London

Senbi, 21 shilde 2012 7:46

«Bir kórsem eken degizetin qalalar az emes. Taǵy kórsem eken degizetin qalalar az. London – sol azdyń arasyndaǵy aıryqshasy. Qasıetti Pavel sobory, Býkıngem saraıy, Vestmınster saraıy, Taýer, Vındzor qamaly, Taýer kópiri sııaqty ǵajaıyptaryn aıt­paǵan­nyń ózinde, londondyq­tardyń kıim kıisi, júris-tu­ry­syna deıin arǵy atalarynan aýysqan, aǵylshyn arıs­to­kratııasynyń dańqty dástúrlerinen tamyr tart­qan, tereń tektilikti tanytyp turatyn kisilik qal­py da kim-kimdi bolsyn tánti eteri talassyz.

Senbi, 21 shilde 2012 7:46

«Bir kórsem eken degizetin qalalar az emes. Taǵy kórsem eken degizetin qalalar az. London – sol azdyń arasyndaǵy aıryqshasy. Qasıetti Pavel sobory, Býkıngem saraıy, Vestmınster saraıy, Taýer, Vındzor qamaly, Taýer kópiri sııaqty ǵajaıyptaryn aıt­paǵan­nyń ózinde, londondyq­tardyń kıim kıisi, júris-tu­ry­syna deıin arǵy atalarynan aýysqan, aǵylshyn arıs­to­kratııasynyń dańqty dástúrlerinen tamyr tart­qan, tereń tektilikti tanytyp turatyn kisilik qal­py da kim-kimdi bolsyn tánti eteri talassyz. 2001 jyl­ǵy jeltoqsanda Prezıdentimiz AQSh saparynan qaıtar jolda Londonǵa bir kún aıaldap, eks-premer Margaret Tetchermen kezdeskeni, álemge áıgili saıasatkerge Otanymyzdyń qurmetti nagradasyn – I dárejeli «Dostyq» ordenin tabys etkeni bar edi. Sátin salyp, bir top jýrnalıster  «temir ledımen» sýretke de tú­sip qalǵanbyz. Londondy sol joly shala-sharpy ǵana kór­genbiz. Qalanyń ortalyǵyn kólikpen jele-jorta aralaýdy, bir kún júrseń de bir shetinen bir shetine shyǵa almaıtyn Brıtan mýzeıine 2-3 saǵatqa bas su­ǵý­dy qanaǵat etkenbiz. Sondyqtan da Parlament Máji­lisi­niń halyq­aralyq baılanystar jáne hattama bó­limi­niń Májilis delegasııasynyń Ulybrıtanııa men Soltústik Irlandııa Birikken Koroldigine saparyna qosylyp, Londonǵa baryp-qaıtý jónindegi usynysyn ózimiz yqylaspen qabyl aldyq» – 2007   jylǵy  20 naýryzda  jarııalanǵan «Baılanys bekı beredi»  atty reportajda osylaı degen ekenbiz. Araǵa nebári eki aı salyp, Londonǵa taǵy jolymyz túsken. Onda aǵyl­shyndyq avtor Krıstofer Robbınstiń «Qazaqstan: umytylǵan jer» atty kitabynyń tusaýkeserine qaty­syp qaıtqan edik. Úsh ret keldik qoı, biraz jerin kórdik qoı, endi London týraly arnaıy jazarmyz dep oılap qoıǵanbyz. Tipti sol maqalada: «Parlament ornalasqan Vestmıns­terdi aralap kórýdiń áseri bólekshe boldy. Ony attyń jaly, túıeniń qomynda joldap jatqan myna shaǵyn materıalda qozǵamaı-aq qoıǵan, buıyrtsa, «Álemge áıgili…» avtorlyq aıdarynyń aıasyndaǵy arnaıy ma, álde London týraly maqalanyń ishinde me, áıteýir, ádeıi áń­gimelegen jón sııaqty» degen de ekenbiz.  Qala jaıyn­daǵy ádebıetterdi múmkin bolǵanynsha kóbirek qamtıyq, taǵy da jan-jaǵynan qarastyraıyq dep qaıta-qaıta kidire bergenimiz  bar. Shekspırdiń, Baıronnyń, Dıkkens­tiń, Tekkereıdiń, Ýaıldtyń, Elıottyń shyǵarma­laryndaǵy London sýretteri barshaǵa belgili. Onyń syrtynda bala kúnimizden bul biz úshin Sherlok Holms pen doktor Vatsonnyń da qalasy ǵoı. Áıteýir, oqımyn degen adamǵa London týraly jazylǵan nárse jetkilikti. Jýrnalıstik tirshiliktiń bitpeıtin jantalasymen júrgende taǵy talaı ýaqyt óte shyǵypty.  Qalalar jaıynda kópten qolǵa qalam almaı ketkenimiz ras.  Endi sheginerge jer joq: alty kúnnen keıin London Olımpıadasy bastalady. «Álemge áıgili qala» aıdarynyń aıasyndaǵy bul jolǵy maqala Londonǵa arnalýǵa tıis.

