1958 jyldyń qysy.Saratovtyń qar jamylǵan ormandy alqaby artta qaldy da, “Moskva– Almaty” júırik poezy ıen jazyqqa kósilte saldy. Moskvada ekinshi onkúndikti zor abyroımen dýyldata ótkizip, qaıtyp kele jatqan qazaqstandyqtardyń qýanyshynda shek joq dese de bolǵandaı-tyn. Olardyń bári máz edi, mol súıinish qushaǵynda edi. Birin-biri ardaqtap, sózderi, kúlkileri, ázil-qaljyń, yqylas-peıili bir-birine bek jarasyp, mereıleri tasydy.Álginde Saratovtan shyǵa bergende Sháken Aımanovtyń kýpesine án-bı ansambliniń bir top qyz-jigitteri kelgen-di. Olar ataqty akterdiń “Sovet Odaǵynyń halyq artısi” ataǵyna ıe bolǵan qýanyshyn quttyqtap, onyń ár áziline shekteri túıilgenshe kúlip, tamashalap otyrdy.Sháken birese Aldarkóse hıkaıalaryn aıtyp, máz qylsa, sol kúlkisi tıylmaı, taǵy birde ázil ánderdi eske túsirdi. Shákenge erkeligi ótetin Sýat Ábýseıitov: «Aǵa, álgi bir án bar ǵoı, – dep jymyń-jymyń etti. – “Omyraýda on túıme” deıtin án…
1958 jyldyń qysy.Saratovtyń qar jamylǵan ormandy alqaby artta qaldy da, “Moskva– Almaty” júırik poezy ıen jazyqqa kósilte saldy. Moskvada ekinshi onkúndikti zor abyroımen dýyldata ótkizip, qaıtyp kele jatqan qazaqstandyqtardyń qýanyshynda shek joq dese de bolǵandaı-tyn. Olardyń bári máz edi, mol súıinish qushaǵynda edi. Birin-biri ardaqtap, sózderi, kúlkileri, ázil-qaljyń, yqylas-peıili bir-birine bek jarasyp, mereıleri tasydy.Álginde Saratovtan shyǵa bergende Sháken Aımanovtyń kýpesine án-bı ansambliniń bir top qyz-jigitteri kelgen-di. Olar ataqty akterdiń “Sovet Odaǵynyń halyq artısi” ataǵyna ıe bolǵan qýanyshyn quttyqtap, onyń ár áziline shekteri túıilgenshe kúlip, tamashalap otyrdy.Sháken birese Aldarkóse hıkaıalaryn aıtyp, máz qylsa, sol kúlkisi tıylmaı, taǵy birde ázil ánderdi eske túsirdi. Shákenge erkeligi ótetin Sýat Ábýseıitov: «Aǵa, álgi bir án bar ǵoı, – dep jymyń-jymyń etti. – “Omyraýda on túıme” deıtin án…Myna sózdi estigende Sháken sál-pál oılanyp qaldy. Ornynan túregep, terezeni tómen syrǵytyp, jaılap ashty da: – «Eptep jeldetip alaıyq», – dep, korıdorǵa shyǵýǵa yńǵaı bildirdi. Otyrǵandar da: «Sol durys bolar, Sháken aǵa, taza aýa kirsin», – desip ilese túregeldi.Bári korıdorǵa shyqty. Bireýleri ózdi-ózi sóılesip, endi bireýleri tambýrǵa baryp, shylym shekti. Sóıtti de bári Shákenniń qasyna qaıta jınaldy. Ketkisi joq. Sháken qarly dalaǵa qarap, biraz turdy. Kózi oıǵa tundy.Sálden soń Sháken: «Ishke kireıik», – dedi. Sóıtti de: «Men endi Sýat suraǵan ándi aıtyp bereıin», – dep tómendegideı áńgime bastady. Bul ózi o bastan Ertis boıyndaǵy elderde kóbirek aıtylyp, odan Qarqaralyǵa asyp, Jetisýǵa jetip, Qarataýdyń etegin jaǵalap ketken án. Osy jerlerdi aralap júrip, ánniń bala kúnimnen biletin sózi bizdiń Baıanaýla tóńireginde ǵana qaz-qalpynda saqtalǵanyn baıqadym. Úlkenderdiń aıtýynsha, kezinde muny Shama, Jarylǵapberli, Berikbol, Búrkitbaıdyń Mustafasy sekildi ánshiler taratqan. Sózine mán berseńder, bizdiń kóshpeli el sulý tabıǵat tórinde romantıkalyq ǵumyr keshken seri kóńildi el ekendigine tań-tamasha bolasyńdar. Mine, sol saıran ómirdiń shýaqty áni… Qazir… qazir…Sháken sál jótkirinip, sý urttady. Sóıtti de eki ıyǵyn qomdaı kóterip:Jaı túskenmen kúrkirep, taý qulamas,Men sendikpin, jetekte, aýlyńa qash.Men de ózińdeı bireýdiń náýetegi,Balapandaı shaıqa da baýryńa bas, – dep lekildete bastaı berip, qaıyrmaǵa úzildire iligip, myrs etip, kilt toqtady. Eki búıirin basyp, shegi qata túıildi. Sháken jasqa býlyqqan kózin oramalymen súrtip: «Myna qyz balalar shyǵa tursyn», – dedi osy sózdi áreń aıtyp.Bıshi qyzdar qymsyna kúlimsirep, korıdorǵa bet aldy.Shákenniń kózinde kúlki nury kilkildep:Omyraýda on túıme qatar-qatar,Aǵytqansha túımeńdi tań da atar, pah! pah! Qandaı sýret, a?! – dep, kúrekteı jalpaq alaqanymen eki sanyn alma-kezek shapaqtady da sol shalqyǵan kúıi kózi jaınap:Sen ar jaqta, qalqataı, men ber jaqta,Sút betine kilegeı qashan qatar, – dep osy sózderge eljireı tolqyp, bar dúnıeni umytqandaı shyraıy kirdi.