Tóte joldyń tıimdiligi mol

Tóte joldyń tıimdiligi mol

Beısenbi, 29 naýryz 2012 7:29

Qazaq eli egemendigin al­ǵan sátten bastap irgesin bekitip, qar­qyndy damýymen qatar, so­naý qyrǵyn soǵys, qý­ǵyn-súrgin, asharshylyq sııaq­ty qıyn-qystaý kezde shetelge tarydaı shashyrap, jan saý­ǵalap jyraqqa ketip, qazir­gi tańda basynan talaı qıyn­shy­lyq­ty ótkizip júrgen qan­das­ta­ryna babasyndaı qam­qor­lyq jasap, áke-sheshe­sin­­deı aıala­ǵan­da, olarǵa jumsaq alaqa­nyn ashqanda, qandas­taryn óz­derinen artyq kórip olarǵa ja­nashyrlyq jasaǵan­da, janyna tartyp mápe­le­gen­de Qara sha­ńyraq ıesi – bú­kil qazaq­stan­dyq­tar bolǵanyna biz sheksiz qýa­na­myz, ishimiz el­jirep, tynysymyz keńeıip, shattanamyz.

 

Beısenbi, 29 naýryz 2012 7:29

Qazaq eli egemendigin al­ǵan sátten bastap irgesin bekitip, qar­qyndy damýymen qatar, so­naý qyrǵyn soǵys, qý­ǵyn-súrgin, asharshylyq sııaq­ty qıyn-qystaý kezde shetelge tarydaı shashyrap, jan saý­ǵalap jyraqqa ketip, qazir­gi tańda basynan talaı qıyn­shy­lyq­ty ótkizip júrgen qan­das­ta­ryna babasyndaı qam­qor­lyq jasap, áke-sheshe­sin­­deı aıala­ǵan­da, olarǵa jumsaq alaqa­nyn ashqanda, qandas­taryn óz­derinen artyq kórip olarǵa ja­nashyrlyq jasaǵan­da, janyna tartyp mápe­le­gen­de Qara sha­ńyraq ıesi – bú­kil qazaq­stan­dyq­tar bolǵanyna biz sheksiz qýa­na­myz, ishimiz el­jirep, tynysymyz keńeıip, shattanamyz.

Qazaq eliniń qamqorlyǵyna bólene bastaǵan shetel qazaq­tary el táýelsizdigin asa zor ba­ǵa­lap elimizge barlyq jaq­sy­lyq bola berse eken dep tilep qana qoımaı Qara shańy­ra­ǵy­myz­ǵa tamshydaı bolsa da óz úlesimizdi qosyp, eli­mizdi, jerimizdi kózdiń qara­shy­ǵyndaı qorǵap saqtaý, qadir­leý, barynsha órkendetý biz­diń aby­roıly boryshymyz dep sanaıdy. Qazaq eli egemendigin alyp, týyn kótergende buǵan dú­nıejúzi qa­zaq­tarynan, tipti boıynda qazaq­tyń qany bar adamdardan qýan­ba­ǵan, máz-meıram bolyp toıla­ma­ǵan birde-bir adam balasy sirá bolmaǵan shyǵar. Bizdiń uzaq jyldar boıy enesinen aıy­ryl­ǵan botadaı bozdap, keleshegi men urpaq-juraǵat úshin alańdaýmen kún ót­ki­zip júrgenimizdi sezingen Qazaq eli bizderge Otanyna ora­lý­dyń jo­lyn ashty. Kele­she­gi­mizge se­nim­dilik týdyryp, úmiti­miz­di arttyryp, kúdigimizdi úzdi. Sol úshin Dúnıejúzi qazaqta­ry­nyń qaýym­das­tyǵyn Elbasy ózi quryp, kúni búginge deıin bul uıym­dy ózi bas­qaryp keledi. Táýel­sizdiktiń er­teńi­­nen bastap qazaq ıisi bur­qy­raǵan barlyq elderge issaparmen birne­she ret baryp, ondaǵy qazaq­tar­­men kezdesip áńgimelesti.