Kem qoıǵanda sońǵy bir jyldan beri Anglııa astana­sy­nyń adamzattyń aýzynan túspeı turǵany ras. «Teledıdar basyp qalsań, radıony qosyp qalsań, gazetterdi ashyp qalsań» degendeı,  dál osy kúnderde Londonsyz arna da joq, gazet te joq, saıt ta joq. Munyń bári tú­si­nik­ti. Solaı bolýǵa tıis. Sport atty bir sıqyr adam­zattyń aqyl-esin alyp turǵan myna zamanda tórt jyl saıyn aınalyp soǵatyn uly mereke – Olımpııa oıyndaryn uıymdastyratyn eldiń de, sony ótkizetin qalanyń da ataǵy aıryqsha aspandap ketetini tabıǵı jaı.Al bıyl Londonda Olımpıada ótkizilmese qalaı bolar edi? Tumandy Albıon astanasyn adamzat aýyzǵa aýyq-aýyq qana alar ma edi? Joq. Árıne, joq. London – qashanda London. Onyń ataǵyn 27 shilde men 12 tamyz aralyǵynda ótetin HHH Olımpıada asyratyny talassyz, sonymen birge bul  Oıyndardyń ataǵyn Londonda ót­kizilgeni asqaqtata túsetini taǵy talassyz. Aıt­qan­daı, London endi Olımpııa oıyndaryn úsh ret ótkizgen (buǵan deıin – 1908, 1948 jyldarda) álemdegi birinshi qala bolady.Londonnyń aıshyǵyn ashyp, aıbynyn asyryp tura­tyn áshekeıli álpeshteri az emes. «Jahan astanasy» dep te, «Keremetter qalasy» dep te, «О́rkenıet jaýhary» dep te, «Dańqty dástúrler qazynasy» dep te áspetteıdi ony. Áıtse de, jurttyń bárinen ótkizip aıtqan adam Se­mıýel Djonson bolsa kerek. Bul jazýshy sonaý 1777 jyldyń ózinde: «Eger siz Londonda zerigetin bolsańyz, onda sizdiń ómirden jalyqqanyńyz, óıtkeni adamnyń ómir­den kútetin nársesiniń bári bar munda» dep aıtyp ketken eken.Nege bulaı degen? Eýropa qalalarynyń arasyndaǵy eń týrıst kóp keletin qala London bolatyny nelikten? Aralda turǵan el ekenine, kóbine ushaqpen jetýge týra keletinine   qaramaı, Shengen aımaǵyna kirmeıtinine, demek, arnaýly vıza kerek ekendigine qaramaı, qalanyń qymbatshylyǵyna qaramaı álemniń qıyr-qıyrynan adamdar nege munsha aǵylady Anglııa astanasyna?   Avtorlyq aıdardyń búgingi maqalasynda osy suraqtarǵa  jaýap qaıtarýǵa tyrysaıyq.

Saýytbek ABDRAHMANOV.

