Muztaý

Muztaý

Jeksenbi, 18 qarasha 2012 0:34

Kóńilim sengen sońǵy jyldarǵy bir shyndyq – Muztaýdyń qadirine bizdiń qazaq áli kúnge jete qoımapty. Sútpen enip, súıekke sińgen ejelgi enjarlaý minezimiz bul rette de óz áserin tıgizgen sııaqty… El jaqtaǵy “menmin” degen azamattardyń qaısybirinen Muztaý týraly suraı qalsań: “e, kórip júrmiz ǵoıdan” árige aspaǵan.

 

Jeksenbi, 18 qarasha 2012 0:34

Kóńilim sengen sońǵy jyldarǵy bir shyndyq – Muztaýdyń qadirine bizdiń qazaq áli kúnge jete qoımapty. Sútpen enip, súıekke sińgen ejelgi enjarlaý minezimiz bul rette de óz áserin tıgizgen sııaqty… El jaqtaǵy “menmin” degen azamattardyń qaısybirinen Muztaý týraly suraı qalsań: “e, kórip júrmiz ǵoıdan” árige aspaǵan.

–Jaılaýda malda júrgende anadaıda jarqyrap jatatyn,–desti eldiń aqsaqal úlkenderi.

–Birde jylqy izdep Qapshalǵa deıin baryp qaıtqam,–dep bósti jylqyshy bir qurdasym.

–Basyna deısiń be?.. Qyzyq eken… Kók muz, aq qarda atamnyń basy qalǵandaı ne qylam men ol Muztaýdan!–dep kelesi biri shamdanyp teris aınalyp ketti.

Sóıtip eldegi aǵaıynnan Muztaý jaıynda jaqsy sóz, jarytymdy derek ala almaǵanbyz.

Meniń aýyldastarymnyń álgi aıtqan “kórip júrmizi”–keminde Muztaýdan júz shaqyrymdaǵy aralyq. Al Muztaýǵa eń taıap barǵan jylqyshy qurdasymnyń Qapshalynan  ármen áli on bes shaqyrym jer bar-dy.

Osydan uqqanym – kúnshilikten kóz salyp, aıshylyqtan maldanyp júrgenderi bolmasa, bizdiń aǵaıyn arnaıy izdep Muztaýǵa ǵumyry barmapty ǵoı.

Ala jazdaı Muztaýǵa shubyrǵan shambalashylar, rerıhshilerdi bylaı qoıshy, qara jaıaý qaptaǵan týrısterdiń ishinen qara kózdi emge tappaısyń. Tek ótken jyly ótkizilgen “Muztaý–2002” festıvaline eki alpınıst qazaq jigiti qatysypty degen sóz bar. Basqasynda, uly taýdyń basyna shyqpaq túgil, etegine baryp qaıtqan qazaqty kezdestire de, estı de almadyq.

Qazaqtardyń Muztaýǵa degen kózqarasyn XIX ǵasyrdyń sońynda orystyń áıgili saıahatshy-ǵalymy V.Sapojnıkov ta jazyp qaldyrǵan eken. “Vysokıe snejnye gory (Belýha) slýjat ý kalmykov predmetom svıashennogo pochıtanııa, –dep jazady ǵalym. – Nıkto ız nıh pod stra­hom smertı ne smeet voshodıt na nıh. Obaıanıe Belýhı na kırgızov (kazahov) eshe bolshe: “Nam ı smotret blızko na nee nelzıa”, – govorıl mne odın starık ız aýla v vershıne Chernoı Berelı”.

Mundaǵy aıtyp otyrǵan qarııasy – qazirgi bizdiń Berel aýylynyń bir turǵyny bolsa kerek.

О́zge jurtty bilmeımin, Muztaý bizdiń bala kúngi ańsarymyzdyń biri bolatyn. Áıgili taý­dyń áıdik kelbetin, shirkin-aı, jaqynnan ba­ryp bir kórse, tynysyn sezip, kók muzyn sı­pap qyzyqtasa degendeı arman bala qııalymyz­dy talaı terbegen… Birde jaılaýdaǵy bizdiń qostyń qasyna qyzyldy-jasyldy kıingen jeti adamnyń túnep shyqqany esimde. Apam olarǵa qymyz berdi, et asty, joldaryna bir torsyq aıran arqalatyp jiberdi. Arada alty kúnnen soń álgi top alty adam bop keıin qaıtty. Bireýi muzdyń jaryǵyna qulap qaza bolypty, qutqarýshylar kelip ony qalaǵa alyp ketipti. Muztaý qaterli jer, ol jaqta ólim-jitimsiz bolmaıdy degen laqapqa álgi oqıǵadan soń bizdiń de bala kóńilimiz sene bastaǵan. “Muztaý qaterli, Muztaý qııamet” degen sózderdi odan keıin de talaı estidik. Osylaısha Muztaý beınesi bizdiń sanamyzda sumdyq qıyndyqpen, tipti ólimmen qabattasa elesteıtin boldy.

Báribir uly taý ózine qyzyqtyrýyn qoımaǵan.

Aldyńǵy jyly Altaıdyń adam baspas álde bir bıiginde ıesiz qalǵan eski aýyl –Kókkólge shyqqan saparymyzda áıel, bala-shaǵasymen shubyrǵan shambalashylardy kórip oıǵa qalǵamyz. “Mynansha halyq besiktegi balasy­men qosa jaıaý–jalpyly Muztaýǵa shubap bara jatqanda, soqtaldaı erkekter bizge ne joq, osy bizder neden taısaqtap, neden jasqanyp júrmiz”, –degendeı oı kelgen.

Kókeıdegi osy oıymyzdy iske asyrýdyń reti bıylǵy jazǵa tıgen edi.

О́skemendegi alpınıstik-týrıstik fırmamen kelisip, Altaı dese ishken asyn jerge qoıatyn baıaǵy azamattar qańtardan bastap ózimizdi rýhanı daıyndaý, dene shynyqtyrý turǵysynan shynyǵý áreketterine kirisip kettik. “Baıaǵy azamattar” dep qatarynan birneshe jyl Altaıǵa baryp júrgen dostardy aıtyp otyrmyn. Olar: polıgrafıst Ahmetqalı О́teǵalıev, baspagerler – Turlyǵazy Dýanbekov, Elemes Imanǵalıev, Qaıyrdy Nazyrbaev, jýrnalıster Oleg Rıabchenko men Saýytbek Abdrahmanov edi. Alaıda, sońǵy sátterde osy dostarymyzdyń keıbireýi jumystyń yńǵaıy, otbasynyń jaǵdaıyna baılanysty túrli sebeptermen saparǵa shyǵa almaı qalysty. Biraq muz jastanyp, qar tósenip borandy bıikterde júrgen kezderimizde qalada qalyp qoıǵan álgindeı dostarymyzdy ózimizben birge sanadyq. О́ıtkeni, barshamyz bop ala qystaı daıyndalǵan, kópten maqsat etken bul sapar bárimizge ortaq arman-múdde bolatyn.

