Qazaq eli

Senbi, 7 qańtar 2012 7:57

OSYDAN JIYRMA JYL BURYN EŃ OPTIMIST SAIаSI SARAPShYLAR BOLJAI ALMAǴAN TABYSTARǴA QOL JETKIZDI

1991 jyly alpaýyt KSRO quramyn­daǵy respýblıkalardyń táýelsizdikterin jarııalaýy álemde tosyn oqıǵa retinde baǵalandy. Ol dúrbeleń ýaqytta eshkim KSRO ydyraıdy jáne quramyndaǵy mem­leketter egemen elder bolady dep oıla­ma­ǵan edi. Tipti, keńestaný (sovetologııa) ǵy­lymynyń mamandary úshin de bul kútil­megen oqıǵa bolǵany haq. Djon Hopkıns ýnıversıtetiniń professory Charlz L.Ferbank 1993 jyly «Washington Times» gazetine bergen suhbatynda «barly­ǵy­myz qatelestik» dep málimdedi.

Senbi, 7 qańtar 2012 7:57

OSYDAN JIYRMA JYL BURYN EŃ OPTIMIST SAIаSI SARAPShYLAR BOLJAI ALMAǴAN TABYSTARǴA QOL JETKIZDI

1991 jyly alpaýyt KSRO quramyn­daǵy respýblıkalardyń táýelsizdikterin jarııalaýy álemde tosyn oqıǵa retinde baǵalandy. Ol dúrbeleń ýaqytta eshkim KSRO ydyraıdy jáne quramyndaǵy mem­leketter egemen elder bolady dep oıla­ma­ǵan edi. Tipti, keńestaný (sovetologııa) ǵy­lymynyń mamandary úshin de bul kútil­megen oqıǵa bolǵany haq. Djon Hopkıns ýnıversıtetiniń professory Charlz L.Ferbank 1993 jyly «Washington Times» gazetine bergen suhbatynda «barly­ǵy­myz qatelestik» dep málimdedi. Maqala avtory Arnold Beıhman bolsa, keńes­taný­shylardyń eshqaısysynyń KSRO-nyń kenet ydyraýyn boljap bile alma­ǵa­nyn atap kórsetti. Ol, onyń ústine, kelesi bir maqalasynda ame­rı­ka­lyq áleý­mettik ǵylymdar salasy maman­darynyń qalaısha mundaı úlken qatelik jibergendikterin jáne nelikten keńestik ımperııanyń kúıreıtinin dál ýaqytynda boljaı almaǵandyqtaryn zerdeleýde ekenin kóldeneń tartty.

Batys elderi úkimetteri de KSRO-nyń jyldam ydyraýyn aldyn ala bol­jamaǵandary belgili. Sondaı-aq, ishinde AQSh-ta bar, olar Ortalyq Azııaǵa baılanysty ustanymdaryn bastapqyda to­lyq aıqyndap úlgermegen edi. Sondyq­tan, saıası sarapshylar AQSh jáne batys elderi úshin osy jańa dáýirdiń bas kezin­de úlken qatelikter jibermeýge abaı bolý­dyń asa mańyzdy ekenin atady. Olardyń keıbireýleriniń pikirinshe, batys elderi tez arada sol aımaqta demokratııa ornatamyz dep ýaqyt pen mal-múlikterin ysy­rap etip almaýlary kerek. Degenmen de, atalǵan sarapshylar batys qundy­ly­q­­tarynyń ólsheýli jáne dostyq negizde kóterilgeni jón bolatynyna, batys el­deri kómekteriniń aımaqta batys­tyq úl­gi­degi ınstıtýttardyń qurylýy shartymen jasalmaýy tıistigine basa nazar aýdardy.