DJQQ arqyly sheteldegi qa­zaqtardyń uly quryltaıyn 4 ret ótkizip, olardyń keleshek baǵy­tyn anyqtady. Byltyr egemen­di­gi­miz­diń 20 jyldyǵyn toılap ót­kizsek, 2012 jyly DJQQ qury­lýy­nyń, jáne sheteldegi qandas­tar­dyń tý­ǵan Otany, Qara shańy­ra­ǵyna oralýynyń 20 jyldyq me­rekesin qýanyshpen ótkizeti­ni­miz de anyq. Qaýymdastyq Tór­aǵa­synyń bi­rin­shi orynbasary Talǵat Mamashev osy máseleni áde­ıi belgilep, elaralyq tóte jol máselesi jó­nin­de óz usynysyn 2008 jyly shyq­qan “Shetel qa­zaqtary” atty kitabynda óte anyq jazǵan. Qazaq eliniń Elbasy Nursultan Ábish­uly eń alǵash Ger­manııa, Anglııa, Túrkııada bol­ǵan saparlarynda son­daǵy qaza­q­tar­men kezdesip, qan­sha­lyqty tol­q­yǵanyn televızor, radıo, bas­pasóz arqyly estip-bi­lip, El­basy­nyń jú­reginde ekeni­miz­ge asa qýandyq, elimizdiń erligi­ne, Elba­sy­nyń qa­harmandyǵyna súısine bildik. Tip­ti 1993 jyldyń kúzinde Moń­ǵo­lııaǵa issaparmen barǵan kezde aımaǵymyzdyń áı­gi­li aqyn-jazý­shysy Shynaı Rah­metulynyń sózine jazylǵan ar­naý­ǵa jazýshy, jýrnalıst Qaınar Oljaı “Prezıdent pyraǵy” ki­tabynda bylaı dep jazǵan:

“Baıan-О́lgeı aımaǵynyń Mı­zamhan bastaǵan azamattary Qa­zaq­stan delegasııasyna qonaqasy berýdi paryz sanapty. Kók táńiri rezıdensııasynyń ishinen olar da on eki qanat qazaqy kıiz úı ti­gipti. Úıdiń oıý-órnegi aıtyp jet­kizgisiz. Sol jerde úkili dombyra alyp, ózi de úlbirep turǵan Mer­ýesh Bashaıqyzy degen qaryn­dasy­myz Qazaqstan Prezıdentine arnaý aıtty. Prezıdent talaı arnaýdy estip júrgeni belgili. Biraq ata jurttan alystaǵy jurttyń saǵynyshy, ańsaýy, óksigi, óki­ni­shi, úmiti, bolashaǵy jatqan bul arnaýdyń jóni bólek boldy. Naz da bar, bazyna da bar, tilek te bar, qaısarlyq ta bar. Bári-bári daýsy eren, áni eren, sózi ǵalamat osy arnaýdan tabylar edi…»

Sol arnaý jyr bylaı bastalatyn:

Qosh keldińiz Nur-aǵa!

Elimizge nur ala.

О́zińizdi kórgende

Tolqymaı kóńil tura ma?

Halyqtyń sózin sóıleıin,

Bolmasam da ǵulama.

Ýa, darıǵa-aı, darıǵa-aı!

Júrekti shoq qarıdy-aı!

Alty alashta qol bastar,

Abylaıdaı aǵa joq,

Jaýdy jasqap, jol bastar

Jánibekteı dara joq.

Azǵan elge Abaıdaı

Aqyl aıtar dana joq.

О́temiz-aý óksýmen,

Basqalarǵa taba bop.

Dep ah uryp júrýshi-ek

Dene de dert, sana dert.

Keldińiz be ómirge

Elińizge pana bop,

Sol jobadan tabylsa

Bizde arman, nala joq.

Ýa, darıǵa-aı, darıǵa-aı!

Júrekti shoq qarıdy-aı!

Sultanbysyz, nurmysyz,

Aman-esen júrmisiz.

Duǵaı sálem jetkizem,

Sura eldiń turmysyn.

Qańqyldaıdy aldyńda ,

Syńar qanat bir qusyń.

Quqaı oınap tóbemde,

Qudaı bolyp tur músin.

Bodany bolyp bótenniń,

Jyrta-jyrta jyrtysyn,

Kúızelýmen úsh ǵasyr

Kún ótkizdim, kúıdi ishim.

Tek, jeltoqsan jelinde

Sizdi kórdim, Tuńǵyshym!

Ýa, darıǵa-aı, darıǵa-aı!

Júrekti shoq qarıdy-aı!