Sóıtip, tań atpaı jelip júgirýge kiristik, demalys kúnderi kóp jaıaý júrdik, velosıped teptik, shama-sharqymyzsha aıaqty shyńdaıtyn basqa da jattyǵýlar jasap baqtyq.

Jeme-jemge kelgende bul tirligimizdiń bári túk emes eken, balanyń oıyny sekildi adyra qaldy.

Muztaý joly biz oılaǵandaı emes, asa qaýipti ári qıyn sapar bop shyqty.

* * *

Aldymen aýdan ortalyǵynan eki júz shaqyrymnyń ústindegi Qarakólge deıin (kartada Iаzevaıa kóli dep belgilengen) “vezdehod” avtokólikterimen jettik. Kól jaǵasyndaǵy jotaly jazań túbekke Katonqaraǵaı ulttyq tabıǵı parki týrıster úshin qonaq úı keshenin salyp jatyr eken. Qaraǵaıdan qıǵan kórikti úılerdiń birnesheýi boı kóterip qalypty.

– Zaman yǵyna qaraı beıimdelip jatqan jaıymyz bar, – dedi osyndaǵy ormanshy dosymyz Igor Mesıasev. – Muztaýǵa aǵylǵan týrısterdiń teń jarymy Qazaqstan arqyly ótedi. Olarǵa jaqsy servıs daıyndaý – el men jerdi nasıhattaýdyń bir parasy dep otyrmyz.

Osy Qarakóldiń jaǵasynda bir túnep, erteńinde salt attarmen erteletip Muztaýǵa sapar shektik.

Biz úshin osy bir qaıyrly sapardyń kerek-jaraǵyn qamdap, jón-josyǵyn jasap, eldegi qajet sharalardy úılestirgen tabıǵı parktiń dırektory Eren Jumaǵulov bolatyn. Erekeń jylmıǵan júırik, taıpalǵan jorǵa emes, uzyn jolǵa shydamdy, qııa-jartasqa myǵym myqty attardy daıyndatyp qoıypty.

Toǵyz at, segiz kisimiz. Segizdiń ekeýi – alpınıst-nusqaýshy, sosyn bir atqosshymyz bar. Palatkalar, tósek-qaptar, alpı­nıstik ábzelder, basqa da kerek-jaraq artqan bir atty jetekke aldyq. Basqamyzda da teńdelgen qorjyn-somalar, olardyń ishi birneshe kúndik azyq-túlikke, jyly kıimderge, báteńke-baıpaqtarǵa toly.

Sodan toqtaýsyz sýyt júrip kettik. Atam qazaq aıtpaqshy, alasa-bıigi bar jermenen, ashyǵy-tuıyǵy bar jolmenen toqtaýsyz tartyp kelemiz. Taýly-qııaly uzaq saparda keı tusta joldyń sorabyn joǵaltyp, shyr aınalyp adasyp ta qalamyz. Sońynan qazaqtyń kezindegi nebir kórikti qonystaryn, úkili jaılaýlaryn basyp óttik. “Kezindegi” deıtinim– Qarakólden shyǵa bere, arada on shaqyrym ótpeı jatyp Reseıdiń terrıtorııasyna kirip ketkenbiz… Atam zamannan beri syzylyp qoıǵan joldyń jóni solaı eken.

Birazdan soń ońdy-soldy jyǵylǵan aǵash, sıdıǵan sıda, qaraqat pen kókboıaýdyń uıysqan butasy jolymyzdy bógep, taıganyń ishimen syrǵanaı yldılap, tús áletinde Katýn ózeniniń tereń shatqalyna tústik.

– Biz Eleńshadyr ózeniniń Qatynsýǵa qosylǵan tusyna keldik. Anaý ızbýshkany baıaǵyda bizdiń Katonnyń malshylary salǵan…

– Ien jerge úı salǵandary nesi?

– Buryn ıen emes bolatyn… Bizdiń malshylar ala jazdaı osy arada mal baǵatyn, keıde tipti qystap ta qalysatyn.

– Qazir she?

– Qazir eshkim turmaıdy… qys aılarynda boranǵa qalǵan qoryqshylar ǵana anda-sanda soǵyp turady.

Katýn ózeniniń eki jaq ańǵaryndaǵy keń kósilgen bul ıesiz mekenge qazir qazaqtyń malshylaryn Reseı jaǵy attap bastyrmaıdy eken. Al arǵy bettegi oırattar bolsa – anaý tas qamaldaı siresken quz-jartas, Abylaı aspas asýlardan beri qaraı óte almaıdy. Osylaısha О́r Altaıdy jaılaǵan Qarataı jurtynyń ertegideı ádemi tór jaılaýy saldyrap bos qalypty.

Orys halqynyń álimsaqtan beri arman etip, ańyz qylyp izdep ótken Belovodesi osy О́r Altaıdyń Katonqaraǵaı óńiri ekeni kóp jazylyp júr. Keıde biz jetpis jyl ǵumyr keshken Keńes ókimetin kózsiz jamandaı beretinimiz bar. Alaıda, sol Keńes jaryqtyq bolmaǵanda bul aımaqtyń qazaǵy údere kóship, sonaý Qarqaraly­dan biraq shyǵa jazdapty… Qazan tóńkerisiniń aldynda Altaıdyń Shabanbaı alabyndaǵy álgi “Belovode” atalǵan quıqaly pushpaǵynyń bári Aq patshanyń jeke ıeligine ótip, Kabınetnye Zemlı Ego Imperatorskogo Velıchestva atalyp ketipti.

Baıqap otyrsaq, Altaı jazǵannyń kórmegen quqaıy qalmap­ty… Qal-aǵańnyń (Qalıhan Ysqaqov) osy óńirdi jetimder men je­sirler eli deýinde de bir astar jatyr. Altaıdy jiliktep bólý aldyńǵy ǵasyrda, atap aıtqanda 1869 jylǵy Sháýeshek kelisiminde bastalady. Bul kelisim qalyń qazaqty ortasynan qaq bólip, Reseı men Qytaıdyń shekarasyn belgileıdi. Aq qashyp, qyzyl qýǵan alasapyranda bul óńirdiń qazaǵy Qytaı qashyp, “kirán” asyp taǵy oıran-asyry shyǵady. Ol qazaqtardyń kópshiligi odan ármen Tıbet ótip, Indııa kóship, Aýǵanstan arqyly túrik aǵaıyndardan ǵana pana tapqandaryn bertinde bildik. Qazan tóńkerisi qazaqty Al­­taı aýǵannan saqtap qaldy dep júrgende, 1930 jyly birtutas taıpaly el bolyp otyrǵan Katonqaraǵaı aımaǵy ekige bólinip, Qo­sha­ǵashtaǵy (qazir jeke aýdan) aǵaıyn-juraǵat Reseıge qarap ketedi. Áıtse de, táýbeshil halyqpyz ǵoı, el bólinse de en bólin­be­sin dep júrgende, táýelsizdiktiń alǵashqy alasapyranynda bel­gisiz sebeptermen baıaǵy Shabanbaı osy Qatynsýǵa deıin, oǵan qosymsha Muztaýdyń mańaıy, Aqalaqa, Úkókke deıin Reseıge ótip ketipti.