Germanııanyń Mıýnhendegi «Azattyq» radıosynyń zertteýshisi Bess Braýn 1992 jyly jazǵan maqalasynda Keńes­ter Odaǵynyń ydyraýyna baılanysty Ortalyq Azııa elderiniń de táýelsiz elder atanýǵa daıyn bolmaǵandaryn aıtty. Onyń pikirinshe, óńir elderinde esh­bir adam psıhologııalyq, saıası jáne eko­no­mıkalyq turǵydan buǵan daıyn emes edi. Olardyń tórteýi táýelsiz­dik­terin ál­deqashan jarııalap alǵan edi, alaıda or­ta­lyqtyń óz-ózin tarqatýy áste kútil­megen oqıǵa boldy. Sondyqtan, táýel­siz­diktiń alǵashqy jylynda Ortalyq Azııa elderine buryndary tájirıbelerinde bol­­maǵan egemen memleket qurý is-qımyl­dary­men aınalysýlaryna týra keldi.

Ataqty Kolgeıt ýnıversıtetiniń professory, Syrtqy saıasat zertteýler ıns­tı­týtynyń qyzmetkeri jáne «Qazaqtar» atty monografııalyq eńbektiń avtory Marta Brıl Olkot Ortalyq Azııa el­deri­ne táýelsizdiktiń eshqandaı kúres júr­giz­besten ońaı olja retinde kelgendigin meń­zedi. Zertteýshi óziniń 1992 jyly ja­ryq kórgen «Ortalyq Azııanyń bola­sha­ǵy» atty maqalasynda joǵaryda aı­tyl­ǵan oıyn tómendegishe sabaqtady: «… Or­talyq Azııa halyqtaryna tán qasıet­tiń biri, olardyń Keńes Odaǵynyń ydyraýynan buryn táýelsizdik úshin ashyq­tan-ashyq umtylys pen talpynys jasa­ǵanyn kórmeısiz. Atalǵan aımaq halyq­tary­nyń bostandyq úshin kúres júrgiz­beýleri, olardyń táýelsizdikti qalama­ǵan­dyqtarynan emes. Deı turǵanmen de, olar táýelsiz el bolý múmkindik­teri­niń bar ekenine sengen joq».

1993 jyly “Jańa daǵdarys aımaǵy” degen Londonda jarııalanǵan kitabynda Ortalyq Azııa boıynsha brıtandyq zert­teýshi ǵalym Shırın Akyner de táýel­siz­dikke ult-azattyq kúresiniń nátıjesinde qol jetkizbegen Ortalyq Azııa elderiniń jańa dáýirdegi qıynshylyqtardy jeńý barysynda halyqqa kúsh-jiger beretin, olardyń yntymaqtastyǵyn kúsheıtetin kúres qıynshylyǵyn bastan ótkizgen qahar­mandary, jeńis urandary nemese merekelik atap ótetin kúnderi bolmaı­tyndyǵyn tilge tıek etti.

Bess Braýn bolsa, joǵaryda aıtylǵan maqalasynda Ortalyq Azııa halyqtary ózderiniń saıası qaıratkerleriniń jáne zııaly qaýymynyń táýelsizdik jónindegi tebirenisterine qanshalyqty qosyla alǵa­ny jónindegi suraqqa jaýap izdeıdi. Ol halyqtyń betpe-bet kelgen qıynshy­lyq­tarǵa baılanysty tolyq qýanyshqa bólene almaı otyrǵanyn tómendegishe túsindirýge tyrysady: «…Ekonomıkalyq quldyraý ákel­gen turmystyq deńgeıdiń nasharlaýy tym bolmaǵanda keńestik sharýashylyq qurylymynyń qaıta qal­pyna keltirilýin armandaýǵa ákelip soq­tyr­dy. Táýelsizdik uǵymy týraly túsi­nik­tiń jalpy joqty­ǵy­na qosa, ult bolý, Qazaqstan nemese basqa da bir eldiń azamaty bolý týraly túsi­nik­tiń bolmaýy jaǵ­daıdy kúrdelendirip ji­ber­di. 1992 jyly Ortalyq Azııa elderinde bir ulttyń, tipti bir etnostyq toptyń aı­maqtyq, rýlyq nemese jeke adam ústem­di­gin almastyrý barysynda qarqyndy il­gerileýi bolǵan joq. Osy sebepten, tájik uǵymyna basymdyq berip otyrǵan Tájik­stan­nyń ońtústik aımaqtaryn kúıretken qaqtyǵys burq ete tústi».