– Aýyl… alqaqotan otyrǵan boz úıler. Bári alaqannyń aıasynda. Selteńdep júrgen bireý kózge birden shalynady. Qyzdy aýyl, qymyzdy aýyl. Jigittiń qyzben tildesýi qııamet. Oǵan bar kóz qadalady. Túnniń bir ýaǵyna deıin kempir-shal uıyqtamaıdy. Itterdiń de úni óshpeıdi. Qyzǵa “kelem” degen sózi bar. Arada jeńgesi júr sypyldap. Asyq kóńildi yntyzar jigit qumarlyq oty kúıdirip, túnniń bir ýaǵynda jetedi-aý, aqyry. Qyz da ólip-óship, kútip otyr. Ah ura umtylǵan jigittiń qushaǵyna kiredi de ketedi. Sol sátte jigittiń esi shyǵyp, taǵattan aıyrylýy… qyz túımesi aǵytylyp bitkenshe digirlep, úzilip kete jazdaýy… o, ony tek elestetip kór. Osy sýret “Shápıbaıaý” áninde de bar ǵoı. Qyz kórkine tańǵalǵan jigit:Ahaý, qaıran jar-aı,Qaıran jar-aı!Bóde úı, bóde úı arman-aı! – demeı me? “Bóde” degen sóz – bólek, ońasha, oqshaý, jeke, dara degen uǵym. Osyny bilmeıtin bizdiń belgili ánshilerimiz “bádavı”, “bádáýı” dep soǵa beredi. Osyǵan Júsekeń men Beken Jylysbaev, bizdiń Káýken jyny kelip, kúıip-pisedi. Já, bul ózi bólek áńgime. Álgi on túımesin aǵytyp bolmaǵan qyzdy aıtsaıshy, pah! pah!Sýat ta kúlim qaǵyp: «Qaıyrmany aıtyńyz, Sháken aǵa», – dep bolar emes.Jigitter jelpinip, dýyldasa bastady. Jeligip alǵan Sýat: «Siz aıtpasańyz, qaıyrmany ózim aıtam!» – dedi.Sháken kúlkiden qyzarǵan kózin saýsaǵynyń ushymen basyp: «Sol qaıyrmany óziń aıtshy, Sýatjan», dep óz sózin ózi qoshtap, bas ızedi.Sýat bárine kóz qydyrta bir qarap ótti de, jarty daýyspen ánniń álgi shýmaǵynan bastap, qaıyrmaǵa kelgen tusta eki beti jybyrlap, kilt úzdi. Jigitterdiń biri búıirinen túrtip: «Aıt!» –dedi.Sýat kúlki qysqan kúıi Shákenge jasqana qarap, basyn shaıqady. Sháken kózi shatynap, judyryǵyn túıip: «Bol, tez!» – dedi kúlkisin zorǵa tejep.Sýat alaqanymen eki kózin kólegeılep:Ahaý, sary qyz,Pisken darbyz,Darbyzyńnyń qyzylyn,Maǵan jarǵyz-aı! – dep, selkildedi.Jigitterdiń eki ezýi eki qulaǵynda…Sháken áldeneni eske alǵan jansha óz-ózinen móldirep, terezeden appaq dalaǵa kirpik qaqpaı qadaldy. Qabaǵynyń astyna muń kóleńkesi tústi. Sol oıly kúıi: «Aralaryńda nota jazatyn mýzykanttaryń bar ma?» dedi.– Mine, aǵa, myna jigit baıanıst, – dedi Sýat baǵanaly beri sypaıy ǵana úndemeı otyrǵan qyzylshyraıly jigitke burylyp.Sháken: «Jaqsy», dedi jaı ǵana.Túk… túk…. túk… Poezd torǵyn jelek jamylǵan qara ormanǵa janasa bere saıabyrlaı ilbip, jaılap kep toqtady. Orman ishi jypyrlaǵan qaratorǵaı. Shyqylyqtap ún salady. Sháken olardan kóz aıyrmaı, reńi sýyna berip, sabyndaı buzyldy. Júregi uıyp:Birge ósken kishkentaıdan sáýlem ediń,Aıryldym qapııada senen ne ǵyp? – degen joldardy kúrsine qaıtalady. Kóz aldynda betaldy qula túzge saryla qaraǵan Aqan seri…Dúnıe-aı, qyzyl-jasyl kimdi aldadyń,Sen bergen rızyqtan qur qalmadym.Dáýrendi mendeı súrgen kim bar eken,Sonda da qyzyǵyńa bir qanbadym, – deıtin Aqan seri túnek túndeı túnerip tur. Sháken de synyp barady. Tóńiregi qulazyp, jaınaǵan dúnıeni kórip otyr, kórmeı otyr.Jigitter “keteıik” degendeı bir-birine ym qaqty. Jaılap oryndarynan turyp: «Aǵa dem alsyn», – desti de kýpeden shyǵa berdi.Sháken: «Jaqsy. Sýat, myna baıanıst inim ekeýiń bógele turyńdar», – dedi.Jigitter jón-jónine ketti. Shákenniń qasynda Sýat Ábýseıitov pen baıanıst jigit qana qaldy.Bir kezde áli de ishteı qobaljýly Sháken: «Almatyny qaı tolqynnan tabýǵa bolady, a?» – dep stol ústinde turǵan spıdolany burap kórdi.Qysqa tolqynǵa túsip edi, Qazaq radıosynyń birinshi programmasy eken. Konsert berilip jatyr. Dıktor “Endi sizder, Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtiń oryndaýynda “Eki jıren” ánin tyńdańyzdar” – dedi.Ile “Eki jıren” kerbez kerilip, sozalańdaı kóterildi.Sháken Sýatqa jalt qarady. Sýat ta oǵan únsiz qadaldy.– Bul ne, Sýat, a? Bıotok? Men dál osy sátte “Eki jıren” ánin oılap otyrdym. O, qudaıa toba, osyndaı da sáıkestik bolady eken! Ǵarekemdi qara… Ǵarekem, qaı vagonda edi, Sýat?– Segizinshi vagonda.– О́zi tyńdap otyr ma eken, a? Qane, jigitter osy ánge zeıin salaıyqshy, – dedi, Sháken spıdolanyń únin kóterińkirep, – Júsekeńnen úırengen “Eki jıren”… jalǵyz osy án be, tegi – “Qarǵash”, “Qanapııanyń áni”, “Baıanaýyl”, “Syrymbet”, taǵy bir ánder bar. Júsekeń qazymyr ǵoı. Ǵarekeńe: «Arqanyń ánin aıtsań, jóndep aıt!” deı beripti. Sonda ol kisi de shydaı almaı: “Basqasyn qozǵamaı-aq qoıaıyn, oý, Júseke, óziń men aıtyp júrgen “Aınamkóz”, “Záýresh”, “Pań kóılek” ánderin aıtyp kórdiń be, tegi, a?” depti. Júsekeń sózden tosylyp, lám-mım demepti. Onyń esesine Júsekeńniń: “Arqanyń áninde myna Qurmanǵalıevtiń ne sharýasy bar?” dep búlinetin Manarbek Erjanovqa: “Úni bıik. Arqa ánderi keńdikti, asqaqtyqty qalaıdy. Osylaısha shyrqaı bersin!” dep Ǵarekeńdi ardaqtap, qorǵashtaǵan sózin estidim de. Mine, sol Ǵarekeń “Eki jırendi” asyq kóńildiń qumarlyǵy etip, qalaı-qalaı pah degizedi, a!