Endi, minekı, Shabanbaıdaı jer qaıda, Bulandydaı kól qaıda dep bala kúnimizde ánge qosqan bal qymyzdaı baıtaq ólke jetim jatyr. Elge qut bolǵan óleńdi jer edi, erge qut bolǵan tereńdi jer edi, jerge qut bolǵan beleńdi jer edi, sol Shabanbaıdan aırylyp otyrmyz.

…Balqaraǵaıy samsaǵan bir tumsyqty aınala bere qarsy aldymyzdan ashylyp salǵan jaıqyn dala eriksiz ish tartqyzdy. Jaıqyn dala jap-jasyl bolyp jaıqalyp jatyr. Sazdy jerdiń at baýyryn syzǵan bos baldyry, soıaýdaı boz qııaǵy emes, qyrdyń salqyn sabat shymdaýyt shalǵyny, ýyzdaı uıyǵan ultandy shóbi: úp etken samalmen qosylyp úlbiregen shálideı tolqyǵanda kóziń jasaýraıdy. Darıǵa-aı deseńshi, aǵash násilimen, jer jasylymen sándi degen osy da tegi.

– Bul alqapty Mákıle darasy dep ataıdy, – dedi bul óńirdi bir adamdaı  biletin ormanshy Aǵádil Súndetbaev. –qazaqtyń shybynsyz jazyn izdeseńiz – osy jerge kelińiz. Mynaý jaıqalǵan jasyl beldiń bári — atburshaq pen jońyshqa. Burynǵynyń qazaǵy bul aranyń shóbin malǵa shıpa, malshyǵa dári sanapty.

Alty alashtyń ardaqtysy, Eńbek Eri, júregi sara, kókiregi dańǵyl shejire qarııamyz Boshaı Kitapbaevtyń jazbalarynan keıinirek Mákıle jaıynda sóz izdep, mynadaı bir derek tapqanbyz.

“Mákıle – Samaı rýynan shyqqan dáýleti tasqan, mereıi asqan ataqty bı bolǵan kisi. Altaı óńirin jaılaǵan qazaqtardyń tarıhy, turmys-salty týraly Potanın, Radlov, Samoılovıch sekildi orys ǵalymdaryna kóp málimet bergen. О́r Naımannyń ot aýyz, oraq tildi Tańyryq aqyny:

Samaıda kisi qaıda Mákıledeı,

Bolmaǵan qartaısa da aqyl kedeı.

Kisi edi eki asyldyń qosyndysy,

Soqtyrǵan taıtuıaqtan saqınedeı, — dep Mákıle bıdi qurmetpen jyrǵa qosqan eken”.

“Apyrmaı, — dep kóz aldymyzǵa elestetken bolamyz, — mynaý keń ańǵardy bir kezderi myńǵyrǵan jylqy, mańy­­raǵan qoı, shapqy­laǵan qulyn–taımen jarysyp shýlaǵan bala-shaǵa kóńildi dýmanǵa bó­lep, qan bazardaı qaı­natyp jatty-aý tegi. Sol shadyman bereke anaý ózen jıegindegi bıdiń aq tóbedeı otaýymen, kıiz úıli aqshańqan aýylmen qandaı jarasym taýyp turdy eken!”.

Jalǵyz Mákıle dara­sy emes, tómendegi Qura­ǵan, Túrgen, Saqal ózen­deriniń ańǵary, Eleńsha­dyrdyń el kóshkendeı en­siz qaptaly, joǵary­daǵy Qapshaldyń qapsaǵaı jondary – bári-bári qazaqtyń jóńkile kóship, jazyla jaılaǵan jaılaýlary bolypty. Úlkenderden estigenimiz – bul aımaqta malshylar maldy aldymen jaz boıy bıikke salady eken. Sodan bozqyraý túsip, maral batpaqtaıtyn mezgilde maldy etektegi sonyǵa jiberedi. Onyń sebebi — taý beldeýine qyraý túse jer tońazyp, jylqy taıǵanap mert bolady desedi.

— Bizdegi Arshaty aýylynda qoıshylar aıaqtaryna taqa kıip qoı jaıady. Qııa taýda taıyp ketseń – maı kúreńseniń ústimen qolshanadaı aǵasyń, – dedi bizben birge kele jatqan serigimiz, arshatylyq qoryqshy Manarbek Omarov.

Qalaı bolǵanda da osynshama qulpyrǵan keń óńirdiń adam baspas ıesiz qalǵany – jerge obal kórindi de turdy. Úlde men búldege oranyp otyrsa da oń jaqta qalyp qoıǵan arý qyzdy elestetkendeı. Mal tuıaǵy tımegen sony balaýsa, maıǵa bulǵaǵandaı jylt-jylt etken jasyl shalǵyn, shashaq atyp shubartqan myń san gúlshóp, ańǵardy jıektep sarqyrap aqqan asaý ózen… Barsha sulý ajaryn ashyp, myrzalyǵyn aıamaı-aq tógip salǵan ıesiz mekenge eljireı qaraısyń, egile úzdigesiń. Báribir, kóz qurǵyr toısa da, kóńil shirkin toıar emes. Attan qarǵyp túsip, aýnap-aýnap alǵyń keledi. Attan qarǵyp túsip, belýardan kók shóp keship, biraz jer jaıaý júrdik. Kórkemdiktiń ánin salǵan qoıý gúlderdi ıiskep, qymyzdyq terip máz boldyq. Kókirekti aıqara ashyp jaılaýdyń kermek aýasyn armansyz bir simirdik-aı dersiń!

Jalpy “dara” sózi jeke turǵan taýǵa, shyń-jartastarǵa qatysty aıtylady. Alaıda, talantty ǵalym inimiz Berdibek Bııarov “dara” sóziniń jeke adam meken etken qoınaýǵa, taý ańǵaryna da qatysty aıtylatyndyǵyn jazady. Dál bizdiń mysalda keń ańǵardyń tústigi de, teristigi de órkeshtengen naızaly shyńdar, olardyń qaısybirin daralamaqsyń. Iаǵnı, Berdibektiń aıtqany jón, qazaq mynaý ańǵar ishindegi daladaı kósilgen keń jazyqty “dara” atap otyr.

Mákıle darasyn qorshaǵan eki qanattaǵy jaıylma bette aǵash sırek. Qysta qar kóshkini jıi túsetini betkeıdiń betin ájimdegen taram-taram izderden baıqalady. Jergilikti jurt kóshkin túsip turatyn mundaı taz betterdi “shashyn” desedi.