Al Olkott bolsa, 1992 jyly qarama-qaıshy pikir aıtyp, táýelsizdikke búkil Ortalyq Azııa halyqtarynyń qoldaý tanytyp otyrǵanyn qulaqqaǵys etti. Onyń pikirinshe, táýelsizdik olarǵa kóz jazyp qal­ǵan mádenı jáne tarıhı qundy­lyq­taryn qaıtaryp alýǵa múmkindik beredi. B.Braýn Ortalyq Azııa halyqtarynyń ishin­de táýelsizdiktiń qazaqtar úshin erekshe mańyzǵa ıe ekenin, 1986 jylǵy jel­toqsan oqıǵasy Qazaqstannyń táýelsiz­di­gin jarııalaǵan kúnge dál kelip otyrǵanyn baılanystyra sóz saptaıdy.

Ydyraǵan KSRO-nyń ornyna TMD-nyń Qazaqstanda álem sahnasyna kelýi batys elderi sarapshylarynyń nazaryn aýdardy. Atap aıtqanda, «The Wall Street Journal» gazeti 1991 jylǵy sanynda Almaty qalasynda bas qosqan Grýzııa men Baltyq jaǵalaýy úsh eliniń tysyndaǵy on bir eldiń basshylary TMD uıymyn qurǵan qujatqa qol qoıǵanyn erekshe atady. Atal­ǵan gazet­tiń habarlaýynsha, olar jı­na­lysqa shaqy­ryl­maǵan KSRO Prezıdenti M.S.Gorbachevke eshqandaı qyzmet usyn­bady. Reseı Pre­zı­denti B.N.Elsın TMD-ny qurý týraly qujatqa qol qoıý úrdisin tarıhı oqıǵa dep atady. Ol, sonymen qatar, basty qaǵıdat retinde árbir eldiń ortalyqsyz, táýelsiz el ekenin taný degendi aıtty.

AQSh Memlekettik hatshysy Djeıms A.Beıker bastapqyda osy jańa qurylym­nyń ómirsheń emestigi týraly oıda bolǵan. Buryn­ǵy KSRO elderinde bir aptalyq saparda bolyp qaıtqannan keıin Vashıngtonda sóılegen sózinde ol TMD-nyń uzaq ýa­qyt ómir súrý jónindegi múmkinshiliginiń az eken­digin atap ótti. AQSh syrtqy saıasat meke­me­siniń basshysy, munymen qosa, AQSh úki­metiniń onshaqty táýelsiz memleketpen jeke-jeke bólek saıasat júrgizýine týra kele­ti­nin de aıtqan bolatyn. Onyń pikirinshe, qazir burynǵy KSRO respýblı­ka­larynyń táýel­siz­dik ıdeıasymen mas bol­ǵan­dary sonshama, olar jeke bólinýdiń shynaıy bedelin sezin­genge deıin ortaq sharýashylyq jáne ortaq áskerı saıasattary bolǵan qandaı da bir tolyqqandy qaýymdastyqta yntymaqtasa jumys júrgize almaıdy.

Búgingi tańda Ortalyq Azııa elderi búkil álemge belgili bolyp otyr. Biraq, olar 1991 jyly táýelsizdik alǵanǵa deıin KSRO-nyń kóleńkesinde qalǵan álemge beımálim elder edi. Osy máselege basa nazar aýdarǵan Djeıms Chavın «Táýelsiz Or­ta­lyq Azııa» maqalasynda oıyn bylaı sa­baqtaıdy: «…1991 jylǵy jeltoqsan aıynan buryn Ortalyq Azııa respýblıkalary Batysqa shynymen de beımálim elder edi, tek Keńes Odaǵynyń alys túkpirlerin zertteıtin az ǵana fılologtar men tarıhshylar biletin. Kartograftar ózderiniń kartalaryna jalpy elý mıllıon halqy bar Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrkimenstan jáne О́zbekstan sekildi bes eldi jedel túrde qosýlary kerek».