“Eki jıren” bitti. Konsert te tamam boldy. Sháken jeńil kúrsindi. Kýpe ishi tym-tyrys. Árkim óz oıymen álek. Kózderiniń astymen Shákenge urlana qarap qoıady. Sháken sanamen sarǵaıdy.– Shirkin ómir…Sháken terezeden kóz almaı, osylaı dedi.Poezd ornynan qozǵaldy.Sháken: Sýat, sen osy “Eki jırendi” bilesiń, – dedi sabyrly únmen.– Bilem.– Árıne, “Eki jırendi” bilesiń, Sýat.Sháken óz oıymen ózi bop, taǵy da terezeden qar jamylǵan dalaǵa kóz saldy. Yńyldady. “Eki jırendi” bir túrli buzyp aıtyp otyrǵandaı sezildi.– “Eki jırenniń” ekinshi túri de bar.– Solaı ma?…– Iá.Sháken kúıbeńdep, stoldyń astyndaǵy sómkesinen búıiri shyǵyńqy, altyn jalatqan aqqumandy aldy.– Qazir shaı ishemiz. Meıizben. Men senderge “Eki jırenniń” ekinshi túrin aıtyp berem. Endigi bir sátte bular ıisi kókirek jarǵan aqbuıra shaıdy iship, júzderi nurlanyp, jaıbaraqat otyrdy.Sháken qozǵalaqtap:– Áýeli “Eki jırenniń” birinshi túriniń sózin eske salaıyn, – dedi de qońyrlatyp ándete berdi:Kóshkende jylqy aıdaımyn alamenen,Aýylyńa barýshy edim, dalamenen.Túskende sen esime, beý, qaraǵym,Saǵynyp sarǵaıamyn sanamenen.Ahaý, eki jıren, jalyn túıgen,Jalǵanda ǵashyǵymsyń janym súıgen.Bul – lázzaty mol saǵynysh… Endi ekinshi shýmaǵy:Eı, qurbym, sóz sóıleıin,kórgen jaıdan,Aıtpaımyn kúder úz dep aq suńqardan, – dep úmitke toly kúdiksiz kóńildiń rııasyz syryn qozǵap kep:Kóńilimde esh daýalyq bolmaǵan soń,Boıymda tolyp jatyr aryz, arman, – deıdi.Bul – typyrshyp, taǵatsyz soqqan albyrt júrektiń erke nazy. Úzdige umsynǵan kóńildiń tátti ańsaýy ǵana. Borkemik sezimnen ada. Lázzatty syrmen aıalap, jan tebirentedi.Al, ekinshi túrine keleıin:Ǵızatlý, hat jazamyn, sáýlem saǵan,Samarqaý osy kúni kóńil shaban.Muǵallaq eki dúnıe birinde joq,Darıǵa-aı, osymenen ótti-aý, zaman!.. Muń… Aýyr muń! Án emes, romans kóteretin júk. Súıiktisi kózine kórinedi, kórinbeıdi. Boljaýsyz kúnder ótip jatady. Mysyn qurtqan sharasyzdyq!“Ǵızatlý”… osy sózdiń qaıdan shyǵyp jatqanyn aıtaıyn: Ǵabıt Músirepovtyń “Aqan seri – Aqtoqty” pesasynda Aqan seriniń rólin oınaı bastaǵanda kompozıtordyń óleńderine kóp úńildim. Aqyndyǵy tereń. Tuńǵıyq oılary shymyrlap, tym alystan…, alystan qaıyrylady. Mahabbat lázzatyn Aqan serideı jyrlaǵan kompozıtor kem de kem shyǵar. Sherli júreginen syrly sezim káýsary aǵylady. Mahabbattan opa tappaǵan Bethovenniń baıansyz armanynyń jyry bolǵan “Aıly sonatasyn” tyńdaǵandaı hal keshem. Bethoven óz shákirti Djýletta Gvıchchardıdiń túlki bulańǵa salǵan aldamshy qylyǵyna jyny kelip júrse de, onyń sol qubylmaly júzin qudaıdyń qutty kúni “kórsem eken” dep, júreginiń lúpilin “Aıly sonatasyna” móldiretip túsirdi ǵoı. Aqan seri de qoly jetpegen súıiktisin shýaqty lırızmmen álpeshteıdi. Oǵan kinárat juqtyrmaıdy. Ne degen bekzat qasıet, bul!Ǵızatlý, jazdym sálem, perızatqa,Qımaımyn, seni, qalqam, basqa jatqa,Arshyn tós, alma moıyn, eı, perızat,Oqyńyz zeıin salyp, osy hatqa, – dese, taǵy bir del-sal kúıde júrgen sátinde:Qurmetti, sóz jazamyn, raýshanyńa,Kez boldyń bir talapker der shaǵyma..Tımegen júgen, quryq asaý kerim,Júrmisiń, Iran baǵy sharbaǵynda, – dep syrttaı úzdigip, tań-tamasha bolady. Asyǵy túgel, bir pesheneli jan.Kórdińder me, Aqan seri “ǵızatlýdy” “qurmetti” dep te alǵan. E, “Bıbiǵaıshaǵa” degen óleńi de esimde:Qurmetlý, hat jazamyn, asyl zatqa,Sózimdi aıtatuǵyn jazdym hatqa.Jarqynym, tákkapparlyq jasamańyz,Alyńyz bul sózimdi iltıpatqa… Aqan seri “qurmettini” bul jerde “qurmetlý” dep otyr. Túptep kelgende – ǵızatlý, qurmetti, qurmetlý – bári bir sóz. “Eki jırenniń” ekinshi túrinde Aqan seriniń osy úlgisi bar.– Al: “Muǵallaq eki dúnıe birinde joq,” degeni ne, aǵa? – dedi, myna sózge qyzyǵa den qoıǵan Sýat.– Muǵallaq – “del-sal” degen sóz. Arab sózi. Mekke, Medıne jaǵynda táńirdiń kókten túsirgen bir qara tasy bar bilem. Ol jer men kóktiń arasynda turatyn kórinedi. Sol tasty “muǵallaq” deıdi eken. О́zim, árıne, kórgem joq. Allanyń ámirine qalaı shúbá keltiresiń. “Muǵallaq” sózi dinı qıssalar shyǵaratyn tereń bilimdi aqyndarymyzdan tarapty. Osy sózdi Kókshetaý meshitiniń ımamy Naýan haziret kóp aıtqan desedi. “Eki jıren” ánindegi “muǵallaq” sózi keletin joldy: “Del-sal” bop, eki dúnıe birinde joq, darıǵa-aı, osymenen ótti-aý zaman”, dep aıtsa da bolady.Jigitter bir ǵulama qarııadan syr tyńdap otyrǵandaı ózge dúnıeniń bárin umytty. Qumarlyq, ińkárlik, pák sezim áldıledi olardy.Poezd Qazaqstannyń ormansyz shańqıǵan ashyq dalasynda toqtaýsyz zaýlap keledi.Sháken taǵy da shaı aldyryp, ony taǵy