Dúbirge toly dúnıe

Juma, 27 qańtar 2012 7:22

ALYP DERJAVALARDYŃ BASYNDA KIMDER BOLMAQ?AQSh pen Reseıde bıyl prezıdent saılaýy ótedi. Reseıde erterek, kóktemniń basynda, naýryzda, al bılik tizginin ustaýshy AQSh-ta salqyn kúzde, qarashada aıqyndalady. Sóıtse de jurt olardyń kim bolatynyn ańǵaryp otyrǵandaı.

Juma, 27 qańtar 2012 7:22

ALYP DERJAVALARDYŃ BASYNDA KIMDER BOLMAQ?AQSh pen Reseıde bıyl prezıdent saılaýy ótedi. Reseıde erterek, kóktemniń basynda, naýryzda, al bılik tizginin ustaýshy AQSh-ta salqyn kúzde, qarashada aıqyndalady. Sóıtse de jurt olardyń kim bolatynyn ańǵaryp otyrǵandaı.

Basqa elderde de, aıtalyq Fransııada da el basshyla­ry­nyń saılaýy óte­di. Biraq oǵan emes, jurt na­za­rynyń joǵary­daǵy eki elge aýatynynda mán bar. Bul elderde qarý-jaraqtyń asa zor arsenaly bary óz aldyna, qashanda qaqtyǵystyń, shıe­lenistiń basynda osy eki el júredi. Jáne ádette birine biri qarsy bolady. Sodan álemdik shıelenis týyp jatady.Oǵan mysal kóp. Tipti alys­qa barmaı, dál qazir ýshyǵyp turǵan Iran máselesin alsaq, bul eki derjava oǵan baılanysty qa­ra­ma-qarsy baǵytty usta­nady. AQSh bastaǵan búkil Batys el­deri Iranǵa sanksııa jarııalap, onyń munaıynan bas tartsa, Reseı bul qadamdy aıyp­taǵan má­limdeme jasady. Taǵy da AQSh bastaǵan kóptegen elder Sırııa basshylyǵynyń halyqqa qarsy áreketterin aıyptasa, Reseı oǵan ara túsedi. Qatardaǵy jaı memleketter sondaı bir-birine qarama-qarsy baǵyt ustansa, jurt oǵan mán de bermes edi. Al qolda­rynda joı­qyn qarý-jaraǵy bar elderdiń taıtalasqany jaman.Sodan da jurt bul elderdiń basqarý tizginin parasatqa júgi­ner qaıratker ustasa eken dep ti­leıdi, ondaǵy saılaýǵa kóz tige­di. Qadaǵalaıdy.Reseıdegi jaǵdaı birshama aıqyndalyp qaldy.AQSh-taǵy jaǵdaı ázirge bir­shama bulyń­ǵyr. Respýblıkashylar qazirgi prezıdent, demokrat Barak Obamaǵa qarsy óz­deriniń sońǵy beldesýge shyǵa­tyn adamyn tań­daı almaı álek. Bul endi amerı­kalyq saı­­­laýdyń ereksheligi. Mun­da eldegi jetek­shi eki partııa óz­deriniń úmit­­ker­lerin aralyq saılaýda anyq­taı­dy. Sol saılaýda úmitkerler ózderiniń qabilet-múmkindik­­te­rin kórsetýmen qatar, ózderiniń par­tııalastarynyń qatań synyna ushyrap, biraz bedel-abyroıynan da aıyrylyp jatady.Sońǵy kezge deıin Massachýsets shtatynyń burynǵy gýbernatory Mıtt Romnı alda kele jatsa, Ońtústik Karolına shta­tyn­daǵy saılaýda kongrestiń eks-spıkeri Nıýt Gıngrıch sýyrylyp alǵa shyqty. Úshinshi orynda – Pensılvanııa shtatynan senator Rık Santorým. Kú­res osy úsheý­diń arasynda ót­pek. Solardyń eshqaı­sysy da Barak Obamaǵa laıyqty báseke­les bola almaı­dy-aý deısiń.Bul jóninde AQSh-tyń bu­rynǵy prezıdenti Býsh-kishiniń pikiri negizdi kórinedi. Romnı, Gıngrıch, Santorým – úsheýi de ózderin qoldaý jóninde oǵan sóz salsa kerek. Býsh eshqaısysyn qoldamaı­tynyn aıtypty. Olar ózderiniń arasyndaǵy kıkiljiń­niń Barak Obamanyń jeńisine jetki­zetinin uǵýǵa tıis qoı, deıdi Býsh.Pýtın men Obama jeńiske jetkende, oǵan kóp adam kúmán keltirmeıdi, Reseı men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynas jum­­­­­­­­sa­rady dep te aıtý qıyn. Al álem jurtshylyǵy jumsar­­­ǵanyn qalaıdy.