Otarshyldyqty oıǵa alǵannan-aq oıbaılaı beretinimiz bar. Al durysynda adamzattyń ar­ǵy-bergi tarıhynda otarshyldyq kezeńin bas­tan keshirmegen el de, jer de joqtyń qasy. Mysaly, osy Anglııanyń ózin-aq alaıyq. Bylaıynsha qarasańyz atam zamannan Ulyb­rı­ta­nııa atanyp kele jatqan sııaqty. Jarty álemdi jaýlap turǵany kúni keshe ǵana ǵoı. Tipti qazirdiń ózinde Kanada men Avstralııa resmı mártebesi boıynsha Ulybrıtanııanyń domınıondary sanalady: eki eldiń de úkimetteriniń basshylaryn Anglııa korolevasy taǵaıyn­daı­dy. Árıne, bul ol elderdiń tolyq táýelsizdikke qol jetkiz­begenin bildirmeıdi, tek dástúrge beriktigin ǵana kórsetedi, sonda da osy faktiniń ózinde bir kezde dún-dúnıeni dirildetken Brıtan arystanynyń aıbaty aıqyn ańǵarylyp tur.Qalanyń negizin keltter qalaǵan delinedi. Brıttar – kelt taıpasy. Ol este joq eski zamannan dáıektik derekter saqtalmapty. Al Eýropa jurty deıdi ekenmen tarıh jasaıtyn el emes. Sondyqtan Londonnyń tarıhyn bizdiń dáýirimizdiń 43 jylynda ımperator Klavdıı bastaǵan Rım legıondarynyń Brıtanııa araldaryna basyp kirip, Temzanyń sol jaǵalaýynan Londınıı (Londınıým) atalǵan bekinis salýynan bastaıdy. Oǵan deıin Iýlıı Sezar aǵyl­shyn jaǵalaýyna eki ret (b.d.d. 55 jáne 54 jyl­dary) keme túsirgenimen, naqty jaýlap alý áreketin jasamaǵan eken. Sodan Londınıı tórt ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy rımdik qala sanalyp kelgen. 886 jyly araldy dattyqtar basyp ala jazdaǵan. 1066 jyly Normandııa gersogi Vılgelm Jaýlaýshy Gastıng túbinde Garold áskerin qıratyp, korol atanǵan. Demek, osy aǵylshyndardyń ózi zamanynda otar eldiń kebin kıgen. Sodan ózderine birdeńe juǵyp, saǵy synyp qalǵan eshteńesi joq. Búgingi Brıtanııa avtorlaryn oqyp qarasańyz, keshegi ımperııanyń jer-jahandy jaýlaǵan jyldaryn aıtyp jatqanyn da kóp kóre qoımaısyz. О́ıt­keni, órkenıetti álemdegilerdiń bári búginde maqtanatyny az elderdiń ótkenimen maqtanýǵa beıim ekenin jaqsy biledi. Aıtqandaı, bul oıymyz jeke adamdarǵa da qatysty.Al endi Londonǵa saıahatymyzdy bastaıyq. Neden bastaımyz? Durys aıtasyz, Bıg-Bennen. Parıjdi aıtqanda Eıfel munarasy, Máskeýdi aıtqanda Kreml eske túsetinindeı, Londondy ataǵanda aldymen oıǵa Bıg-Ben (sýrette) oralady. Bıg-Ben – London sımvoldarynyń eń bas­tysy deýge de bolady. Bı-bı-sı álemdik qyz­metiniń arqasynda bul munara qońyraýynyń úni búkil dúnıege tarap tur. Temza boıyndaǵy kópir jıegindegi tórt qyrly osy munaranyń sıferblat dıametri 7 metrge jetetin tórt saǵa­ty, munaranyń ushar basyndaǵy salmaǵy 13, 5 tonnalyq qońyraý, bul saǵattyń júre basta­ǵanyna tup-týra 153 jyl bolǵany kez kelgen jarııalanymda jazylmaı qalmaıdy. Negizinde, Bıg-Ben