Qandy buǵaý qaqyrap,

Qaıta oraldy Kók týym,

Alystaǵy aǵaıyn

Kelshi degen jetti úniń…

Aq boz úıdiń aldynda arnaýdy tyńdap turyp, Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev tolqydy. Buǵan deıingi talaı saparlarda bul kisi tańdanysyn da, tolqynysyn da baıqatpaıtyn. Álde, tabıǵaty­nan, álde prezıdenttik qyzmeti­nen bolar, ózin sezim jeteginde jiber­meı­tin. Tuńǵıyǵyn terbeı bilse, tereń de tolqıdy eken” dep jazypty. Shynynda osy sátte Nur­aǵa­nyń kózinen jas ytqy­ǵa­nyn men óz kózimmen kórip, bar­ly­ǵymyz ish­teı eljiredik. Jú­rek­ten shyq­qan sóz júrekke jete­ti­nin, shynaıy sezimniń qansha tol­qyta­ty­nyn osy sátte ańǵardyq. Nuraǵa ekinshi kelgen saparynda Mońǵo­lııa úkimet úıi ishinde bir top qa­zaq­tarmen jeke kezigip, onda tura­tyn qazaqtardyń jaı-kúıin qaıta-qaıta surap, tirshiligimizge, keleshek urpaǵymyz órkenine asa mán bergenin, “Qane aıtyńdar, qoldan kelgen barlyq jaǵdaıdy jasaımyn, senderdi prezıdent­teri­ńe jekelep tapsyryp ta ke­te­min, endi esh nársege alań bol­maı­syńdar, arttaryńda biz barmyz ǵoı” degen júrekjardy sózderi kúni búginge deıin umytylmaıdy. Qazaq eliniń, Elbasynyń qamqor­lyǵyna bólen­gen shetel qazaqtary bizder osy elge, Elbasyna únemi erkeleýmen kelemiz.

Sol kúnnen bastap Baıan-О́lgeı qazaqtary ógeı de, jetim de emes, elimiz, jerimiz, panamyz, erkeleı­tin, qasterlep saqtaıtyn Elbasymyz, jetkizip ósiretin Qara shańy­ra­ǵymyz baryn tipti tereń túsin­dik. Taýdyń taýǵa bolmasa da, adam­nyń adamǵa qosylatyny da, at oralyp qazyǵyn tabatyny da shyn­dyq boldy. Uly kósh ármen jal­ǵa­sa bere­ti­ni, qazaq ózimen ózi ósip tolǵany, ármen tolatyny da ras. Sol úshin Elbasy Nursultan Nazarbaev Moń­ǵo­lııa qazaqtarynyń tynys-tir­shiligimen jete tanysyp, erekshe mán berip, eki el arasynda saırap jatqan talaı jyldar boıy ata-babalarymyz mal aıdap, júk tasyp Shyǵys Qazaqstannyń Ka­ton­qara­ǵaıy arqyly qatynap tur­ǵan nebári 57 km. tóte jol máse­le­sin tez arada sheshýdi, Reseı jeri­men ótetin 57 km.-ge dáliz ashyp, jol salýdy armandaǵan Baıan-О́l­geı qazaqtary­nyń tilegin osylaı maquldaǵan. Budan keıin de tóte joldy saldyrýdy mınıstrlik­ter­ge tapsyra ke­lip, eger jol salynsa dáliz ashtyrýdy Reseı basshylarymen ózi kelisetinin de aıtqan. О́t­ken jyly Reseı prezıdenti Medvedevke kezik­ken sátte de Nurekeń osy máseleni esine alyp, Reseı jaǵynan qarsy­lyq bolmaıtynyn naqtylaǵan.

О́mir shyndyǵyna toqtasaq, 20 jylda Qazaq eli ǵasyrlyq órke­nıetke jetip, ǵaryshtan bastap áýe ushaqtaryn jasaýdyń bárin ıgerip, tipti adamnyń mı tamyrlaryna kúrdeli operasııa búı­rek, baýyr, júrek sııaqty organdardy aýystyra alatyn iri je­tis­tikterge jetti. Al Reseımen kelise otyryp ata-babalarymyz talaı jyl jol etip kelgen osy bir azǵantaı jerge jol salý, ony ashý arqyly Elbasy Nursultan Ábishulyna qýanysh­ty habar berip súıinshisin alý Shyǵys Qa­zaq­stan oblysy ákim­di­giniń enshi­sine qalyp turǵanǵa uqsaıdy. Eger osy jol ashyla qalsa Moń­ǵolııa jaǵynan áske­rı beket ornatyp, keden qurýdy óz moıyny­myz­ǵa alar edik. Bas-aıaǵy 57 km.-ge jol salynsa nur ústine nur, eki eldiń saýda-eko­no­mıka­lyq qatyna­syn damy­tý­ǵa, barys-kelis­ke jaǵ­daı jasalar edi.