EL TAǴDYRY BILIK PEN OPPOZISIIаNY JAQYNDASTYRDYMıanmada úlken ózgeristiń nyshany baıqalady. El bıligi oppozısııa ókiline qyzmet usynyp otyr. Qyzmet bolǵanda, eldiń syrtqy saıasatyn aıqyndaıtyn qyzmet – syrtqy ister mınıstrligi. Al bul usynysty oppozısıoner, álemge áıgili tulǵa, Nobel syılyǵynyń laýreaty Aýn San Sý Chjı qabyl almaq oıda.Bul jaǵdaı jurtqa túsinikti bolý úshin jalpy Mıanma mem­­le­keti, on­daǵy saıası kú­res týraly azyn-aýlaq túsi­nikteme bere ketken jón. Bu­ryn bul el Bırma Oda­ǵy, onan soń Bırma Odaǵy Sosıalıstik Respýblıkasy, qaıtadan Bırma Odaǵy, aqy­rynda 1989 jyly Mıanma Odaǵy ataldy. Sol ózgerister­­diń barlyǵy da ondaǵy saıası kúreske qatysty boldy. Bılik ártúrli toptyń qo­lyna ótip, 1988 jyly áskerı hýnta bir­jola ıemdengen.Sol áskerı hýnta, atap aıt­qanda, general, keıingi laýazymymen aıtsaq, generalıssımýs Tan Shve bıligi de ózinshe erekshe quby­lys. Qatań áskerı tártippen qatar olar demokratııa degen sózdi de jıi qol­­dandy. Tipti 1990 jyly elde erkin saılaý da ótkizgen. Biraq onda jeńiske jetken oppozısııa­lyq demo­kratııalyq partııaǵa áskerı hýnta bılikti bergen joq, onyń kósemi Aýn San Sý Chjıdi jıyrma jyl boıy úı tutqy­nyn­da ustady.Áskerıler bılegen eldi AQSh «zulymdyq tini» qata­­ry­na qosqan­nan keıin, Mıanma Batystaǵy qarjy kózderinen ajyrap, qasyndaǵy uly kórshi­sine kiriptar bolyp qaldy. Bul kirip­tarlyq endi Qytaı­ǵa bir­jo­­la ekonomıkalyq táýeldik­ke ushyratý qaýpin týdyrdy. Mine, osyndaı jaǵdaıda bılik elder­degi saıası kúshterdiń ózara qar­sylyǵyn báseńdetý maqsatynda biraz demo­kratııalyq qadamdar jasaýǵa májbúr boldy.Mundaı qadamdar degende, ótken jyldyń basynda áske­­rıler bılik tizginin azamattyq úkimetke berdi. Muny jurt sol áskerılerdiń tańdaǵan adamdary deıdi. Solaı bolǵan kúnniń ózinde, endi ashyq áskerı bı­lik joq. Teın Seınniń azamattyq úki­me­tiniń oppozısııamen baı­la­nysqa shyǵýy­nyń ózi álem nazaryn aýdarǵan. Jıyrma jyldaı qýǵyn-súrginde bolǵan Aýn San Sý Chjıdiń úıqamaqtan bosatylýy el ishin eleń etkizdi.Jańa jyldan bastap úkimet bo­saǵan 45 depýtat orny úshin oppozısııany parlament saılaýyna qatysýǵa sha­qyr­dy. Ony Sý Chjı­diń «Demokratııa jolynda­ǵy ult­tyq lıga» partııasy qa­byl alyp, 1 sáýirde bolatyn qo­symsha parlament saılaýyna daıyndyqqa kiristi. Al Sý Chjı­diń ózine syrtqy ister mınıs­trligin usyný tipti kútpegen jaǵdaı.Bılik mundaı qadamǵa nege bardy degenniń shet jaǵasyn joǵaryda ańǵarttyq. 2185 shaqy­rym ortaq shekarasy bolǵanmen, bul elde qy­taılardyń sany kóp emes, 3 paıyz ǵana. Biraq ekonomıkasy qazir tolyq­taı Qytaı yqpalynda. Osylaı jal­ǵasa berse, alda Mıanmanyń Qytaı protektoratyna aınalary anyq.Bul eldiń yqpalynan shyǵý­dyń joly – basqa eldermen, eń aldymen Batyspen baılanysty damytý. Al endi munyń joly – demokratııalyq qadamdar, oppozısııamen til tabysý. Oǵan AQSh pen Batys elderi qan­shalyqty nazar aýdarady degende, Qytaı­dyń yqpalynan bosaǵysy kelgenderge olar óte jedel nazar aýdaratyny da belgili.Bılik pen oppozısııany el taǵdyry jaqyndastyrdy. Áske­rı­­ler­diń muragerleri de, oppozısııa da mıanmalyq patrıotızmge toqtaıdy. Mıanmanyń bo­lashaǵy úshin olar ózderiniń ıdeıalyq kóńil-kúılerin ekinshi kezekke ysyryp tastaýy basqa­larǵa ónege bolǵandaı qadam.Mamadııar JAQYP.