Ortalyq Azııanyń keńestik dáýir ke­zeńin­de álemniń basqa elderinen oqshaý qal­ǵandyǵyn 1992 jyly “Current History” jýrnalynda jaryq kórgen «Ortalyq Azııa­nyń ortaǵa shyǵýy» atty maqa­la­syn­da Djordj I.Mırskıı bylaısha sıpattaıdy: «…álemniń eń eski eldi mekenderi boı kóter­gen aımaqtarynyń biri jáne de eń kóne, sondaı-aq aıtarlyqtaı damyǵan ór­kenıet­terine otan bolǵan Ortalyq Azııa ótken jyl­ǵa deıin kóp adamǵa qıyr jáne eshkim­ge qyzyqty emes qarǵys atqan meken re­tin­de elesteıtin. Bul kózqaras ótken jy­ly KSRO-nyń ydyraýymen ózgerdi. Bul aımaq endigári burynǵy KSRO terrıto­rııa­synyń eń únsiz jáne tózimsiz aımaǵy emes».

Batys elderiniń saıası sholýshylary táýel­­­siz­dikke qol jetkizgen Ortalyq Azııa elderiniń kelesheginiń ne bolatyny jónin­degi suraqtarǵa jaýap izdegen. Máselen, Kolgeıt ýnıversıtetiniń professory Marta Brıl Olkott Ortalyq Azııanyń jańa táýelsiz memleketteriniń álemdik qoǵam­das­­tyqtyń tolyqqandy múshesi bolatyn­dy­ǵyna kúmánmen qarady. Ol «Ortalyq Azııa óz jolynda» atty 1991 jyldyń 21 jel­toq­sanynda jarııalanǵan maqalasynda KSRO-nyń resmı ydyraýynan keıin bu­ryn­ǵy KSRO respýblıkalarynyń, onyń ishin­de, ási­rese, Ortalyq Azııa respýb­lı­ka­lary­nyń táýelsizdikterin jarııalaýy men zań júzinde halyqaralyq turǵyda tanylýlary olardyń tutastaı egemen elderge aınalýyna jetkilikti emes. Sebebi, olardyń ult­tyq valıýtasy, ulttyq ekonomıkalaryn bas­qarý qabiletteri, sondaı-aq ózderiniń TMD elderi ishindegi jáne syrtyndaǵy shekaralaryn baqylaý qaýqarlary joq, dep jazdy.

Shırın Akynerdiń tujyrymdaýynsha, qandaı da bir jańa memlekettiń kele­she­ginde bulyńǵyrlyqtar bolýy zańdy quby­lys, biraq Ortalyq Azııa respýblı­ka­lary­nyń taǵdyry týraly suraq belgileri ádettegiden kóbirek.