dara ǵımarat emes. Ol Vestmınster saraıy sáýlet kesheniniń bir bóligi, resmı ataýy – «Vestmınster saraıynyń saǵat munarasy». Al saraıdyń sáýletin kózge elestetý úshin qasbeti­niń (fasad) uzyndyǵy 266 metrlik bul ǵıma­rat­tyń 3 gektar jerdi alyp jatqanyn, dálizderi men ótpejoldarynyń uzyndyǵy 5 shaqyrym ekenin, 1200 bólmesi, tup-týra 100 baspaldaǵy baryn aıtyp baıqaıyq. Bul – Ulybrıtanııa Parlamenti. Uly Parlament. Memlekettik ke­ńes pen Parlamenttiń májilisteri dál osy arada… 1265 jyldan beri ótkizilip keledi. Qazirgi saraı 1834 jylǵy alapat órtte janyp ketken parlament úıiniń ornyna salynǵan. Biz ana jyly sátin salyp, Qaýymdar palatasynyń máji­li­sine qatysqanbyz, sol kezdegi Premer-Mınıstr Tonı Blerdiń parlament otyrysyndaǵy sózin tyńdaǵanbyz. Bizdi depýtattardyń suraq qoıýdaǵy, Premer-Mınıstrdiń jaýap qaıtarý­daǵy arıstokrattyq tektiligi, saıasat maıdanyna jarasyp turatyn artıstızm de tánti etken edi. «Naǵyz shart ta shurt sóz saıysynyń ádemi úlgisin biz keshe Temza boıyndaǵy álemge áıgili ǵımaratta kórdik. Sıpaı qamshylaǵan synnyń ózine týlap túsetin bizdegi keıbir Úkimet múshe­leri Vestmınsterdegi depýtattardyń Premer-Mınıstrdi tútip jeýge daıyn turǵan túrine bir qarap qaıtsa, Astanaǵa barǵan soń mamyrajaı Májilispen, syrbaz Senatpen jylap kóriser me edi dep te oılaısyń» dep te jazyppyz sonda. Anglııa parlamenti – aıryqsha parlament. 1689 jylǵy Quqyq týraly bıllge baılanys­ty depýtattar parlamenttik pikirsaıys barysynda, Parlament ǵımaratynyń ishinde aıtqan sózderi úshin (tipti jala japsa da) sot turǵy­sy­nan qýdalanbaıtyn bolyp belgilengen. Sodan keıin aıansyn ba? Taǵy bir qyzyqty aıta ke­teıik. Aǵylshyn parlamentiniń músheleri ju­mys­qa esh ýaqytta túgel kelmeıdi. Báriniń bir­deı kelýine bolmaıdy da. Bolmaıtyny – oryn tar. 1834 jyly salynǵan parlament úıiniń Qaýymdar palatasynda otyratyn 437 oryn ǵana bar. Al depýtattar sany 646. Bári ju­mys­qa kelip tursa ne bolady? Taǵy bir nazar aýda­rar­lyq jaı – 1642 jyldan aǵylshyn monarh­tarynyń tabany Vestmınsterge tıip kórme­gen­di­gi. Sol jyly korol Karl 1 ózine qarsy shyq­qan adamdardy qa­maý­ǵa aldyrtý úshin Parlamentke basa-kók­tep kirgen eken, demokratııany qorǵaý maqsatymen sodan beri korolder men ko­rolevalarǵa ol jer­ge attap basýǵa tyıym salynypty. Dás­túr. Londonnyń jú­re­gi sanalatyn orta­lyq aýdan Sıtıge kirý úshin koro­leva­nyń ózi qala merinen ruqsat suraıtyny qalaı? Dástúr. Nemese shoıynnan quıy­la­tyn zildeı telefon-avtomattardy alaıyq. Keıbireýler kirip-shyǵyp ta jatady. Bylaısha qarasa­ńyz, nemenege kerek deısiz? Aǵylshyn­dar­­­dyń jappaı qal­ta­fon paıdalanýǵa kósh­kenine keminde jı­yrma