Áldebir tusta aldymyzdaǵy Aǵádil japyrylǵan qalyń shópke qamshysyn shoshaıtyp:

–Mynany qarańdar, apamnyń izi! – dedi.

–Apasy nesi?

–Apasy aıý da.

–Bizdiń jaqta qasqyr men aıýdy óz atymen atamaıdy.

Bárimiz japyrylǵan shópti, joǵarydaǵy qara ormannyń qalyńyna qaraı ketken badanadaı izdi qyzyqtap shýlasyp qaldyq.

–Mássaǵan, munda tezegi jatyr.

–Qane?

–Tezegi nege jap-jasyl?

–Jegeniń shóp bolsa – sen de sóıtesiń.

–О́zinen bý shyǵady.

–Bý shyqsa, osy qazaqtar boǵyma osynshalyq nege qyzyqty dep anaý aǵashtyń ar jaǵynda bizdi baqylap otyr.

Qapshal – bastaýyn muzdyqtan alyp Katýnǵa qosylyp jatqan kóbik shashqan doly ózen eken. Tentek sýlardyń qosylǵan tusynda jal­ǵyz aıaq soqpaǵymyz taýsylyp, endigi jol qııa men jartasqa, asý men jonǵa bastaǵan. Biz sııaqty bir-bir at mingen seriler emes, Mu­ztaýǵa baratyndardyń deni jaıaý-jalpyly jandar ǵoı. Tasqa jabysyp, qorymdy attap-buttaǵan myna tar súrleý – jaıaýdyń joly. Tómende kóktemgi býradaı býyrqanǵan ózen, joǵaryda shynar ósken shyń jartas. Qorqaqtyń qudaıshyl keletini ras boldy. Biz de aldymen Allaǵa, sosyn astymyzdaǵy atqa sıynyp áýpirimdep Qapshaldan óttik.

Qapshaldan aman-esen ótip, birer shaqyrym jer ozdyrǵan soń, taǵy bir múıisti aınala bergende aldymyzdan jarq etip muzdyqtar kóringen… Talaı ret fotosýretterden tanys, oısha talaı zerttegen Katýn muzdyǵy, Gebler muzdyǵy. Muztaýdyń ózi joq, bel ortadan meldektep qoıý tuman astynda qalypty.

– Apyrmaı, Muztaýǵa da jettik pe!

– Áli jetken joqsyń… Bylaı jaqyn kóringenmen, anaý etekke deıin áli on shaqyrym jer bar. – Osy jolmen talaı júrgen nusqaýshy-bastaýshymyz solaı dep jaýap berdi.

Biledi eken, biraz júre  kele júrisimiz qıyndaı tústi. Shalǵyn shóp sırep, taýdan qulaǵan qorym tastar jıilep aıaqty qamady. Baı­qap kelemiz, jaqyndaǵan saıyn Muztaý tóńireginde ilgerindi-keıindi qaza bolǵan zertteýshi ǵalymdarǵa, glıasıolog mamandarǵa, alpı­nıs­ter men týrısterge ornatylǵan eskertkish-belgiler jıileı bastaǵan.

Aqyry taý etegine deıin attardyń bara almaıtynyna kózimiz jetti. Qınalsaq ta qaıtemiz, áldebir qyzyl qumaıt tóbeshiktiń jada­ǵaılaý yǵyna toqtap, lager qurýǵa kiristik.

–Muzdyqtyń etegine deıin bes shaqyrym bar, –dedi nusqaýshymyz.

–Búgin osynda tynyǵyp, erteń tańǵy altydan jolǵa shyǵamyz. Bir palatka, attar men atqosshy osy arada qalady.

Kók shalǵynyń arasy tolǵan tas eken. Jónin keltirip jerdi tazalap, ár tustan shoshaıtyp palatkalar tiktik. Ot jaǵyp shaı qoıyp, et astyq. Sosyn alaý basynda áńgime-dúken quryp túnniń bir ýaǵyna deıin káýkildesip otyrdyq. Jol júrip sharshaǵannyń bári umyt bolǵan. Irgedegi uly taýdyń tynysy, kóńildegi qaıdaǵy bir qytyqshyl qııal boıǵa qýat, júrekke jiger bergendeı. Álsin-álsin Muztaý jaqqa burylyp, úmittene kóz salyp qoıamyz. Ashylar emes, bizdi jatyrqaı sazarady, shyǵystyń qyzdaryndaı aqsha betin tumanmen jasyryp kórsetpeıdi.

Tún ortasy aýǵan shamada kún salqyndap, qar aralas jańbyr bastalǵan. Biz de palatkalarǵa kirip, uıqy qamyna kiristik.

* * *

Jalpy osy saparǵa daıyndyq kezinde Muztaý jóninde kóptegen kitaptardan, Internetten birshama materıaldar jınastyrǵan bola­tynbyz. Solardyń bárinde kezdesetin negizgi málimetter mynaǵan saıady.

Muztaý (oryssha aty–Belýha) –Altaı taýlarynyń eń bıik núktesi (4506 m), Qazaqstan men Reseıdiń shekarasynda ornalasqan. Muztaýdyń basy men etegi máńgi qar, alýan túrli muzdyqtar, muzdyqtardyń jalpy kólemi 70 sharshy kılometrdi qamtyp jatyr. Muztaýdyń tóńireginde 162 muzdyq bar.

Muztaý–qos órkeshti. Alystan qarasań – attyń erine uqsaıdy… Altaıdyń jon arqasyna appaq kúmis erdi jarqyratyp ertteı salǵan sekildi. Muztaýdyń jan-jaǵy kóz kórim kókjıekke deıin ala shubar shyń-jartastar. Qara ormandy, qapsal shatqaldy taýlardyń ajarynda Muztaý ǵana qaq kúmisshe jarqyrap jatady.

Osy eki órkeshtiń arasyn “Sedlovına” dep ataıdy.

El arasyna keńinen taraǵan ańyzdarǵa qaraǵanda – Muztaý qasıetti taý sanalady. Býddashylardyń aıtýynsha, bul jerde qudaılardyń aspandaǵy gúljazıraly mekeni – Shambala oryn tepken. Ári Býdda – Gaýtamanyń ózi Indııaǵa osy jerden barǵan. Jer sharynyń energetıkalyq órisi osy Muztaýda toǵysqan degen de senim bar. Ol energetıkalyq óris ǵaryshpen baılanysty, sol arqyly bul mańaıǵa kelgen adamdarǵa Muztaý kúsh-qýat berip, jan saraıyn tazartady, densaýlyǵyn túzeıdi. Osy sebepti de Muztaý – Jer-ananyń kindigi sanalady.

Muztaý ǵylymı, mádenı jáne tájirıbelik turǵydan da qundy obekt. Bul jerge jylyna júzdegen alpınıster, myńdaǵan týrıster toǵysady. Orystyń áıgili sýretshi-fılosofy N.K.Re­rıh­tiń izbasarlary, sondaı-aq Býdda dininiń shyqqan tegin izdeýshi shambalashylar legi ala jazdaı tolassyz shubyryp jatady.