Saıası sarapshylar Ortalyq Azııa el­deri ishinde Qazaqstannyń etnostyq qaqty­ǵys­tar saldarynan bólshektený yqtımal­dy­ǵyna basa nazar aýdardy. Qazaqstanda etnostyq qaqtyǵystar jáne kórshiles Or­talyq Azııa elderimen bolatyn kelis­peý­shi­likter saldarynan bólshektený qaýpi bar ekenin kóldeneń tartqan V.Pop qazir­diń ózinde Tájikstanda azamat soǵysy jú­rip jatqanyn nazarǵa alyp, atalǵan aı­maq­ta ıslam fýndamentalızminiń kúsheıe túsip otyrǵanyn jáne Qazaqstannyń Reseımen kelispeýshilikke urynýynyń da ábden yqtımal ekenin atap kórsetti. Ol 1993 jyly “US News and World Report” jýrnalynda jaryq kórgen maqalasynda: «…búgingi tańda orys-qazaq baılanystary, jumsartyp aıtqanda, bulyńǵyr. Qazaqtar orystardy uly halyq retinde emes, baǵy taıǵan halyq retinde kórip otyr. Qazaq­tar, burynǵy otarlaýshy el bolǵan Reseıge astyqty eksporttyq ónim retinde satýda. Ulǵaıyp kele jatqan etnostyq teke-tirester tikeleı qaqtyǵystarǵa sebep bolady. Qazaqstanda júzden astam ult ókil­deri turyp jatsa, ult quraýshy qazaq­tar halyqtyń 42 paıyzyn, orystar olarǵa jaqyn – 40 paıyzdy quraıdy. Ishinde Reseı vıse-prezıdenti A.Rýskoı da bar keıbir orys ultshyldary resmı Máskeý orys tildilerdi, kerek bolǵan jaǵdaıda, kúsh qoldana otyryp qorǵaýǵa mindetti degendi alǵa tartyp otyr», dep jazdy.

1994 jyldyń 14 aqpanynda «Washington Post» gazetinde shyqqan maqalasynda Fred Hııat Qazaqstannyń kók muz qursaýlaǵan sýyq eldi mekenderinde turaqtylyqtyń keıbir názik jaqtarynyń bar ekenin kórý qıyn emes degen pikir bildirdi. Qazaq­stan ekonomıkasy daǵdarysta ekenin aıtqan ol: «…janar maı tabylmaıdy, shahterler men fermerlerdiń jalaqy­lary tólen­beı­di, zaýyttar jumystaryn kúrt azaıt­qan, tur­ǵyn úılerdiń kóbisine jylý men ystyq sý berilmeıdi. Son­dyqtan da, aıtar­lyq­taı artta qalǵan Qazaqstan Reseıge táýeldi bolyp otyr», dep jazdy.

Pákstandyq jýrnalıst A.Rashıd 1994 jyly jaryq kórgen “Orta Azııa­nyń tirilýi ıslamshyldyq pa, ult­shyl­dyq ­pa” atty kitabynda mundaı keleń­siz ahýaldarǵa qaramastan, Qazaq­stan­nyń basqa Ortalyq Azııa elderine qaraǵanda sharýashylyq salasynda óte utymdy saıasat belgilegenin nazardan tys qaldyr­ma­dy. 1992 jáne 1993 jyldary Orta­lyq Azııa elderiniń sharýa­shy­lyq damýynyń negizderin belgili bir mólsherde qalap úlgergenin aıtqan A.Rashıd Qazaqstan men Qyrǵyz­stan­nyń osy oraıda durys baǵyt tań­da­ǵanyn kórsetti. Ol Qazaq­stan­nyń sharýashylyq júrgizýdegi rólin bylaısha sıpattady: «…osy kezdegi Qa­zaq­stan­nyń tańdaǵan uzaq merzimdi eko­no­mı­kalyq saıasattarynyń keleshegi jar­qyn. Eldiń táýelsizdikten keıin qa­byl­daǵan sheshimderi sharýashylyq tabys úshin du­rys jol bolyp tabylady. Mine, sondyq­tan Prezıdent N.Nazarbaev 1994 jyldyń naýryzyndaǵy par­la­­menttik saılaýlardy reforma úderi­sin jedeldetý jóninde halyqtyń ózine qoldaýy dep baǵalady».

Al, О́zbekstan men Túrkimenstan bolsa, A.Rashıdtiń pikirinshe, bury­lys­tary óte qıyn bolatyn qate jolǵa tússe, Tá­jik­stan KSRO kezeńinen keıingi ekono­mı­kalyq baǵytyn áli belgileı alǵan joq.