da ózi demdedi. Bári uıyp otyryp shaı ishti. Bulardy eshkim mazalamady.Poezd birte-birte baıaýlap kep, bir shaǵyn stansııaǵa jaqyndaı bergende: «Sýat, sen osy ánge myqtap zeıin sal. Úıreteıin saǵan», – dep Sháken ándi qońyr únimen jaılap qana bastady. Sýat oǵan ishteı qosyldy.Sýat qasyndaǵy baıanıst jigitke ym qaqty. Ol ony, túsindi de: – «Sháken aǵa, men qazir… ǵafý etińiz», – dep kýpeden aqyryn shyǵa berdi.Ol óz kýpesine baryp, baıanyn ákeldi. Ilkimdi jigit eken, án taktysyna birden berildi. Baıannyń syrly úninde “Eki jırenniń” júrek syzdatqan ekinshi túri…Poezd ústinde án alǵash ret notaǵa tústi. Sháken qasyn qııaqtaı kerip, júzinen nury tógilip:– Apyraı, oqyǵan balalarǵa daýa joq eken-aý, á? Súıkeı salyp edi, “Eki jıren” shyǵa keldi. Pah! Pah! Lúpildegen júregińnen, lypyldaǵan saýsaǵyńnan aınalaıyn! – dep jer-kókke sımaı masattandy.– Aınalaıyn, esimiń kim?Baıanıst sypaıy ǵana ezý tartyp: «Oraz», – dedi.Sýat qońyr kózine shýaqty kúlki úıirilip: «Aǵa, ándi úırengen men… Sonda men qaıda qaldym? – dedi ókpelegen baladaı burtıyp.Sháken de Sýatqa qýaqylana súzilip: «Sen myna qumyrsqadaı shubyrǵan ırek-ırek notaǵa jan bitir. Tirilt! Tunyp turǵan muńdy áýez. Munyń tuńǵıyq syryna ený ońaı emes. Qııamet is! Onyń endigi baǵy – seniń qolyńda. Bar úmit ózińde:» – dep qalasy buzylmaǵan appaq tisin jarqyrata kúldi.Almatyǵa jetkenshe Shákenniń kýpesinde “Eki jırenniń” tolǵaýly sazy tolastaǵan joq. Poezd ekinshi Almaty vokzalyna toqtap, jurt bir-birimen dýyldasa qoshtasyp, jón-jónine ketip jatqanda Sháken:– Sýatjan, “Eki jırendi” úırendiń, biraq, áli de túzetetin jeri bar. Ýaqyt taýyp, kelip júr, maǵan. Umytpa osyny! – dedi mańdaıynan ıiskep.* * *Arada kúnder ótip jatty.Sháken Sýatty kútpegen jerde talaı ret kezdestirdi. Kóbine kınostýdııada. Qat-qabat tirlik arasynda Sýatty tyńdap ta júrdi. Tyńdaǵan saıyn: “Kel… taǵy da kel,” – deı berdi. Sýat ta erkinsip: “Gonorarym, aǵa…” deıdi kúmiljı erkelep. Sháken qolyna qandaı aqsha tússe de oılanbastan ustata salady. Sýat osyǵan dándep aldy.Birde tús mezgili… qasynda seıil quryp, júrgen joldastary bar, Sýat kınostýdııaǵa keldi.Ol kirgende Sháken kabınetinde bir orys jigitimen shahmat oınap otyr eken. Basyn kótermegen kúıi:– Á, Sýat. Shubat… Túıeniń qymyzy, aıta ber, sharýańdy? – dep myrs etti.Ánshi ne derin bilmeı, qıpaqtap biraz turdy.– Seniń nege kelgenińdi bilemin, Sýat. Shubat… – dep taǵy kúldi Sháken.Sóıtti de qaltasyna qolyn salyp, shahmat taqtasynan kóz aıyrmaı: «On som jete me? Má», – dedi.Jymyń ete túsken Sýat: «Aǵa, munyńyz…» – dep azyrqandy.Sháken Sýatqa jalt qarap: «E, siz búginde eńbek sińirgen artıst ekensiz ǵoı. Kategorııańyz kóterilgen. Durys… durys… stavkańyz joǵary. Má, jıyrma bes!» – dep taǵy bir on bes som aqshany usyna bergende: «Jo-joq! Tura tur, men saǵan aldyńǵy kúni telefon soǵyp “Eki jırenniń” qaıyrmasyna kóp shúıildim. Bar aýyrlyq osy qaıyrmada ekenin aıttym. Eń sońǵy notasyn tuńǵıyqqa batyra ber, dep edim. Solaı ettiń be? Shynyńdy aıt!» – dedi.Sýat “Ahaý” dep bastalatyn qaıyrmany dármensiz ańsaý sekildi yńyldap berdi. Sháken úndemedi. Qolyndaǵy aqshasyn berip jatyp: – Osylaı… áli de syzdata ber, – dedi.Shákennen alaryn alsa da, Sýat mańdaıynan teri burq ete túsip, kınostýdııadan oılanyp shyqty.Sol túni “Eki jırenniń” qaıyrmasy Sýattyń uıqysyn qashyrdy. Qystyń uzaq talmaly túninde tebirene dóńbekship, kirpik ilmedi. Aqyry ol sońǵy notany jeter jerine jetkizip tynǵandaı sezindi. Án ýhilep baryp bitti. Pıanıst Kasmannyń da dittegeni osy edi.Osyndaı da beımaza tún bolady eken…* * *Kún shyńyltyr aıaz edi. Sýat ymyrt úıirile bere Shákenniń úıine keldi.Kirgen boıda: «Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa», – dedi.– Á, Sýat, kel, – dedi Sháken.Úı ishi qarakóleńke. Sháken bólmeniń qaq ortasyndaǵy keń kresloǵa molynan túsip, eki aıaǵyn sozyp jiberip, shalqaıyńqyrap, dombyra shertip otyr. О́ziniń jany súıer “Qosbasary”… Aldynda áshekeıli aqquman, qaımaq quıǵan syrly tostaǵan… syrly kese… úndi shaıynyń ıisi kókirek jarady.– Jeńgeń teatrǵa ketip, shaıdy ózim demdep, shahmattan aýyrǵan basty jazyp otyrǵan jaı bar. Qane, otyr, – dep úı ıesi dombyrasyn janyna súıep qoıa saldy da, shaı quıdy.Shaı ishilip bolǵan soń, Sháken ornynan turyp baryp, tereze perdesin túsirip, shamdardy jaqty. Yńyldady. Úni qobaljýly. Ishteı daýysyn bir qalypqa keltire almaı “Eki jırenniń” yrǵaǵyn byj-tyj ǵyp qojyratyp jiberdi. Sosyn sál ańyrǵan kúıi kresloǵa qaıta kep otyrdy.