyn. «Egemen Qazaqstannyń» oqyrmandaryn «Shafer mýzeıine» kelip, ótken jyldar áýenderin tyńdaýǵa shaqyramyn.
Áńgimelesken Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
PAVLODAR.