jyl bolǵan joq pa? Dástúr. Keshke jaqyn qolyna sáki ustaǵan velosı­ped­shi­lerdi kóresiz. Rýline shaǵyn sham ilip qoı­ǵan. Jańaǵy velo­sı­pedshi gazdy shamnyń tusyna kelip toq­taı­dy da, sákisimen jo­ǵa­ry kóteriledi. Asyq­­paı shamdy jaǵady. Bul nemenege kerek? Qala degen onsyz da jap-jaryq, jan-jaq­tan neondy jarnamalar jáne janyp tur. Dástúr. Londondyq­tar, jalpy búkil brıtanııalyqtar ási­re­se, monarhııalyq dástúrlerdi ózgeshe óbekteıdi. Monarh ot­basynyń mekenjaıy – Býkıngem sa­raıy­nyń aldyndaǵy aýzyn ashyp, kózin ju­myp turǵan, shyn má­ninde el ómirine naq­ty yqpaly joqqa jýyq koroleva bıli­gi­niń qyzmetin qamta­masyz etýge qalta­sy­nan qansha qajet bolsa sonsha salyq sýyryp berýge daıyn aǵylshyndardyń bet-júzine qarasańyz osyǵan kózińiz jetedi. Sóıte tura aǵylshyn konser­vatızmi tek ótkendi qaz-qalpynda qaldyrýdy jaqtaıtyn, qatyp-semip qalǵan nárse emes. Mını-ıýbkanyń da, «Bıtlzdyń» da, pankterdiń de monarhııa rýhyna qanyq sýarylǵan osy elden shyqqanyn ózińiz jaqsy bilesiz.Shyǵystaǵy Taýer men batystaǵy Templ oramy, ońtústiktegi Temza men teriskeı jaq bet­tegi Holborn aýdanynyń arasyn alyp jat­qan Sıtıdiń qaq ortasynda Áýlıe Pavel sobory tur. Protestanttar muny Rımdegi katolıktermen jarysyp, belgili bir dárejede báse­kelesip turǵyzǵan. Vatıkandaǵy Áýlıe Petr soborynan ádeıi asyryp túsirgen. Latyn kres­tindeı pishinmen, uzyndyǵynyń ózi 180 metr etip salynǵan hramnyń 120 metrlik kúmbezi London sulbasyn quraıtyn belgilerdiń biri. Úl­ken Pol dep atalatyn salmaǵy 16 tonnalyq bas qońyraýdyń kúńgirlegen úni 37 shaqyrym jerden estiledi eken. Buǵan qarap, búkil qala estıtindeı kórip qalmańyz: Londonnyń bir shetinen bir shetine shyqqansha 100 shaqyrym júrýińizge týra keledi…Sıtıdiń shyǵys jaq betinde ataqty Taýer qorǵany ornalasqan. Aǵylshyn ultynyń tarıhynda aıryqsha oryn alatyn London Taýeri – Ulybrıtanııa sımvoldarynyń biri. Jalpy, Taýerdi qorǵan deýdiń ózi shartty. Internetten Taýerdiń 900 jyldyǵy tusynda jaryq kórgen bir kitapta «óziniń búkil tarıhynda Taýer qor­ǵan da, bekinis te, saraı da, korol qazyna­lary­nyń qoımasy da, qarý-jaraq arsenaly da, moneta saraıy da, túrme de, observatorııa da, zoopark te, týrısterdi tartyp turatyn oryn da bol­dy» dep jazylǵanyn oqydyq. Taýerge bar­ǵa­nyńyzda Ýells jazatyn «ýaqyt máshıne­si­ne» minip, alys bir zamandarǵa ótip ketkendeı kúı keshesiz. Taýerdiń negizin Normandııa gersogy Vılgelm Jaýlaýshy qalaǵan dep sanalady. О́zi basyp alǵan anglosakstardy qorqytyp ustaý úshin turǵyzǵan eken o basta. Arystan júrek Rıchardtyń tusynda qosymsha talaı mu­na­ralar qosylyp, bekinistik dýaldar turǵy­zylypty, odan keıin jan-jaǵynan eni 36 metr­lik or qazyp, sýǵa toltyryp tastaǵan soń onsyz da qabyrǵasynyń qalyńdyǵy 4 metrlik Taýerge tiri jan mańaılaı almaıtyndaı bolypty. 