– Qane, Sýat, aıtyp kórshi…Ánshi qysyldy.– Dombyraǵa qosylasyń ba?Sýat basyn shaıqady da ándi jarty daýysymen bastaı berdi. Dombyra jaıyna qaldy. Sháken saǵatyna qarady da otyrdy. Bir kezde án de bitti. Ánniń sońǵy notasy entiktirip tastady. “Úsh jarym mınýt… bir shýmaǵy… uzaq án eken-aý”, – dedi Sháken ishinen.Úı ıesi túregeldi. Qabaǵynda kirbiń. Tereze aldyna bardy. Syrtqa qarap biraz turdy. Únsiz kep ydys-aıaqty jınady. Sosyn quddy bir mýzeı aralap júrgen alańsyz jandaı jazý stolynda jatqan bir kitaptarǵa úńildi. Etajerka polkasyndaǵy ottyqtaryn, kezdikterin, qalamsaptaryn, taǵy bir usaq-túıek birdemelerdi ustap kórip, áldenege tańdaı qaǵyp, osy úıde ózinen basqa tiri pende joqtaı ózimen-ózi bop ketti. Sýatty umytty. Ánshide ún joq. Sháken tórgi bólmege kirdi de uzaq kidirdi. Bir mezgilde qolynda bir eskileý plastınka bar, qaıta shyqty. Ony buryshta turǵan radıolaǵa aparyp saldy. Júsipbektiń daýsy Aqan seriniń “Maqpalyn” úzildirdi.Án bitkende Sháken bir sát oılanyp qaldy da Sýattyń janyna kep, ıyǵyna qolyn salyp: «Sezimmen… Tek qana sezimmen! Onsyz án túkke turmaıdy…. О́mir de bos dúnıe. Osy kúnderi sen “Eki jırenmen” áleksiń. Án á degennen kúpti kóńildiń saryltqan syryn syzdyqtata shyǵarady. Mundaǵy “ahaýdyń” ózi birinshi túrindegiden áldeqaıda basyńqy, muńdy. Biraq, sen ony tym salbyratyp, jasytyp jiberdiń. Aqan seriniń ýyty kerek. Qaınap jatqan jiger ol. Sony sezdir. Jaqsy úırengensiń. Biraq, ózińnen óziń qaýsama. Aqan serideı shermende júrektiń dertine shydamasaq ómir súrip, ǵashyq bop keregi ne? Men ánshi emespin. Men saǵan kóp nársege yntyq bop, kóp nárseden túńilgen júregimniń lúpilin ǵana jetkizip turmyn, – dedi.Sháken “Eki jırendi” ishteı yńyldap, oıy qulazyp, áldeqaıda uzaı berdi.Sýat qaıtýǵa yńǵaılanyp, kıine bastady.Úı ıesi mundaı sátte jalǵyzdyqty qalaıdy. Sýat sony sezdi de ún-túnsiz shyǵyp ketti.* * *Almatyǵa kóktem keldi. Alataýdyń boz munarǵa bókken etegi qustar únine tamyljyp, jibek samal lypyldap, hosh ıis kókirek jardy. Naýryzdyń ekinshi jartysynda Sháken Moskvaǵa baryp qaıtty. Kóńildi oraldy. О́zi ıdeıa berip, ssenarıı jazdyryp, sony fılm etýdi qýattap, álekke túsip júrgen áýresiniń bári oıdaǵydaı sheshildi. Odaqtyq kınoprokattaǵy máseleleri de sátti oryndaldy.Sondaı bir jelpinisti kúni kınostýdııada otyryp “Eki jırendi” eske aldy. Ile Sýatqa telefon soqty. Ol pıanıst Kasmanǵa ketken eken. Konservatorııanyń telefonyn taýyp aldy da, Kasmanmen qolma-qol sóılesti.– O, Sháke, aman…, aman, – dedi sasqalaqtap, kúle sóılegen Kasman. – Nanaıyn ba, nanbaıyn ba, menimen maestro Aımanov sóılesip tur, a? O, ǵajap! Táńir syıy bul!– Rývım Solomonovıch, júrek qalaı?– Ázirshe soǵyp tur.– O, oǵan ne jetsin! Toqtatpańyz, ony! Sýat Ábýseıitovpen “Eki jıren” ánine kiriskenińiz jón boldy.– О́te tereń án. Án emes-aý, romans!– Sizden osyndaı sózdi estisem be, dep edim, rahmet, Rývım Solomonovıch!– Sizge de rahmet, Sháke! “Eki jıren” daıyn. Tyńdaı alatyn ýaqytyńyz bar ma?– Qashan?– Qalaýyńyz bilsin, Sháke. Sýat meniń qasymda otyr.– Onda, búgin bizdiń úıde… Kelistik pe, Rývım Solomonovıch! Men úıge erterek qaıtam. Búgin shahmat oınamaımyn. Teń keletin jan tabylmaı tur, – dep Sháken qarqyldap kúldi.– Jaqsy, Sháke. Jaqsy…– Telefondy Sýatqa berińizshi…– Jaqsy.– Sýat. Shubat! Túıeniń qymyzy… sálemet pe?– Assalaýmaǵaleıkúm, aǵa!– Sen bylaı et: Rývım Solomonovıchti ertip, keshke qaraı bizdiń úıge kel. Maqul ma?– Aıtsańyz boldy, aǵa.Sol kúni bular Sháýkenniń úıinde bas qosty.“Eki jırenge” bar ómirin berýge daıyn Sháken ándi tyńdar aldynda: “Osylar qalaı shyǵarar eken?” dep qobaljydy. О́zimen-ózi ishteı arpalysty. Sol tolqý ústinde: «Rývım Solomonovıch, qazaq sezimge ustamdy jurt. Qyzbalyqty kerek etpeıdi bul án», – dedi.Bul myqty eskertý edi. Kasman elpildegen kishipeıil jan, balasha qalbaqtap, Shákenniń sózin bas ızep, quptady. Sýat únsiz.Shaı ishildi.Ter basqan soń, Sháken terezeni ashyp tastady.Kasman pıanınoǵa otyrdy.Sháken pıanınoǵa súıenip turdy. Kasman klavıshke tóne túsip, “Eki jırenniń” alǵashqy akkordyn map-maıda etip tere bergende, Sýat keń tynys alyp:Ǵızatlý, hat jazamyn, sáýlem saǵan,Samarqaý osy kúni kóńil shaban.Muǵallaq eki dúnıe birinde joq,Darıǵa-aı, osymenen ótti-aý zaman, – dep ár sózdi tuńǵıyqtan tartyp, shymyrlata shyǵardy. Sońǵy eki jolda sharshaýly kóńildiń dármensiz ditin bildirip, aýyr qaıyrmaǵa ýhilep jetti. Kasman