Batys sarapshylary ótken kezeńde táýelsiz memlekettik tájirıbesi bolma­ǵan Ortalyq Azııa elderiniń álemdegi kúsh tepe-teńdigine qaýip tóndiretini jó­nin­de tujyrymdar jasady. Borıs Z.Rýmer 1993 jyly mysal retinde jaqyn tarıhı kezeńde halyqaralyq saıasatta táýelsiz akter mártebesine eshýaqytta ıe bolmaǵan olardyń endi ózderiniń geosaıası baǵyttaryn belgileýge kiri­se­tinin málimdedi. Sonyń nátıjesinde, taıaý keleshekte Qytaıdan Parsy shy­ǵanaǵyna deıingi aımaqta saıası jáne áskerı tepe-teńdiktiń ózgerý qaýpi týyndaıdy, dedi ol.

Osy rette, batys elderiniń keıbir saıası sarapshylary Ortalyq Azııa aı­ma­ǵynyń taıaý arada Reseı, Qytaı, Iran, Túrkııa, arab álemi jáne batys úlgilerindegi demokratııa men adam quqyqtary taraptarynyń ózara yqpal etý jarysyna túsetinin boljamaq boldy. Olar Ortalyq Azııanyń jańa táýel­siz bolǵan respýblıkalarynyń ósýine jáne bul jerge áser etý úshin jasalǵan halyqaralyq kúrestiń sheshýshi kezeńine kýálik etip otyrǵandyqtaryn tilge tıek etti. Olardyń paıymdaýynsha, bul elder bir tańdaýdyń aldynda tur, ne ekonomıkalyq kómek úshin bir eldiń yqpalyna asyǵys kirip, qaıtadan otar elge aınalady, ıa bolmasa máselelerin ózderiniń kúshi arqyly sheship, táýelsiz­dik­terin baıandy túrde jalǵastyrady.

Qalaı desek te, álemde táýel­siz­diktiń alǵashqy jyldarynda jasalǵan tujy­rym­dar kóbinese Ortalyq Azııa elderi­niń kelesheginiń bulyńǵyr eke­nin, son­daı-aq memlekettik tájirı­besi joq osy elderdiń ıslamdyq fýn­da­men­talızmniń yqpalyna túsip, halyq­aralyq tepe-teńdikke qaýip tóndi­re­tinin, etnos­tyq qaq­tyǵystar saldarynan, ásirese, Qa­zaq­s­tannyń bólshek­tený­ge beıim el eken­digin kórsetti. Alaı­da, sol ýaqyt­tan keıingi ótken jıyr­ma jyl bul tujy­rym­dardy joq­qa shyǵardy. TMD elderinde Qazaq­stan eko­nomıkalyq reformalar­dyń kósh­­basshysy, álemde ıadro­lyq qarý­lardan óz erkimen bas tart­qan, adam­zat tarıhynda álemdik dinder jetekshi­leri­niń basyn qosyp, dinder quryl­taıyn ótkizgen jáne EQYU-ǵa post­ke­ńestik elder men túrki­tildes elder arasynda tóraǵa bolǵan tuń­ǵysh el bolyp, keń aýqymdy tabys­tarǵa qol jet­kizdi. Sonymen qatar, Qazaqstan Azııa­daǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes, Shanhaı ynty­maqtastyq uıymy, Túrkitildes elder yntymaqtastyq keńesi sekildi ma­ńyz­dy halyqaralyq uıymdar­dyń boı kóterýinde jetekshi ról atqardy. Sóı­tip, Qazaqstan halyqaralyq qaty­nas­tarda osydan jıyrma jyl buryn eń optımıst saıası sarapshy boljaı alma­ǵan iri tabystarǵa qol jetkizdi Bul iri tabys­tar­dyń artynda N.Nazarbaevtyń turǵany aıtpasa da túsinikti.

Ábdiýaqap QARA, Mımar Sınan kórkemóner ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, shoqaıtanýshy ǵalym.

TÚRKIIа, YSTAMBUL.