Baıan-О́lgeıdiń Kókirge degen jerinde buryn Reseıge mal shy­ǵa­ratyn mal bazasy bolǵan. Ol jerden maldy aıdap nemese ma­sh­ına­larǵa tıep Semeıge áketip otyr­ǵan. Osy Kókirgeden qyzyl kezeń arqyly Reseıdiń Halgýta zastavasy, odan ári Aqanasa zastavasy jalǵasady. Bul Aqanasa burynǵy Qazaqstannyń “Ala al­qa” degen ózenniń atymen atalǵan. Osy Aqa­na­sadan 15 km. júrip, Qazaqstan she­karasy Buqtyrma ózenine kire­di. Odan ármen 160 km. júrip. Katonqaraǵaı ortalyǵyna jetedi. Dálirek aıtsaq, Reseı shekarasymen 57 km. júrip ótedi. Osy jolmen kezinde Qazaqstan-Mońǵolııa tikeleı shekaralasyp, týra baılanys jasap otyrǵan.

Dál osy jolmen Mońǵolııa qazaqtary 1880-jyldardan bas­tap Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy Nı­kolsk jármeńkesine jyl sa­ıyn jeltoqsanda kóptegen túıe­men kelip, saýda jasap júk tasymal­da­ǵan. Qysqy aıazda kerýen tartýy­nyń mánisi – sýyqta tú­ıe zoryǵyp qyzyl maı bol­maı­dy, shıraq jú­redi. Mine, osy má­se­leni Shy­ǵys Qazaqstan oblysy qolǵa alsa bári sátine aınalatynyna senip qaıta-qaıta toqtalyp otyrǵan jaıymyz bar. Qazaq eli egemendigin alǵan alǵashqy sátten erekshe qýanǵan da, keleshegin oılap qobaljyǵan da shet qazaq­tary ishinde Baıan-О́lgeı qazaq­tary boldy.

Búgingi tańda Baıan-О́lgeı aı­maǵy qazaq halqynyń ana tili eń taza saqtalǵan, salt-dástúri, ádet-ǵurpy, mádenıeti óziniń ejelgi boıa­ýyn joǵaltpaǵan óńirlerdiń biri dep Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Prezıdenti, Álem qazaq­tary qaýymdastyǵynyń Tóraǵa­sy N.Á.Nazarbaev Dúnıejúzi qa­zaqtarynyń 2-quryltaıynda ja­­sa­ǵan baıandamasynda baǵa ber­­gen edi. Til men dástúrdiń ja­q­sy saqtalý sebebi qazaq­tar­dyń ult­jandylyǵy men namys­shyl­dy­ǵyna jáne Mońǵol eli­niń me­ıir­bandyǵyna baılanys­ty bol­ǵa­ny­men de atajurt Qa­zaq­stan­nyń, óz qandastary­myz­dyń aı­ryq­sha yqpal etkendigi de tolassyz shyndyq. Qazaq eli men Moń­ǵolııa arasynda osylaı tóte jol ashylsa halqymyz, keleshek urpa­ǵy­myz qanshama qıyn­shylyqtan arylar edi. Baıan-О́l­geıden shyq­qan kólik Reseı jeri­men 1500 km. jerdi shamamen eki-úsh kún júrip, jolda kórme­gendi kórip, azapty shegip áreń jetse, tóte jol arqy­ly nebári 60 km. jerdi eki-aq saǵat júrip Qa­zaq eli shekarasyna je­teri daýsyz. Qa­zir­gi kezde buryn­ǵyǵa qaraǵanda ekige bólingen halyq bir-birine, ásirese, qys­tyń aıazynda torqaly toıǵa emes, topyraqty ólimge baryp-kelýi kóbeıip barady. Onyń syrtynda eki el arasynda saýda-ekono­mı­ka­lyq qatynasty damytatyn jańa kezeń ashylmaq.

Úzben QURMANBAIULY, Mońǵolııa úkimetine eńbek sińirgen qaıratker.