ár notaǵa ezile shúıildi.Shákenniń tula boıy qusettenip titirkenip ketti. “Netken án, qudaı-aý?!” О́tken kúnder qyzyǵyn eske salyp, ýhiletken bir ańsaý… sol ańsaýdyń qýatymen shamyrqana ál jıyp, qaıǵy men qýanyshty birdeı kóteretin moıymas jannyń júrek lúpili. “Eki jıren” Shákenniń tolqyǵan kóńiline kaýsar bulaqtaı quıylyp, ony kógildir munar tumshalaǵan tańǵajaıyp ertegi dúnıesiniń tórinen bir-aq shyǵardy. Onyń qııaly zymyraǵan kúıi Baıanaýlany sharlap, Jasybaı kóliniń aq aıdynyn qushty. Odan óziniń kindik qany tamǵan jeri – Aımanbulaq basynda qyz-bozbala jıylyp, altybaqan tepken bazarly shaǵymen tabystyrdy. Mahabbat pen armandy ol alǵash ret osy jerde sezip pe edi, táńir-aý? Lebinen jalyn atqan, solqyldaǵan bozbala… Kórshi aýyldardan saýyq izdep kelgen qyz-jigittiń arasynda qos burymy jer syzǵan, appaq manardaı arshyntós, móldiregen bir qarakóz… Ony kórgen sátte ózin-ózi umytyp, essiz kóńilmen súıýi… Qyzdyń da ket ári bolmaı qulaı berilýi… Qalyń shı men qańqıǵan tastardyń arasyna jasyrynyp, oqshaý ketýi… Osynyń bári táńirge myń mártebe jalynsań da qaıtalanbas romantıkalyq bir ǵajaıyp ǵumyr eken. Sol sáýlesinen qalaı ǵana kóz jazyp qalǵan…Qalaı? Ánniń:Qaraǵym, aınalaıyn , mehirbanym,Kórmedi esh rahat sensiz janym.Qapyda aıyrylsam, sáýlem, senen,Jalǵanda eki birdeı bolmas mánim, – deıtin sózi júrek qylyn diril qaqtyryp, ol beıne bir aldynda jaınaǵan shoqty qolymen ustap alatyn alańsyz, oısyz sábı sekildi móldiredi de turdy. Kózi jasaýrady. Ánniń sońǵy akkordy talmaýsyrap baryp bitkende Shákenniń kúrsinisin Kasman da, Sýat ta sezdi. Úı ıesiniń kóz aldy saǵymdaı buldyrady. Bir bos dúnıe… Mahabbat pen úmiti óbektegen beıkúná kezi kóz taldyryp, tym alysta buldyraıdy.* * *Osydan úsh jyl buryn… maýjyraǵan mamyrdyń alǵashqy kúnderi Sháken demalysqa shyqqan edi. Arqany…, mamyr qymyzyn saǵynyp, Qaraǵandyǵa keldi. Munda dos-jarandary kóp. Eki-úsh kún sol jaısańdardyń ortasynda shashylyp-tógilip seıil qurdy.Bir kúni Sháken “Shahtatreste” ınjener bop isteıtin qurdasy Seıitti ózi ornalasqan “Qaraǵandy” qonaq úıine shaqyryp aldy da: – «Osy joly Baıanaýlaǵa da barsam ba, degen oıym bar edi, sabyndaı buzyldym. Qarqaralyny, Shaıtankóldi kórgim keledi. Kent taýy da esimdi alady. Munyń bári kókeıimde júrgen bolashaq fılm túsiriletin chýdo jerler ǵoı», – dedi.Seri kóńildi jaırańdaǵan Seıit Shákenniń bul sózine elpildep: «Mádıdiń “Atyńnan aınalaıyn, Qarqaraly”, deıtin keremet jeri ǵoı, ol! – dep jelpildedi. – Mashına da daıyn. Sý jańa “Gaz-69”. Taý-tasqa sal, bárine jaraıdy.Sháken bul sózge kóńili kónship, jelpine tústi. Bularǵa Jomart degen joldasy qosyldy. Sóıtip, erteńinde kún kóterile bere jolǵa shyqty. Rýlde Seıittiń ózi. Jol ústinde ár qıly áńgimeniń basy qaıyryldy. Sháken aýyq-aýyq aqyryn kúbirlep:Muǵallaq eki dúnıe birinde joq,Darıǵa-aı, osymenen ótti-aý zaman, – dep yńyldaı berdi.Sergek sezimdi Seıit: – Netken aýyr án, – dep basyn shaıqady. – Aıta bermeshi, adamdy ezip tastaıdy eken.– Sózi de muńdy, – dedi Jomart ta.Sháken bul sózderdi estidi, estimedi, saǵym oınaǵan kók jasyl dalaǵa saryla, sarǵaıa qarady.Bular Ýlıanovsk selosynan ótip, Shıli ózeniniń jaǵasyna kep toqtady. Seıittiń qımyly tez, Jomartqa ym qaǵyp, mashınanyń ishindegi qara sómkeni aldy da: «Dastarqan jaı», – dep jelpildetti.Sháken jaǵasynda qoǵasy múlgigen qara sýdy jaǵalap, kóp jylqy baıyrqalap jatqan qalyń shıge qarady da turdy. Sálden soń úsheýi dastarqan basynda qazy-qarta jep, rıýmke qaǵystyrdy. Shákenniń qońyr kózinen tunjyraǵan oı arylmady.Endigi bir sátte bular “Karbyshev” sovhozynan ótip bara jatty. Seıit pen Jomart jańa álginde ǵana Qaraǵandyda júzi jaırań qaqqan Shákenniń kóńilinde oıda joqta, ne bolyp ketkenin bile almaı ishteı ań-tań. Birazǵa deıin úsheýi de bir mylqaý únsizdiktiń qursaýyna shyrmaldy. Shákenge etene Seıittiń ózi lám-mım dep jaq ashpady. Bir kezde joldyń oń jaǵynda turǵan bir jas qyz kórindi. Sháken Seıitke jalt qarap: «Aıdalada jalǵyz ózi… toqtat!» – dedi, áli sol del-sal kúıde.Mashına qyzdyń qasyna kep toqtady. Qyz selk ete seskenip, keıin shegindi. Eliktiń laǵyndaı móldirep, úlpildep tur. Qap-qara qos burymy jer syzǵan aqquba qyz… Ústinde maıda gúli kóz tundyrǵan aqsary kóılek… Sháken birdeme deýge tili kelmeı, qyzǵa kirpik qaqpaı qadaldy da qaldy. Qyz qymsynyp, aq júzi almadaı albyrady. Seıit: «Qaıda barasyń, aınalaıyn», – dedi.– Qarqaralyǵa, – dep, uıala til qatty.