Muztaýdyń, ásirese, TMD, Baltyq jaǵalaýy elderindegi ataq-dańqy aıryqsha. Bul elderdegi týrızmmen shyndap aınalysatyn jandardyń barshasy Altaıǵa, onyń júregi Muztaýǵa bir kelip ketýdi ózderine paryz sanaıdy.

Álgi, “zamanaqyr” týady degen laqap taraǵan 1999 jyldyń tamyz aıynda Muztaýǵa Reseı jaǵynan kúnine 1 myń adam baryp-qaıtyp otyrǵan. Qazir de Qazaqstan jaǵynan ár jaz saıyn, basqa týrıster­di, demalýshylardy sanamaǵanda, rerıhshilerdiń ózi myńdap baryp, kıeli taýǵa tabynyp jatady. Olardyń ishinde alys shetelden–Italııadan, Germanııadan, Avstrııadan, Indııadan kelgen týrıster de barshylyq.

Muztaýdyń qalyptasý jasy 1,5 mln. jyl dep sanalady.

Muztaý týraly alǵashqy ǵylymı derekter XVIII ǵasyrda paıda bola bastaıdy. 1836 jyly medısına doktory F.Gebler Muztaý men onyń mańaıyn zerttep, shamamen taýdyń bıiktigin anyqtaıdy, Katýn jáne Berel muzdyqtaryn ashady. Bul aımaqtaǵy dárilik-shıpalyq ósimdikterdiń asa moldyǵyn ǵylym álemine alǵash áıgilegen de osy dáriger.

Muztaýdyń basyna shyǵý áreketi ótken ǵasyrdyń basynda bastalady. 1907 jylǵy Geblerdiń balalary men izbasarlarynyń, 1909 jylǵy aǵylshyn Terkerdiń áreketteri nátıjesiz qalady. Muz­taýdyń bıigine tuńǵysh kóterilgender–aǵaıyndy ǵalym Tronovtar. Bul oqıǵa 1914 jylǵy 26 shildede 15 saǵat 30 mınótte dep tirkeldi.

Odan keıin de Muztaýǵa shyǵý áreketi toqtalmaǵan. Biraq olardyń bári sátsizdikke ushyrap otyrǵan. Olardyń ishinde alpınızmmen aınalysyp júrgen jas ǵalymdar – keıinderi esimderi álemge áıgili akademıkter B.N.Delone, E.I.Tamm bolǵan. Muztaý óz basyna alpınısterdi ekinshi ret tek 1933 jyly ǵana shyǵarady.

Sodan Muztaýǵa týrıstik jol uzaq jyldar boıy úzilip qalyp, 1952 jyldan qaıta jalǵasady.

Qazir munda Qazaqstan tarapynan týrızmdi damytý maqsatynda ınfraqurylymdar jasalyp, túrli sharalar iske asyrylyp jatyr.

– О́kinishtisi sol, Muztaý adam tanymastaı ózgerip barady, bul alańdatatyn jaǵdaı, –deıdi mamandar. –Alpınıster byltyr shyqqan joldaryn taba almaı jańylyp qalyp júr. Muztaý qatty erip jatyr. Muztaýdy qursaýlaǵan muzdyqtar baıaǵyda etekte, saıdyń tabanynda jatatyn. Qazir kindikke deıin órlep ketti. Jahandyq klımattyń ózgerisin osy Muztaýdan aıqyn ańǵarýǵa bolady.

Endi Muztaý jaıyndaǵy myna bir ádemi ańyzdy tyńdaıyq.

Qazaqta “qyz emshek” degen jer attary kóp kezdesetini belgili. Solar sııaqty Muztaý da qos órkesh… Shambalashylar Muztaýdyń sho­shaıǵan osy qos órkeshin Jer-ananyń emshegi desedi eken. Osy Jer-ananyń qos emsheginen Dúnıeniń tórt buryshyna appaq sútteı tórt ózen aǵyp jatyr. Olar –Katýn, Aqbulqaq, Kýcherla, Aqkem ózenderi.

Qandaı beıneli teńeý deseńizshi! Kýcherla men Aqkemdi kórme­dik, olar Muztaýdyń arǵy betinen teristikke qaraı aǵara aǵyp jatyr desedi. Al bergi bettegi Katýn men Aqbulqaq ózenderiniń tú­si shynynda da sútteı appaq, ony bul jaqtyń el-jurtynyń bári biledi.

Jalpy Muztaýdyń bıigi jylyna 14 kún boıy ǵana ashyq turady eken. Onyń ózi shilde men tamyz aılaryna, ıaǵnı Altaı jerindegi shóp shabý qarbalasyna sáıkes keletin sııaqty. Sonda shabyndyq basynda júrgen shópshiler aýa raıyn Muztaýǵa qarap boljap júredi. Muztaýdyń bıigine bult ilinse boldy – jańbyr jaýady. Muztaý ashyq bolsa – kóńil de ashyq, sharýa da jaıly.

Al endi, orystar Belaıa Berel dep atap, kúlli ádebıet pen kar­ta­larǵa jazylyp ketken Aqbulqaq týraly da aıta ketpese bolmas…

Búginde Aqbulqaq ataýyn kóp qalamgerler qate jazyp júr. Baıaǵyda Ǵafaǵań (Qaıyrbekov) ony Aqburqaq dep óleń-jyrǵa qo­syp edi. Byltyrǵy jyl Esenǵalı da (Raýshanov) solaı jazyp jiberipti. Endi bir qalamgerler Aqbulaq dep jańylýda. Týrasynda, aıran tústi bul ózenniń ataýy Aqbulqaq, ıaǵnı “bulǵaýshy”, “laılaýshy” sózinen shyqqan. О́ıtkeni, appaq Aqbulqaqtyń móp-móldir Buqtyrmaǵa qosylyp, ony laılap jatqany aıdaı  shyndyq.

* * *

TaŃerteŃ nusqaýshylar ár adamnyń rıýkzagyn kerek-jaraqpen toltyryp, tap-tuınaqtaı ǵyp jolǵa daıyndap berdi. Onyń ishinde karımat-tósenish, uıyqtaıtyn tósek-qap, taý men tasqa shyǵatyn arqan-jip, alpınıstik ábzelder, árkimniń bir qabat jyly kıimi, sosyn bes kúndik azyq-túlik. Onyń úsh kúni shyńǵa shyǵý, bir kún túsý, bir kún – zapas. Telefon joq, radıo joq, ıen taýda oılamaǵan oqıǵa, kútpegen qıyn jaǵdaı týyp qalsa qaıtpekpiz.

Sóıtip, 30 kılogramnan kem emes bir-bir rıýkzakty shireı arqalap, qazdaı tizilip jolǵa shyqtyq. Túni boıy jaýǵan jańbyrdyń bári buta-qaraǵannyń japyraǵynda irkilip qalǵan ba, Muztaýdyń túbine jetkenshe ústi-basymyz malmandaı sý boldy.

