Juma, 6 qańtar 2012 7:25
NEMESE BIR ÁNNEN TARQATYLǴAN SYR
Bul Keńes Odaǵynyń dúrildep turǵan kezi bolatyn. Kezekti eńbek demalysyna shyqqan boıda Qyrymdaǵy «Altyn masaq» shıpajaıyna joldama aldym. Maqsatym – jaqsylap bir demalyp qaıtý. Sóıtip, shıpajaıǵa da jettim. Bólmede birge jatatyn jigit meni kórgen boıda ózbekshelep:
– qaıdan keldińiz? – dep surady.
Juma, 6 qańtar 2012 7:25
NEMESE BIR ÁNNEN TARQATYLǴAN SYR
Bul Keńes Odaǵynyń dúrildep turǵan kezi bolatyn. Kezekti eńbek demalysyna shyqqan boıda Qyrymdaǵy «Altyn masaq» shıpajaıyna joldama aldym. Maqsatym – jaqsylap bir demalyp qaıtý. Sóıtip, shıpajaıǵa da jettim. Bólmede birge jatatyn jigit meni kórgen boıda ózbekshelep:
– qaıdan keldińiz? – dep surady.
– Shymkentten, – dedim men.
– Á, onda qazaq shyǵarsyz? – dedi ol endi taza qazaq tilinde.
– Iá, qazaqpyn, kel tanysaıyq, – dep qolymdy sozyp, óz atymdy aıttym.
– Erkin Baıǵaraev, – dep jaýap qatty ol.
Sonymen ekeýmiz birge jatamyz, tamaqqa da birge baramyz. Shıpajaıdyń ártúrli em-domyn túske deıin qabyldaımyz. Tústen keıin qol bos. Teńizdi jaǵalap qydyramyz. Erkin ózin «qazaqpyn» deıdi. Tashkenttegi úlken bir nan zaýytynyń bas tehnology, ıaǵnı «bas naýbaıshy» bolyp isteıdi eken. Bir baıqaǵanym, ol qazaqsha sóılegende tilin tóseńkirep sóıleıdi. Kóp sózderdi durys qoldanbaıdy. Áıtse de qazaqsha sóıleskendi unatady. О́zbekshe biletinimdi ańǵartyp, sol tilde sóılesem, qazaqsha jaýap beredi. Sondaı bir sátte ekeýmiz sondaǵy bir úlken restoranǵa kirip, biraz shalqyńqyrap otyrǵanymyz da bar. Bir kezde ol: «inim, men saǵan bir án aıtyp bereıin», – dedi de, kóp kúttirmeı bastap ketti.
Aqsha bult taý basynda qalyqtaǵan,
Kún bar ma qaýyshatyn baryp saǵan?
Otyrmyn tar qapasta qaıǵy oılap,
Taǵdyrdyń buıyrǵany osy maǵan, osy maǵan.
Degen sóz ras eken «dúnıe jalǵan»,
Bir kórý týǵan jerdi boldy-aý arman.
Qaıyp-aý, qorǵaı júrgin arýaǵyńmen,
Artyńda Erkinińdi jalǵyz qalǵan, jalǵyz qalǵan.
Aýzym ashylyp qalypty. Qudaıym-aý, bul ne degen án. О́zimniń de azdap yńyldaıtynym bar, alaıda bul áýendi eshqashan estigen emespin. Adamnyń jan dúnıesin álem-jálem sezimge bólegen ánniń Erkin eki shýmaǵyn aıtyp baryp toqtady. Kózi kireýkelenip, janarynyń jasqa tolyp turǵanyn baıqadym da, men ony mazalaǵym kelmedi. Ol da únsiz. Sol únsiz qalpymyzben bólmemizge qaıttyq. Ertesine oıansam, Erkin dalaǵa shyǵyp ketipti. Osy sát keshegi án esime tústi. Bul kimniń áni? Ánniń mátini, sózi kókiregimde saırap tur. Yńyldap aıta bastadym. Sulý án boıymdy shymyrlatyp, tartyp barady. Qaıta-qaıta aıtyp jatyrmyn. Endi men bul ánniń shyǵý tarıhyn bilýge qumarttym.