1190 jyldan beri memlekettik túrmege aınalǵan Taýerde nendeı oqıǵalar ótkenin aıtqannan góri nendeı oqıǵalar ótpegenin aıtý jeńil sııaq­ty. Munda Shotlandııa, Fransııa korolderi, olardyń otbasy músheleri qamaýǵa tyǵylǵan. Eldiń óziniń qanshama ataqty adamdary dál osy jerde sońǵy demin úzgen. Genrıh VI, Edýard V, Anna Boleın, Ketrın Govard, Djeın Greı degen atyshýly tulǵalardyń talaıy osy jerde darǵa asylǵan. Tomas Mordyń talqany da osy jerde taýsylypty. Taýerdiń keıingi kezdegi tutqyn­dary­nyń ishindegi eń ataqtysy – Rýdolf Gess. Gıtler óz partııasyndaǵy orynbasaryn Keńes Odaǵyna qarsy birge soǵysýdy aqyldasý úshin Londonmen jasyryn kelissózge ji­berip, aǵyl­shyn avıasııasy ol mingen ushaq­ty La-Manshtan óte bere atyp túsir­geni belgili.Taýerde qarǵa kóp. Jurttyń bári álgi­ler­di qorǵap, qorshap, qamqor bolady da júredi. Eger qarǵalar Taýerdi tastap ketse, onda búkil Brıta­nııa­nyń kúli kókke usha­dy degen nanym bar eken. Sodan da qar­ǵa­larǵa bas-kóz bolyp, jem shashyp júretin arnaýly adamdar qa­ras­­tyrylǵan. Álde­qan­daı jaǵdaı bolady degen be, qar­ǵa­lar­dyń qanattaryn azdap qıyńqyrap ta qoıypty.Londonǵa joly­ńyz tússe mindetti túrde Brıtan mýzeıi­ne barǵanyńyz jón. Alyp aýqym­dy alyp jatqany sondaı, as­panynan esh­qashan kún aýmaǵan Brıtan ımperııasy koroleva Elızaveta I bılik qur­ǵan HVI ǵasyrda qalyp­tasyp, HH ǵa­syrdyń ortasyna deıin ómir súrdi. Dańqy dúbir­le­gen ǵasyrlarda onyń qu­ramyna Anglııaǵa, Ýelske, Shotlandııa men Soltústik Ir­lan­dııaǵa qosa Úndistan, Kanada, Avstralııa, Ba­tys Afrıka, Aýǵan­stan, Persııa, Bır­ma­nyń bir bóligi, Ty­nyq muhıttaǵy tolyp jatqan araldar kir­genin mektep oqý­lyq­tarynan jaqsy bi­le­miz. Sol otarlardyń bárinen aǵyl­shyn­dar materıaldyq baılyq­pen qosa mádenı já­digerlikterdi de tasý­daı-aq tasyǵan. Bu­lar­­dyń rýhanı qazy­nany qasterleýi qaıran qal­dy­rady. Álemge áıgili Rozetta tasyn áýelde Egı­pettegi aǵyl­shyn ekspedısııalyq korpýsyn tal­qandaýǵa at­tanǵan Napoleon flotynyń múshe­leri tapqany málim. Fransýz ǵalymy Fransýa Shampol­onnyń uly jańalyǵy arqyly kóne Egıpettiń ıeroglıfterin oqýǵa múmkindik týǵan edi. 1802 jyly jeńgen Ulybrıtanııa men je­ńil­gen Fransııanyń arasyndaǵy Aleksandrııa beıbit shartynda soǵys qımyldaryn toqtatý úshin aǵylshyndar qandaı shart qoıǵan deısiz ǵoı? Aǵylshyndar sonda ataqty Rozetta tasyn brıtanııalyqtarǵa basy bútin berýdi talap etken. Sol tasty qazir biz Brıtan mýzeıinen kóre alamyz. Taǵy bir mysal. «Avanta» baspasynyń «Samye krasıvye ı znamenıtye