Otyz kılogramm júk alǵash kótergende buıymdaı bolmap edi, otyz metrden soń arqamyzda júk baryn sezdik. Bir shaqyrymnan soń aýyrsyna yńyrsydyq, bes shaqyrymdaǵy Muztaýdyń túbine jetkende kóz aldymyzda qyzyldy-saryly dóńgelekter oınap, táltirektep qaldyq.

Alyp muzdyqtyń sonaý bıikten ıreleńdeı aǵyp túsken uzyn tili jińishkerip baryp, juqara kelip etekke jete jyǵylypty. Muzdyq astyndaǵy úıdeı úńgirden  fontansha atqylap Katýn shyǵyp jatyr. Talaı óleń-jyrǵa, roman-povesterge, kınofılmderge jeli bolǵan orystyń uly ózeni. Anaý tómengi tusynda kól-kósir darııaǵa aınalatyn aıdyndy ózenniń bastaý qaınary, minekı, osy.

Muztaýdan bastaý alǵan Katýn Taýly Altaı jerin kókteı  ótip, Obqa quıady. Tómenirekte –áıgili Srostkı aýyly. Tas talaýy syrtynda, bar talanty boıynda, qazaq tektes ańqyldaq jigit Vasılıı Shýkshın marqumnyń týyp-ósken jeri. О́ner álemindegi qaıtalanbas týyndynyń biri – “Kalına krasnaıa” osy Katýnniń boıynda túsirilgen.

Osy Katýn ózenin bizdiń qazaq Qatynsý desedi. Bul Qatyn­sýdyń Katonqaraǵaıǵa, ıaǵnı Qatynqaraǵaı men qotanqaraǵaıǵa esh qatysy joq. Katonqaraǵaıdyń “qotan qaraǵaı”, ıaǵnı “top qaraǵaı” uǵymynan shyqqanyn zertteýshiler dáleldep otyr. Al Katýn ataýyna keler bolsaq, bul gıdronım tórkinin mamandar kóne túrki tilinen izdep tabady. Kóne túrki uǵymynda “qadyn” – “mártebeli”, “aqsúıek áıel” degen maǵynany beredi eken. Belgili orys saıahatshysy P.Chıhachev “Pýteshestvıe v Vostochnyı Altaı” atty kitabynda Katýn ataýy týraly bylaı dep jazady: “Ý nekotoryh tıýrkskıh narodov etot termın ımel bolee shırokoe znachenıe, tak kak on ýpotreblıalsıa v smysle “vladychısa”. Poetomý reke ı dano nazvanıe “Katýn” – “sarısa reka”.

…Jan shaqyryp, áıgili Katýnniń bastaýynda biz de tóńirekti qyzyqtap jarym saǵattaı demaldyq.

Atqylap Katýn shyǵyp jatqan muzdyqtyń ústi qııa bolsa da jadaǵaılaý kóringen. Osymen órleıtin shyǵarmyz dep ıegimizdi kóterip edik, nusqaýshylar bastaryn shaıqasty: teristik jaqtaǵy ıin tiresken qorym tasty, shapshyma tikti kórsetken.

“Tfý, saıtan alǵyr, myna shaǵyldan neǵylmaqpyz!”

–Muzdyqtyń ústi asa qaýipti. Múmkindik barda muzdan qashyp, jermen júrip qalǵan jaqsy. Biz búginshe muzdyqtardyń jıegin jaǵalap, biraz bıikke shyǵamyz. –Bastaýshy jigit abyrjyǵan kóńilimizge ózinshe basý aıtyp jatyr.

…Búıtip “jermen júrgeni” bar bolsyn, álgi  qorym tasty tiktiń jelkesine jetkenshe monshaǵa túskendeı kúı keshtik. Bıik taýlarǵa shyǵar aldyndaǵy osyndaı tóbelerdi Altaı qazaǵy “bórtek” desedi. Sol bórtegińniń jelkesine shyǵyp edik – arǵy jaǵyndaǵy shuryqtyń tabanynda jaltyrap, júzikteı kókpeńbek kól shyǵa keldi. Mundaı da kókpeńbek kól bolady eken-aý. Jaqyndaı bere baıqadyq, ózi túpsiz tuńǵıyq sııaqty. Kishkentaı kóldiń osynshalyq tereń bolǵany qalaı?

– Qysta qar kóshkini, jazda anaý bıiktegi dáý tastar domalap, osy kóldiń túbine urady. Urǵan saıyn kóldi tereńdetip tas ta, kóshkin de atqyp ary asyp ketedi.

Minekı, tereńdiktiń qarapaıym dáleli…

Kól jaǵasynda damyldap, kıim aýystyrǵan soń bastaýshymyz:

– Alda qıyn ýchastok, abaı bolyńyzdar! – dep eskertý jasady.

Qıyn ýchastogi – bir jaǵynan taýdan qulaǵan qar kóshkini úıgen, kelesi jaǵynan júzdegen jyldar boıy muzdyqtar yǵystyra syıyryp tastaýdyń saldarynan paıda bolǵan jal topyraq eken. Jal topyraq bolǵanda taýdaı bıik, aryq attyń shoqtyǵyndaı tar, ózi jylandaı sozylyp kóz jetpeıtin joǵaryǵa ketken. Jaldyń eki jaǵy da jarqabaq, onyń ústine júrer jolyń tike shapshyma órge bastaıdy. Tústik jaǵy qorym tasty bolsa da áıteýir shubartqan shóp baıqalady, qulasań da shym-topyraq kóńilge medet. Al teristik jany jańbyr sýymen mújilip ózinen-ózi qulap jatyr. Aıaǵyń múlt ketse boldy – syrǵanap anaý úsh júz metr etektegi muzdyqty baryp súzesiń. Sosyn ilinip ázer turǵan qalyń tas óristen qaıtqan qoıdaı sońyńnan saý ete qalady.

Elestetýdiń ózi qorqynyshty. Elestetpeıin deseń kele jatqan pyshaqtyń qyryndaı jalǵyz aıaq soqpaǵyńnyń jarymy jarylyp álgi shaǵylǵa qulap jatyr. Qyrsyqqanda, qyzyl asyq qyltyldap,  sharshaǵan aıaq syrqyrap, degenińe kónbeı álekteıdi. Arqańdaǵy basyńnan asa sho­shaı­ǵan rıýkzak attap basqan saıyn satqyndyq­pen bulǵaq qaǵady. Tirsegiń dirildep, aıaǵyńdy qaıshylap súıretilip kele jatqanda endi birde jelp etkizip qyrdyń qasqa jeli osyp ótedi.

Onyń ústine biz sekildi etjeńdileý paqyrdy júk arqalap órge shyqqan kezde jelke maı shal­qaıtpaı, buǵaq maı eńkeıtpeı kekjıtip qınaıdy eken.