– Otyra ǵoı, qalqam, – dedi Sháken.Qyz mashınaǵa otyrdy. Jol ústinde Sháken qıly-qıly oıǵa shomdy. Júrek túkpirinde: “O, qudaıa toba, kimdi kórdim?” degen sóz. Kóz aldynda Aımanbulaq túni… Aıdyń da tolyqsyp tolǵan shaǵy. Qyz-jigit shýyldasyp, aqsúıek oınap júr. Sháken “Beri… beri júr!” dep, Ajar qyzdy qalyń shıdiń ishine jetekteı qashty…Tańǵajaıyp bir eles! “O, qudaıa toba, men kimdi kórip otyrmyn? Apyr-aı, á… Qandaı uqsas!” dep et-júregi ezilip barady. Qyzdan uıań únmen jón surady: «Atyń kim, qalqam?»– Sulýshash.– Stýdentsiń be?– Iá. Qaraǵandy medınstıtýtynda birinshi kýrsta oqımyn.– Qazir sabaq kezi emes pe?– Erteń demalys. Bir kúnge suranǵam. . Úıdi saǵynyp kettim.Sóıtkenshe bolǵan joq, qyz: «Aǵa, men keldim», – dedi.Sháken ań-tań kúıde: «A?» – dedi.Seıit: «Qalaı… Qarqaralyǵa áli onshaqty shaqyrym bar emes pe?» – dep, qyzǵa buryldy.Qyz kúlimsireı qysylyp: «Anaý… Oń jaqtaǵy shoq qaraǵaıdyń túbinde bizdiń úı otyr. Áne… jylqylar júr», – dedi.Sháken qyz nusqaǵan jaqqa qarap: «Úıińde qymyz bar ma, qalqam?» – dedi.– Bar.– Seıit, bura ǵoı, mashınany. Qymyz isheıik, – dedi Sháken jaıbaraqat qana.Mashına dalanyń shoqyraqtaǵan jolynda shańdy burqyratyp, shoq qaraǵaıdyń shetinde turǵan aqboz úıdiń aldyna kep toqtaı qaldy. Bular mashınadan túsip jatqanda úıden qos burymy kóleńdegen aq kóılekti áıel shyǵa bergeni sol edi, qyzy qarlyǵashtaı qanatyn jaıyp: «Mama» – dep qushaqtaı aldy.– Balapanym… balapanym!Sháken ústi-basyn qaǵynyp: «Sálemetsiz be?» – dep, áıelge izetpen bas ıe amandasty.Qasy qııaqtaı qıylǵan, ajarly aqquba áıel Shákenge oılana qadaldy.Seıit pen Jomart ta qalbalaqtaı amandasty.– Úıge kirińizder…Bular úıge kirip, tórge shyǵyp, jaıǵasyp otyrdy. Úıdiń jıhazyna, kerege, ýyǵy, shańyraǵyn júkaıaqtyń ústine tekshelep jıǵan kórpe-jastyq shymyldyqqa qyzyǵyp, tańyrqaı bas shaıqasty. Seıit: «Handar túsetin boz úı ǵoı, qudaı-aý!» – dep tańdaıyn qaqty.Sháken júregi dirildep bir túsiniksiz kúıge tústi. Taǵy da ishteı: “Qudaı-aý, kimge keldim… Kimdi kórdim?” – dedi osy sózdi zorǵa aıtqandaı qınalyp.Tolyqsyǵan sulý áıel qyzy ekeýi ortaǵa dóńgelek stol qoıyp, dastarqan mázirin jasady. Áıel sondaı sabyrly, Sháken kórip otyr, kórmeı otyr, qaıyńdaı appaq bileginde qos bilezigi syńǵyrlap, qońyr sabadan úlken sharaǵa ıisi burqyraǵan qymyz quıdy. О́rnegi ásem ımek ojaýmen aspandata sapyrdy. Qonaqtar syrly tostaǵanda betinde maıy júzgen mamyr qymyzyn meıirlene simirdi.Shákenniń ishi alaı-túleı…Kóziniń astymen áıelge bir, qyzǵa bir qarap qoıady. Bulyńǵyr eles…Seıit qozǵalaqtap: «Jeńgeı, jalǵyz úı otyrsyzdar ǵoı», – dedi, sýyrtpaqtap sóz bastap.– Jalǵyz emespiz, bir beldiń astynda taǵy eki-úsh úı bar. Osy ýaqta bıe baılap, shyǵatyn jaılaýymyz ǵoı.– Jylda solaı ma?– Iá.– Otaǵasyńyz?– Ol kisi – dáriger. Mashınamyz bar, Qarqaraly, mine, ıek astynda tıip tur. Baryp-kelip isteıdi.– Shirkin, Qarqaraly! Saf aýa! Káýsar bulaq! Bal qymyz! Adam osyndaı jerde altaıy qyzyl túlkideı qulpyryp júredi ǵoı, jeńgeı, a? Biz qalada turamyz. Qala bizdi qurtatyn boldy. Qaraǵandynyń qara tútini… Ol az deseńiz Temirtaýdyń kók tútini… Sonyń bárin jutamyz…Áıel sypaıy ǵana kúlimsiredi. Sháken dál osy sátte áıeldiń qarabulaqtaı tunǵan oıly janaryna kóz túıistirdi. Júreginde: “Men – Ajarmyn! Sol Ajarmyn!” degen sóz shym ete tústi. Ile: «Qymyz ish, Sháken», – dedi áıel.Seıit pen Jomart bir-birine jalt qarady. Sháken: «Iship otyrmyn, Ajar!» – dedi, úni biliner-bilinbes qana.Eki jigit únsiz tyndy. Qyz sheshesine bir, Shákenge bir qarady. Ań-tań. Ol da oılanyp, móldireı qaldy.– Bul úı saǵan tanys eken ǵoı, Sháke…Qonaq Seıittiń bul sózin estimegen jansha: – Qane, qozǵalaıyq, – dedi.Bári tysqa shyqty. Qyz dastarqandy jınaı bastady.Seıit pen Jomart jalbyzy men qoǵasy yrǵalǵan bulaq basynda bes-alty qulyn baılanǵan jelige qaraı buryldy. Áıel Shákenmen birge mashınaǵa jaqyndaı berip: «Jaryq dúnıede júr ekenbiz esen-saý… Táńirdiń bul raqymyna da rızamyn, Sháken! – dedi, jasaýraǵan janary tostaǵanǵa tundyrǵan qara shaıdaı móldirep. – Aımanbulaq basyndaǵy sol aıly túnder… Altybaqan teptik. Aqsúıek oınadyq. Qandaı essiz edik, sonda. Tunjyr kókte qalqyǵan altyn Aı… Jymyńdasqan sansyz juldyz arasynda júrgendeı bolýshy edik. Sen balapan murtyń jańa ǵana tebindegen bozbala ediń… Qolyńnan Abaıdyń kitaby túspeıtin-di. Bárimiz seniń aýzyńa qaraıtynbyz. Jas júregiń lúpildep, Pýshkınniń “Evgenıı Onegıninen” tańǵajaıyp shýmaqtar oqýshy ediń… Biz ony bar janymyzdy salyp, ólip-óship jattaýshy edik. Iá, ol kezde biz alańsyz edik. Oısyz edik. Jelegi jelpildegen top qyzdyń ishinde seniń oıly janaryń maǵan ǵana qadalýshy edi. Men soǵan máz edim. Al, bir kúni… Bilmeı qaldym, oıda joqta kózden ǵaıyp boldyń. Bári de óń men tús…Eljiregen jas emes pe em,Eppen aıtsań jubatyp.Men qyzyqqa mas emes pe em,Ketseń edi jubatyp, – deıtin Tatıana sózin áli umytqam joq, Sháken. Umytqam joq!