– Bul ándi shyǵarǵan da, oryndaýshysy da meniń anam, – dedi Erkin meniń ótinishimdi estigennen keıin. – Anamnan men on jasymda aıyryldym. Al ákemdi kórgen emespin. Anamnyń aıtýynsha, ol asharshylyqta opat bolypty. Anamnyń aty Symbat edi. Men esimdi bile bastaǵan kezde, biz bir ózbektiń úıinde turatyn edik. Eseıe kele túsindim, anam sol kisiniń ekinshi áıeli eken. Ol zor deneli, júzi susty adam edi. Bala-shaǵa ol otyrǵan jerge barmaımyz. О́zi otyratyn bólmesinde qabyrǵada tapansha, qylysh, qanjar ilýli turady. Keı kezde túndeletip bireýler keledi. Anamnyń aıtýynsha, ol kezinde basmashylardyń bastyǵy bolypty. Tashkenttiń shetinen osy úıdi satyp alyp, burynǵy tirligin qoıyp, qazirgi kezde tyǵylyp ómir keship jatqan kezi eken. Eshqaıda barmaıdy. Kóshege shyqpaıdy. Ashýlanǵanda qoldary dýalda ilýli turǵan tapanshaǵa qaraı umtylady.
Qoly bos kúni anam meni qushaqtap jatyp áńgime aıtady. Onyń áńgimesinen uqqanym, asharshylyqtyń aldynda ákem ekeýi otaý qurypty. Ákemniń aty Qaıyp eken. О́zi aqyn, balýan adam bolypty. Kóp uzamaı halyq maldan aıyrylyp, eldi ashtyq jaılaı bastapty. Meniń ata-anam da jan saýǵalap, Tashkentte toqshylyq degen soń osylaı qaraı shyqqan ǵoı. Sonymen ne kerek, ashtyqtyń kesirinen álgi kisiniń qolyna túsip, jan saqtapty.
Bir kúni túnde álgi úıge túndeletip úsh adam keledi. Olar tún ortasy aýa attanyp bara jatyp, áldeqandaı syltaý aıtyp, meniń ákemnen ózderimen birge júrýin talap etken kórinedi.
– Qaıyp qıpaqtap barǵysy kelmep edi, qojaıyn yzǵarlana «bar, bar degen soń bar» dep jekirgen soń, onyń ketpeske amaly qalmady. Men jalǵyz qaldym. Eki kún ótken soń meni úı ıesi shaqyryp aldy da endi Qaıyptyń kelmeıtinin, olarǵa jolda NKVD adamdary kezdesip, Qaıyptyń oqqa ushqanyn aıtty. Osy kezde sen ishimde eki aılyq bala ediń. Qolymnan ne keledi, jylap-syqtap ólmestiń kúnimen júrip jattym. Arada bir aıdaı ýaqyt ótti. Bir kúni «Symbat, Symbat» degen sybyrdy qulaǵym shaldy. О́zbek qojaıyn da oıaý júrse kerek, ile oq atty. Aýlanyń ishinde qashyp bara jatqan adamnyń dybysy estildi. Úı ıesi taǵy atty. Bir yshqynǵan ún shyqty da, izinshe dala jym-jyrt bola qaldy. Tań atqan soń qojaıyn meni qolymnan jetelep kelip aýlanyń túkpir jaǵyna alyp bardy. «Qudaı-aý, mynaý Qaıyp qoı». Oq omyrtqadan tıip, beldi úzip jibergen sııaqty, eki búktelip qalypty. Kózimniń jasyn tyıa alsamshy. Qaıyptyń myna ólimi meni tipti eseńgiretip jiberdi. Qojaıynnyń maǵan muny «Qaıyptan kúderin úzsin» dep ádeıi kórsetip turǵanyn túsindim. Odan arǵysy belgili, álgi adamnyń bir áıeli bop júrip jattym.
Sóıtip júrip seni bosandym. Atyńdy Erkin dep qoıdym. Endigi meniń maqsatym, seni er jetkizip, adam qataryna qosý boldy. Sodan keıin ákeńniń týǵan jerine aparyp kórsetý. Saf aýasyn juttyryp, bulaqtarynan sý ishkizý, dep sybyrlaýshy edi anam marqum. Keıde túni boıy anam ekeýmiz ártúrli áńgime aıtyp jatamyz. Ol maǵan qazaq degen halyq baryn, ol halyqtyń jigitteri erjúrek, erkindik súıgish bolatynyn aıtatyn. Meni anam barynsha qazaqy rýhta tárbıeleýge tyrysty. О́geı ákemdi anam da, men de jek kórdik. Biraq amal joq, sol aýlanyń ishinde ómir súremiz. Dalaǵa shyǵyp, el-jurtpen aralasý bizde joq. Báıbisheniń balalarymen aramyz tipti jaman. Úlken balasy esebin tapsa, meni sabap alady. Men de aıamaımyn. О́zimniń shamam kelgenshe qarsylyq kórsetemin.