“Aı, osydan…” – degen alǵashqy ókinish bıikke bastaǵan dál osy jaldyń ústinde bir qylań bergen.

“Aı, osydan aman qaıtsam, kórmegenim taý bolsyn!”

Sezemin, báriniń oıynda sol. Ishte­rinen meni sybap kele jatqandary baryn da boljap kelemin.

Júz márte demalyp, birneshe saǵat boıy qııa soqpaqpen órge tyrmysyp, shý aıaq, qyzyl maı bolǵan kezde áldebir ústirtke shyqtyq-aý qurǵyr.

Ústirt degeniń úlken jazyq eken, ústi toly qorym tas, úıdeı úlkeni, taqtaıdaı tegisi, naızadaı úshkiri – bári bar. Qyzyly, jasyly, kógi men sarysy taǵy bar. Teriskeıde túnergen qardan ada qara baýyr taýdyń jarymy osy ústirtte jatqan sııaqty.

Biraz júre baıqadyq, ústirttiń asty alyp muzdyq bop shyqty. Muz ja­ryǵy ár tustan bir kórinip qalady: ústi bir qabat qara tas, odan ári kóger­gen muz, qap-qara tereń shyńyraý. Ja­qyn­­daǵan jandy jutyp qoıardaı úreıli.

Qazaqtyń aıtýly jýrnalısi Jan­bolat Aýpbaev dosymnyń birde osy muzdyqtar týraly áńgimesin qyzyǵa tyńdaǵanym bar. Sonda Janbolat Han-Táńiri jaqta muzdyń jaryǵyn qazaqtar “áýit” deıtinin aıtyp edi. Osy sózdi men О́r Altaıdyń qazaqta­rynan surastyryp edim, bilmeıtin bolyp shyqty. Meıli áýit bolsyn, ja­ryq bolsyn, qurdym bolsyn – onyń zaty bireý: orasan saıda uzynnan sulap jatqan alyp muz kóldeneńinen qaq bólinedi. Muzdyqtyń ón boıynda mundaı áýit-jaryqtar júzdep, myńdap kezdesedi. Onyń qaısybiri bolsyn adam úshin asa qaýipti.

Bir qyzyǵy, joǵarydan ıtergen qysymnyń áserinen muzdyń keıbir jaryqtary qaıtadan bitelip te qalady eken.

Alpınıster osydan birer jyl burynǵy bir qazaly oqıǵany aıtqan. Oqysta áýitke túsip ketken bir jigitke kómek beremiz degenshe muz jyljyp ketip, qaıran azamatty tirideı kómip tastapty.

Muzdyń jaryǵyna túsip nemese muz qulamasynan domalap, arysy mert bolyp, berisi aıaq-qolyn syndyryp múgedek bolyp qaıtatyndar – kóbinese nusqaýshysy joq, óz betimen eki-úsh adam bop keletinder sııaqty.

Shúkirshilik, qasymyzda tájirıbeli nusqaýshylarymyz bar, teorııa jaǵyn oıdaǵydaı óttik, sondyqtan álgindeı “jabaıy týrısterge” qaraǵanda jaǵdaıymyz jaqsy dep kúpti kóńilimizdi jubatqan bolamyz.

Etekten tańǵy segizde jolǵa shyqqan biz tasty ústirtke ilik­kende tús aýyp ketken. Biz turǵan ústirt taýdan qulap aqqan tutas bir muzdyq bolyp shyqty. Árirekte sireý-sireý muz qulamalary baıqalady, odan joǵary surǵylt tuman. Sibirlep jańbyr jaýyp tur, uzaqqa sozylatyn, adamdy yǵyr qylar aq jaýynnyń naǵyz ózi. Nusqaýshylarymyz tuman ashylmaı muzǵa shyǵýdyń qaýipti ekenin eskertti. Tumannyń ashylýyn, jańbyrdyń basylýyn kútip, túski tamaq ázirledik. Arnaıy alyp shyqqan prımýstardyń birine shaı qaınatyp, ekinshisine tamaq pisirdik.

Shaı iship jaılanyp, kóje iship kóńildengen soń taǵy da jolǵa shyqqymyz keldi. Ne bel keter, ne belbeý keter degendeı, júrekterge qaıyra jiger bitken.

Týrasynda biz jal jaǵalap, taý saǵalap buǵan deıin qara jermen, attap-buttap qotyr tastyń ústimen júrip kelgen edik. Muzǵa áli tabanymyz tıe qoıǵan joq bolatyn. Sondyqtan alpınıstik asaı-múseıdi asynyp, arqan-jibimizdi tartynyp, “koshka” dep atalatyn yrsıǵan bolat tisteri muz túgili, qarsh etip tasqa kiretin taqamyzdy aıaqqa baılap, anaý jaltyr muzdyń ústimen júrýge asyqtyq. Biz qansha asyqqan­men tóńirekti tumshalaǵan qorǵasyn bult seıilmedi, sibirlegen usaq jańbyr basylmady. Sibirlegen jańbyr ústi-basymyzdy taǵy da malmandaı sý etken. Ot jaǵyp jylynar bul mańaıda tis shuqyr aǵash joq, pana qylar qalqa joq, qaraıyp-qaraıyp qara tastardyń arasynda ersili-qarsyly júrdik te qoıdyq.

Bul tóńirekte biz ǵana ma desek, tómenirekten qarań-qurań bir top adam kórindi. Aralarynan bólinip ekeýi bizge kelip, jón surasyp tanysty. Ine jutqandaı aryq jigitter eken, kásibı alpınıster. Alty kisi Barnaýyldan shyǵypty, Reseı jaǵymen kelip, Berel muzdyǵy arqyly arǵy bettegi Aqkemge ótip ketpek sııaqty. Mynaý Katýn muzdyǵynyń jolyn bilmeı, bizdiń jigitterden jón-japsar surap jatty.

– Myna kóringen muz qulamasynyń ortasyn ala kóterilińder. ústine shyqqasyn sol jaq jıegimen júrińder. Kelesi muz qulamasy asa tik ári byt-shyt jarylyp jatyr, sondyqtan sol jaqtaǵy jartaspen órleńder. Onyń arǵy jaǵynda qar kóshkini qaýpi bar jalama betkeıdi kesip ótesińder. Abaı bolyńdar. Sodan “Jolbarystyń tyrnaǵy” dep atalatyn muz qulamasynyń astynan ótip, Berel muzdyǵyna asar asýdyń astyna jetesińder. Al ol jerdiń jolyn tap basyp aıtý qıyn. Kúnige muz qulap, taý aırylyp jatady. “Albastynyń oınaǵy” deımiz ol jerdi. Asa qaýipti ýchastok, baıqarsyzdar…

Kelgen jigitter kartasyn ashyp jiberip, álgi aıtqannyń bárine kózderi jetken soń, rıza bolyp, rahmet aıtysyp qaıtyp ketti.