mýzeı mıra» (M., 2006) albomynda Tomas Brıýs Eldjın degen lordtyń kezinde túrik úkimetinen Afı­na­daǵy Akropolde kóne grek jádigerlikterin zert­teýge ruqsat alǵany aıtylady. Ol kezde Grekııanyń talaı jeri Osman ımperııasynyń quramyna kiretin. Túrikterdiń tilin tapqan jańaǵy lord aqyry «Eger ol Akropolden jazýy nemese músinderi bar birneshe tas taqta­lardy alyp shyqqysy kelse, onda oǵan eshkim kedergi keltirmeýge tıis» degen pármeni bar qujatqa qol jetkizedi. «Birneshe» degen sózdi árqıly esepteýge bolatynyn ákkilikpen paıdalanǵan álgi lord Londonǵa 200 jáshik jóneltedi… Qazir Afınada jalańashtanyp turǵan Parfenonnyń tutas áshekeıbederleri men kóptegen sáýlettik detaldary Brıtan mýzeıine solaı kelgen. Munda Parfenon statýıa­laryna bólek zal arnalǵan. Mýzeıde álemniń jeti keremetiniń ekeýiniń – Galıkarnas mavzoleıi men Efestegi Artemıda hramynyń músinderi bar ekenin aıtýdyń ózi kóp jaıdy ańǵartady.Mundaǵy talaı eksponat adamnyń aqyl-esin alarlyqtaı. 1984 jyly Anglııanyń soltústik-batys jaǵyndaǵy shymtezekti batpaqtan temir ǵasyry (bizdiń dáýirimizge deıingi 300-100 jyldar arasy ǵoı) adamynyń tamasha saqtalǵan denesi tabylǵan. Mýzeıde sol tur. Shóldiń ystyq qumynda sol kúıinde saqtalyp qalǵan ana bir adamnyń osydan 5300 jyl buryn ómir súrgenine senerińizdi de, senbesińizdi de bilmeı ań-tań qalasyz. Brıtan mýzeıine jyl saıyn 4 mıllıonnan astam adam keledi eken. Osy tusta Brıtan kitaphanasy jaıynda da bir sóz aıta keteıik. Onyń qorynda álemniń barlyq tilin­degi áde­bıet­tiń, dybys jáne mýzyka jazba­lary­nyń, karta­lar­dyń, markalardyń, syzba­lar­dyń 150 mıllıon danasy saqtaýly tur. Kitap qory jóninen (25 mıllıonnan artyq) ol aldyna tek AQSh Kon­gresi­niń kitaphanasyn ǵana túsiredi.Londonnyń mýzeılerin aıtsańyzshy. Biri­nen biri ótedi. Madam Tıýssonyń balaýyz mú­sin­der mýzeıinen bastap Jaratylystaný tarıhy­nyń mýzeıi, Vıktorııa men Alberttiń mýzeıi, Ulttyq galereıa, Ulttyq teńiz mýzeıi, Ǵylym mýzeıi, Dalı ǵalamy, Freıd mýzeıi, Oıyn­shyq­tar mýzeıi, Imperııalyq áskerı mýzeı, Teatr mýzeıi, Dızaın mýzeıi… dep kete beredi, kete beredi. Osylardyń bes-altaýyna bara aldyq. Ásirese, Vıktorııa men Albert mýzeıi sándik ónerdiń álemdegi eń iri kolleksııasy retinde qaıran qaldyrady. Onda Shyǵys jáne Eýropa dızaınynyń 4 mıllıonnan astam eksponaty bar. Sol mýzeımen irgeles ornalasqan (aıtqan­daı, Qazaqstan Elshiligi ǵımaratynyń dál janynda) Jaratylystaný tarıhynyń mýzeıinde botanıka, zoologııa, mıneralogııa, paleontologııa salasyndaǵy eksponattarǵa tipti tańdaı qaǵasyz. Qazyp alynǵan dınozavrlardyń álem­degi eń tańdaýly kolleksııasy London mýzeıin­de. Munda ne kóp, mýzeı