О́lmeı áreń tiri qaldym,Qatty batty tyrnaǵyń, – deıtin jeri de esimde. Solaı kún keship, del-sal bop júrip, sonda da bolsa seniń amandyǵyńdy tiledim. Jyldar ótti, jylystap… Aktersiń… rejıssersiń… Ataǵyń aspandaǵan saıyn alystaı berdiń, Sháken! Táńirdiń bul erkine ne deıin, mine, tap qazir janymda tursyń, alyssyń, biraq…Sháken ishteı qaýsady. Aqterekteı tip-tik keýde qoǵadaı ıilip, júregi tilim-tilim bop talyqsydy. Basyn kótere almady. Jerdiń tesigi bolsa túsip-aq keter edi. Silesi qatty, mysy quryp.– Jolyń túskende kelip, qymyz iship tur, Sháken…Sháken ıyǵy salbyrap, súıretilip baryp, mashınaǵa otyrdy. Bylaı shyǵa bere bir-eki belden asqan soń: «Mashınany ońǵa bur, Seıit! Áne bir jartastyń túbine qaraı», – dedi.Mashına jolsyz jermen qıqalaqtap, Sháken nusqaǵan jartastyń túbine keldi. Qonaq: «Jomart, ash konıakti!» – dep mashınadan tústi.Ol konıakti segiz qyrly stakanǵa lyqyldata quıǵyzyp, kózin jumyp bir-aq tartty da: «Kettik!» – dedi.Jol ústinde Sháken ózi oınaǵan Aqan seriniń:Birge ósken kishkentaıdan sáýlem ediń,Aıyryldym qapııada senen ne ǵyp? – dep tunjyraǵan keıpin kórdi. Bar ómiri bir bos dúnıe…Sháken sol joly Qarqaralyǵa jerdiń ústimen baryp, astymen qaıtty…“Eki jırenniń “ ekinshi túri, baqsa, dáıim júregindegi osy qupııa syrdy qozǵaı beredi eken. O, darıǵa… táńirge jalynsań da, jalbarynsań da orala ma, sol bir shaq… Sol bir shaq!Sháken kókireginde kúrsinis lebi ýhiletip artyna buryldy da: –«Rývım Solomonovıch, osy da jetedi. Sýat, otyr aınalaıyn», – dedi úni dirildep.Kasman men Sýat kózderiniń astymen birine-biri qarasty. Oıǵa tunǵan janarlarynda: “Ne der eken?” degen saýal buldyrady.– Endi radıoǵa jazdyryńdar. Dál osy kúıinde! – dedi úı ıesi.– Án emes, romans… Tipti, arııa dese de bolady! – dep Kasman ishtegi tolǵanysyn jasyra almaı, jelpine sóıledi.Tómen tuqıyp, jabyrqaǵan Sháken jaılap basyn kótergende kirpiginde jalǵyz tamshy jylt-jylt etti. Kózine Ajardan basqa túk kóringen joq.Sýat: «Aǵa» – deı bergende Sháken de selt ete es jıyp. «Á, Sýatym, júregińnen seniń! Kýhnıaǵa barshy. Jeńgeń myna Qaskeleń, Uzynaǵash jaǵynda gastrolde júr. Bizdiń úı, óziń bilesiń, qolǵanatqa zar. Jeńgeńniń bir pisirgen eti bir aptaǵa jetedi. Sender keletin bolǵan soń qazy-qarta, jal-jaıany aıamaı, týrap ta qoıǵam. Sonaý Kókshetaýdan bir qadirles dostarymyz tuzdalǵan sańyraýqulaq ta jiberipti. Zákoske de daıyn. Armıan konıagi bar. Shampan da bar. Sen bárin ákel de, myna stoldyń ústin jaınat, Sýatjan!» – dep Sháken ózin-ózi qamshylap, zorǵa túzeldi.Tek qana “Eki jıren” be, Sháken dastarqan basynda Birjan saldyń “Ǵashyǵym” ánin… Aqan seriniń “Qaratorǵaıyn”, Estaıdyń “Qorlanyn” baıansyz mahabbat jyry ǵyp, túnniń bir ýaǵyna deıin júrekti uıytqan syr ǵyp shertti…* * *Sol keshten keıin kóp uzaǵan joq, Sýat Ábýseıitov “Eki jırendi” radıoǵa jazdyrdy.Án alǵash ret efırden beriletin kúni ánshi Shákenniń úıinde otyrdy. Taǵy da ekeýi ǵana. Dastarqan jasaýly tur. Ekeýi eptep konıak ishti. Sháken: «Ártisterdiń úıi osy. Men de ártis. Jeńgeń de ártis. Sen de ártissiń. Biraq, bir aıyrmamyz – seniń kelinshegiń dáıim úıde ǵoı. Otbasyn kóńirsitedi de otyrady. Sen konsertińdi beresiń. Gastrolińe shyǵasyń. Bir kúni úıińe taý qoparǵandaı puldanyp-tuldanyp, sharshap-shaldyǵyp kelesiń. Júzi jaınap, kelin qarsy alady. Emin-erkin jýynyp-shaıynyp, kelinniń hosh ıisi burqyraǵan aqbuıra shaıyn iship, balalaryńdy qushyp-súıip,“óz úıim-óleń tósegim” dep rahattanasyń. Al, bizdiń hal… Osy “Eki jırenniń” tusynda eki ret keldiń. Ekeýinde de jeńgeń úıde bolmaı shyqty. О́zimizshe shúıirkelesemiz, endi, – dedi saǵatyna álsin-álsin qarap qoıyp.Kútken sátte “Jańadan jazylyp alynǵan ánder” atty konsert te bastaldy. “Eki jıren” konserttiń eń sońynda berildi. Rývım Kasman oınaǵan akkomponoment á degennen tereńnen qozǵaldy. Shákenniń kóńili el kóshken jaılaýdyń sary jurtyndaı sarǵaıdy. Osy kúnge deıin jan balasy bilmeıtin tuńǵysh mahabbatynan qapııada qalaı kóz jazyp qalǵanyn… Ony umyttym dese de umytylmaǵanyn se