Bárimizdiń aıaq tartatyn bir adamymyz bar. Ol qojaıyn. Yzǵarlana bir qarasa boldy, bárimiz jym bolamyz. Ashýy kelgende mynaý maıyp bolady-aý dep oılamaıdy. Qolyna ne tússe, sonymen perip jiberedi. Sóıtip júrgende soǵys bastaldy. Men ol kezde onǵa kelip qalǵanmyn. Anam marqum maǵan sybyrlap, «endi bir-eki jyl shydasaq, bul páleden qashyp qutylamyz. Elge, týǵan jerge baramyz», dep qoıatyn. Anam eline degen saǵynyshyn osy ánmen bildiretin. «Amanshylyq bolsa, osy ándi aıtyp aýylǵa, elge baramyz», deıtin. Biraq ol tilegine jete almady. Soǵys bastalǵan jyly bes-alty kún aýyryp, qaıtys boldy. Qaıtys bolarynyń aldynda qolymdy qysyp jatyp, «ulym, elińe jet», dedi de júrip ketti.
Endi men jalǵyz qaldym. Taǵy bir onshaqty kún ótkende qojaıyn da otyrǵan jerinde qulap, qaıtys boldy.
Budan keıingi meniń ómirimdi esh pendeniń basyna bermesin. Barlyq bılik úlken ul Eshmatqa ótken. Burynnan menimen ósh ol endi tipti qutyryp ketti. Terezesi joq, bir qarańǵy bólmege meni qamap tastady. «Endi sen osy bólmeden shyqpaısyń, ashtan ólesiń», dep biraz tepkilep aldy da, syrtynan qulyptap ketip qaldy. Arada qansha ýaqyt ótkenin bilmeımin, ashtyqtan buralyp jatqanymda, onyń anasy kelip, esikti ashty. Qolymnan jetelep kóshege shyǵardy da «endi bul úıge jolama, Eshmat úıde joq, endi qolyna tússeń óltiredi, osy kóshemen kete berseń bazar bar, Tashkenttiń ortalyǵyna jetseń, bir kúniń óter», dep shyǵaryp saldy.
Júrip kelemin. Ashtyqtan buralyp ár jerge bir qulaımyn. Qansha júrgenim, qalaı qaraı júrgenim esimde joq. Bir darbazanyń aldyna kelip talyp qulappyn. Esimdi jısam, bir kisi qasymda otyr. О́zimdi jatqyzyp, sóıtsem, bul kisi nan zaýytynyń kúzetshisi eken.
Sonymen meniń jańa ómirim bastaldy. Bul kisiniń aty Baıǵara, kempiriniń aty Aqshakúl. Baıaǵy asharshylyq jyldary Qazaqstannan aýyp kelip, osy jerge turaqtap qalǵan adamdar eken. Nan zaýytynda qaraýyl bolyp isteıdi. Ekeýi ǵana turatyn aıadaı ǵana bir bólmeli úıleri bar. О́zderiniń aıtýlarynsha, uldary da, qyzdary da bolǵan. Biraq olar asharshylyq jyldary opat bolypty. О́zi zamanynda aýqatty, baı adam bolǵanǵa uqsaıdy. Seni qudaı bizge arnaıy jibergen», dep ekeýi de qatty qýandy. Uzamaı meni mektepke berdi. Ol kezde synypta menen de úlken balalar oqı beretin. Famılııamdy Baıǵaraev dep jazdyrdy. Úıtip-búıtip júrip keıinirek týý týraly kýálik áperdi. Qysqasy baýyrym, «bir ashtyqtyń bir toqtyǵy bolady» degen ras eken.