kóp. Artıllerııa mýzeıi deı me, Qoǵamdyq kólik mýzeıi deı me, Tennıs mýzeıi deı me, London kanaldarynyń mýzeıi deı me, Baq óneri mýzeıi deı me, Evreı mýzeıi deı me, áıteýir ushy-qıyryna shyǵa almaısyz. Olardyń bárin kórip úlgerý úshin Lon­donǵa demalys alyp barý kerek shyǵar. Munda tipti ótirik mýzeıler de bar. Qalaı deısiz ǵoı? Beıker-strıt kóshesindegi 239-shy úıde Sherlok Holms mýzeıi ornalasqan. Ana jyly sol kezdegi Májilis Tóraǵasy Oral Muhamedjanov bastaǵan bir top depýtattarmen birge biz de bardyq soǵan. Sherlok Holmstyń ózi Konan Doıl qııalynan shyqqan ádebı keıipker bolsa, onyń Beıker-strıt kóshesindegi 239-shy úıde ómir súrýi múmkin emes ekendigi belgili bolsa, ol mýzeı ótirik mýzeı bolmaǵanda qandaı mýzeı bolady? Biraq, barsańyz tamasha áserge bóle­ne­siz. Konan Doıl kitaptaryn qolǵa ustap turyp tekserse de sál aýytqý ketpeıtindeı etip jasa­ǵan-aý sabazdar. Áli de sol Beıker-strıt, 239 degen adreske, Sherlok Holmstyń atyna shatys­qan, bytysqan isterdiń anyq-qanyǵyn tekserip berýin suraǵan hattar kelip jatady eken. Turǵan úıinde mýzeı ashylsa, Sherlok Hol­mstyń ómirde bolǵanyna qalaı kúmándanarsyz?London tarıhy baı qala retinde de, arhıtektýrasy aıshyqty qala retinde de, óneri óreli qala retinde de, turǵyndarynyń jetpis jeti atasynan jetken djentlmendik qasıeti­men tanymal qala retinde de, sonymen birge ómirge óte yńǵaıly qala retinde de qatty qas­ter­lene­di. Qalanyń Grın-park, Gaıd-park, Rıdjents-park, Holland-park, Bettersı-park sııaqty ǵajaıyp parkteri jasyl jelegimen, saf taza aýasymen, ásem gúlzarymen janyńdy rahatqa bóleıdi. Qaltańyz kóterip jatsa Londonnyń ataqty otelderi, dúkenderi, restorandary, kóńil kóterý oryndary, pabtary qandaı keremet. Olardyń bárin jaǵdaı kelse óz kózińmen kórgenge ne jetsin.Maqalany aıaqtaýǵa jaqyndaǵan tusta qu­shaq jetpeıtindi qushaqtaýǵa umtyldyq pa, Lon­dondaı uly qala jaıynda bir maqalada qamtı jazýǵa tyrysqanymyz qalaı boldy ózi dep oılana bastaǵanymyz da ras. Biraq, «Álem­ge áıgili» aıdary qandaı qala jaıynda da, qandaı adam jaıynda da, qandaı qubylys jaıynda da aqıqattyń bárin aqı-taqı aıtyp, jeri­ne jetkize sóz etýdi maqsat tutpaıtynyn kózi qaraqty oqyrman bilýge tıis. Tanymdyq jýr­na­lıstıkanyń maqsaty – kórgender men kóńilge túıgenderdi kózinen tize kelip, málimetter men maǵlumattardy jurtshylyqqa jınaqtap, júıe­lep usyný. Olımpıada astanasyna jol júrer­diń aldynda biz osynaý álemdik uly doda ótkeli jatqan uly qalanyń tarıhy men búgingi beınesine bir nazar salyp qoıýdy oryndy kórdik.Kópti kórgen kóne Londonnyń tektiligi bizdiń qazaqstandyq sportshylarymyzdyń rýhyn kóterip, jańa jeńisterge jigerlendirsin dep tileıik.