– Áne qarańdar, anaý muzdyń basynda bir kisi júr, – dedi Qaıyrdy.

– Qane… Bul tustan kisi kórinbese kerek edi…

– Qımyldaıdy… Kisi júr deımin.

– Mıraj ǵoı… Ol jerde kisi júrse – úlkendigi pildeı bolǵany.

– Shynymen sonshalyqty alys pa?

– Alys… Aq qar, kók muzda jerdiń aralyǵyn aıyryp-bilý qıyn.

Keshki alty bolǵan kezde tuman ashylar degen úmit úzildi. Osy arada palatkalar quryp, tańdy kútýge uıǵardyq. Qyp-qyzyl tastyń ústine palatka tigý de qıyn sharýa eken, jatar oryndy úshkir tastardan tazalap, qatarlap jalpaq tastar tósegen boldyq. Qansha tegistegen bolsaq ta túni boıy jambasqa batyp shyqty.

…Keshki alageýim shaqta bizdi tańǵaldyrǵan bir kórinistiń kýási bolǵamyz. Anaý árirektegi muz qulamasyn bel ortadan tunshyqtyrǵan tumannyń basy bir sát seıilip, týra tóbemizden áldebir jaqpar tasty qarly shyńnyń bıigi jylt etti de joq boldy. Biz “bul qaı shyń” degendeı nusqaýshylarǵa qaradyq.

– Muztaý ǵoı! – desti olar.

Árıne, Muztaý ekenin ishteı biz de sezdik, biraq nege týra tóbemizden kórindi. Bizdiń kútkenimiz – anaý muz qulamasynan ármen jaıdaq bastalyp, qabyrǵalaı órlep, qıǵashtaı jetetin alys­taǵy jadaǵaı shyń sııaqty edi ǵoı!? Mynaý… qarasań basyń­daǵy bórkiń túsetin shapshymanyń kókesi bolyp shyqqany ma?!

Kúımedegi Qyz-Jibekteı bir sátke jalt etip, ǵaıyp bolǵan Muztaýdyń zańǵar aıbary júregimizdi kádimgideı shaılyqtyryp tastady. Astanadan alyp-ushqan kóńil páseıdi, Muztaý bórikpen qaǵyp alar ońaı olja emes ekeni osy arada ǵana sanamyzǵa jetip, tiksinip qaldyq.

Jambasqa tas bata bergen soń tún ortasynda serpilip dalaǵa shyqqan edim. Aı sútteı jaryq eken. Bizdi qorshaǵan dınozavrdyń jonyna uqsas quz-jartastar kógiljim saǵym astynda uıqyly-oıaý manaýrap jatyr. Tasyrlatyp quz-jartastardan jıi-jıi tas qulaıdy. Endi myna jaqtaǵy keremetke qarańyz – Muztaý shaıdaı ashylyp, naq tóbemizde sútteı sáýlelenip tur.

Biz uly taýdyń kindiginde jatyr ekenbiz.

– Jigitter… Muztaý!

Jigitter uıqyly-oıaý bir-birlep palatkalardan bastaryn shyǵaryp, aspanǵa qarap ańtarylysyp qaldy.

– Mássaǵan…

–Jetiqaraqshyny qarańdar, týra jelkesinde tur…

– Daıar turǵan kartına dersiń.

– Iаpyrym-aı, bıik-aq eken ózi…

– Muztaýyń osy bolsa, men seskeneıin dedim.

Shekesine aı sáýlesi túsip, juldyzdy aspan astarynda sútteı munartqan Muztaý kózdi arbaıdy. Muztaý baıaý qozǵalatyn sııaqty, appaq kemedeı qalyqtap kók aspanda júzip bara jatqandaı sezimińdi qytyqtaıdy.

Osy kórinis taǵy bir kórkem dúnıeni kóz al­dy­ǵa ákelgendeı boldy. Agradaǵy ataqty Tadj-Ma­hal mavzoleıi aıly aspan ajarynda osy­laısha úlbireı qalyqtap turatyn. Qanshalyqty sheber sýretshi bolǵanymen, Vasılıı Vereshagın ǵajaıyp kúmbezdiń aspan men jerdiń arasynda júzgen názik beınesin jetkize almady. Biraq biz Oraǵańnyń (Oralhan Bókeı) sońǵy ret júrip ótken jolymen saparlap, sol ǵajaıypty kórip qaıtqanymyz bar. Sol saparda bylaıǵy jurt kóp aıtatyn osy bir ańyz-áńgimeniń shyndyǵyna kózimizdi jetkizgenbiz. Endi, minekı, Oraǵańnyń Muztaýy da aıly aspan ajarynda Tadj-Mahal­daı qalyqtap kerenaý júzip barady.

Muztaýdyń mańaıynda ómirge kelip, Tadj-Mahaldyń qasynda dúnıeden ozǵan qaıran Oraǵań-aı deseńshi! Kóńildi munarly muń, júrekti sazdy saǵynysh syzdatqandaı boldy.

“Armysyń,  áýlıe taý, qasıetińe bas ıdik seniń!”

* * *

BarnaýyldyŃ alpınısteri tańǵy beste temir ilgekterin shyldyrlatyp, ledorýb-taıaqtaryn tyqyldatyp bizdiń qasymyzdan ótti. Qyzyqtap palatkadan syǵalap edik, qyzyldy-saryly kıingen alty kisi jipteı tizilip joǵarydaǵy muzdyqqa bettep barady eken.

Biz bir shetinde jatqan Katýn muzdyǵynyń ıreleńdegen basy kóz kórim jerge deıin ashylyp qalypty. Tumannyń etegi túrilip, Muztaýdyń alqymyna kóterilipti. Túndegi Muztaýdyń qos shyńy bult astynda taǵy joǵalǵan.

Tańerteńgilik tamaqtan soń palatkalardy jyǵyp, rıýkzak­tarymyzdy arqalap, asaı-múseı ábzeldiń bárin baılanyp, aıaqqa bolat taqany myqtap taǵyp biz de jolǵa shyqtyq.

Kesheden beri kórer kózge nasybaı atysqandaı-aq aralyqtaǵy alǵashqy muz qulamasy jetkizbeı sarsańǵa salǵan. Armanshyl kózge arqan boıy jerdiń tusaý boıy jaqyndyǵy bolady degen osy. Qulamaǵa deıin de muzǵa órmelep eki sarqyramadan óttik. Osy muz sarqyramalarynyń jelkesinen bastalatyn jazyqtar alystan qaraǵanda jyp-jylmaǵaı sııaqty, jaqyndap barsań – beti bujyr-bujyr, sosyn úlkendi-kishili muz jaryqtarǵa toly. Kishi­giriminen áıteýir bir-birińdi arqanmen demep qarǵyp – shor­shyp ótesiń, al úlken jaryqtardy aınalyp, taýdyń kemerinen oralýǵa májbúrsiń. Bir joly úsh jaǵymyz