Elýinshi jyldardyń ortasynda ákem Baıǵara da, kóp uzamaı anam Aqshakúl de dúnıeden ótti. Men taǵy da jalǵyz qaldym. Ákemniń burynǵy istegen jeri, nan zaýyty meni qamqorlyǵyna alyp, qamyr ıleýshiniń járdemshisi etip jumysqa qabyldady. Sol jerde júrip keshki mektepti bitirip, odan keıinirek jeńil ónerkásip ınstıtýtyna oqýǵa tústim. Qyzmetim birtindep joǵarylap, qazirgi kezde nan zaýytynyń bas tehnology dárejesine deıin jettim. Úıli-barandymyn. Jeńgeń Qaldykúlden eki ul, úsh qyzymyz bar. Jeńgeń de qazaq. Men jetim qalǵan soń, kópke deıin jalǵyz júrdim. Esil-dertim qazaq qyzyna úılený boldy. Sóıtip júrgende, sol nan zaýytyna áp-ádemi jas qyz naýbaıshynyń járdemshisi bolyp jumysqa ornalasa qalsyn. Tanysa kele onyń qazaq qyzy ekenin bildim. Ol da jetimdiktiń zardabyn tartqan jan eken. Anasymen ekeýi ǵana turady. Ákesi soǵysta qaza bolǵan. Izdegenge suraǵan. Ekeýmiz kóp uzamaı úılendik. Qaldykúldiń anasynyń qolyna kirip aldym. Jetimdiktiń zardabyn tartyp júrgen men enemdi anamdaı álpeshtedim. Ol kisi de óle-ólgenshe rıza bop ketti. Jesirlik pen jetimdiktiń taýqymetin tartyp júrgen ekeýine pana boldym. Enem nemerelerin kórip «baqyttymyn» dep dúnıeden ótti. Enem de dúnıeden ótkenshe týǵan jerin aıtyp, saǵynyp otyratyn. Otbasynda bárimiz qazaqsha sóılesemiz. Biraq qansha degenmen balalarymnyń jaǵdaıy qıyn. Sebebi, olar men sııaqty qorlyq kórgen joq. Joqshylyq degendi bilmeıdi. Mektepti de ózbekshe bitirgen. Onyń ústine úı-ishimizben qujattarymyzda ózbek bolyp jazylǵan. Iá, ózim de, jeńgeń de, balalarym da qujat boıynsha ózbekpiz. Jastardy qaıdam, al meniń júregim qazaq. Sondyqtan men qazaq kórsem týysqanyn kórgen adamdaı aınalasynan shyqpaı qalamyn. Seni kórgende de qazaq-aý dep shamalap áńgimelesip, bir qumar tarqataıyn dep oıladym, dep áńgimesin aıaqtady Erekeń.
Uıyqtap qalyppyz. Azanǵy asqa keshigińkirep keldik. Shıpajaıdaǵy em-domymyzdy alyp bolǵan soń, Erekeń ekeýmiz teńiz jaǵasyna serýenge shyqtyq. Keshegi áńgime meniń kókeıimnen ketpeı qoıǵan. Birazdan soń «Ereke, anańyzdyń ótinishi boıynsha elge bardyńyz ba?» – dep suradym. «Bardym», dedi Erekeń. – Anamnyń aıtqany boıynsha jobalap izdedim. Tipti bir emes, qatarynan úsh jyl izdedim. Ár jyl saıyn eńbek demalysyna shyǵa sala, jeńgeńe «men elime kettim», deımin de, Qazaqstanǵa qaraı tartamyn. Anamnyń aıtqan jerlerin taptym. Biraq barlyq jerlerdiń attary ózgerip ketken eken. «Hlebnoe, Pervomaevka, Oktıabrskoe» dep kete beredi. Anam aıtqan jer attaryn eshkim bilmeıdi. Tipti qarııalarynyń ózi áreń-áreń esine túsirgen. Dáýletbaı, Ábdiǵappar degen aǵalaryn, Jumabaı, Álden degen qaıynaǵalaryn aıtatyn. Olardan Áldenniń bir balasyn taptym. Aǵamdy kórip tipti qarnym ashty. Famılııasy Aldanov bolyp ketken. Qaıyp degen ákeńniń inisi bolǵan, men sonyń balasymyn desem, bilmeıdi. Naǵashy jurt, basqa týystar jóninde de eshnárse aıta almady. О́zi azdap shatyp-butyp qazaqsha sóılegenimen, balalary tipti bilmeıdi eken. Eshqandaı baýyrmaldyq sezim joq. Baýyrymmen keńshar keńsesinde jolyǵyp edim, úıge júr deýge jaramady. Qasynda turǵan bir úrpekbasty «mynaý meniń balam» dep tanystyryp edi, onysy múldem kóńil bólmedi. Ákesimen ekeýi oryssha sóılesedi. Sonymen Tashkentke qaıttym. Odan keıin ol jaqqa barýǵa zaýqym da bolmady.
Bul áńgime kópke deıin meniń kókeıimde qaldy. Keıinnen Erekeńmen kópke deıin qarym-qatynas jasap turdyq. Oqtyn-oqtyn zaıybym ekeýmizdi qonaqqa shaqyratyn. «Sendermen bir dastarqan basynda otyryp qazaqsha sóılesip, sher tarqataıyn», deıtin. Átteń ne kerek, Erekeń zeınetkerlikke shyqqan soń, kóp uzamaı júrek talmasynan qaıtys boldy. Jeńgemiz de kópke barmady. Artynda qalǵan balalary bar. Biraq olar qazaqpyz dep aıtpaıdy. Uldary ózbek qyzdaryna úılengen, qyzdary ózbekke turmysqa shyqqan. Eshnárse deı almaısyń. Uly Oktıabr revolıýsııasynyń qazaq halqyna bergen bir «baqyty», mine, osy.
Qurban YBYRAIULY.
Ońtústik Qazaqstan oblysy, Temirlan aýyly.