Mádenıetter toǵysyndaǵy meken

Mádenıetter toǵysyndaǵy meken

Sársenbi, 15 tamyz 2012 7:31

Beıjiń… Ejelgi órkenıet mekeni. Qytaıdyń saıası, bilim-ǵylym jáne mádenı ortalyǵy. Qytaı astanasy – Beıjiń jalpy qabyldanǵan shyǵysazııalyq dástúrge sáıkes, «Soltústik astana» ataýyn ıelengen. Negizinen Beıjiń ataýy Qytaıǵa osydan 400 jyldan astam ýaqyt buryn qonystanǵan, qalanyń bastapqy ataýyn ózgertken fransýz mıssıonerleri eken.

3. Damýdyń biregeı úlgisi

 

Mádenıetter toǵysyndaǵy meken

Sársenbi, 15 tamyz 2012 7:31

Beıjiń… Ejelgi órkenıet mekeni. Qytaıdyń saıası, bilim-ǵylym jáne mádenı ortalyǵy. Qytaı astanasy – Beıjiń jalpy qabyldanǵan shyǵysazııalyq dástúrge sáıkes, «Soltústik astana» ataýyn ıelengen. Negizinen Beıjiń ataýy Qytaıǵa osydan 400 jyldan astam ýaqyt buryn qonystanǵan, qalanyń bastapqy ataýyn ózgertken fransýz mıssıonerleri eken.

3. Damýdyń biregeı úlgisi

Búginde Beıjiń – álemniń halyq tyǵyz qonystanǵan eń úlken mega­po­lısteriniń biri. Qala turǵyndary sa­ny­nyń 20 mıllıonǵa jýyqtaýy osy­nyń aıǵaǵy. Ol óz ekonomıkasyn jyl sanap, kún sanap qarqyndy túrde damytyp kele jatqan birden-bir qala. Oǵan Beıjiń ekonomıkasynyń 2012 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda 7,2 paıyzǵa óskeni de dálel bola alady. Beıjińniń statıstıkalyq basqar­masy men Qytaıdyń memlekettik sta­tıstıkalyq basqarmasynyń málimet­te­ri boıynsha, bıylǵy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda qalanyń negizgi qorlaryna quıylǵan ınvestısııa kóle­mi 11 paıyzǵa artyp, 262,51 mlrd. ıýandy quraǵan eken. Al dál osy kezeń boıynsha tutyný taýarlary bólshek saý­dasynyń kólemi 13 paıyzǵa ulǵa­ıyp, 365,17 mlrd. ıýanǵa jetipti. Syrt­qy saýdanyń jalpy mólsheri de 12,3 paıyzǵa artyp, 208,69 mlrd. AQSh dollaryn quraǵan.

Qala halqynyń jan basyna shaq­qan­daǵy ortasha kirisinde de edáýir ilgerileýshilik bar. Ol 11,8 paıyzǵa kóterilip, 18154 ıýanǵa jetse, aýyl halqynyń jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabysy 8,8 paıyzǵa ósip, 9832 ıýandy quraǵan. Qala ekonomıkasynda mundaı oń ósimniń baıqalýy jóninde el sarapshylarynyń óz boljamdary bar. Olardyń pikirinshe, Beıjiń ekono­mıkasynyń bulaısha qarqyn alýy – jergilikti ákimshiliktiń ekonomıkalyq qurylymdy retke keltirý jáne ishki suranysty keńeıtý baǵytyndaǵy is-sharalardy durys jolǵa qoıǵan­dy­ǵynda.

Aspanasty eli astanasynyń ishki kirisiniń molaıýyna syrttan kelgen týrısterdiń de úles salmaǵy basym eken. Búginde Beıjińdegi negizgi tý­rıs­tik nysandardyń sany  200-ge jýyq­ta­sa, kún ótken saıyn olardy kelip kó­rý­shilerdiń qatary  arta bastaǵan. Má­se­len, 2011 jyly Beıjińge kelgen týrısterdiń sany aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda 14,2 paıyzǵa kóterilýi, al osy jyldyń birinshi jartyjyl­dy­ǵyndaǵy kórsetkish boıynsha, Qytaı astanasyna aǵylǵan sheteldik týrıster sanynyń 2011 jylmen salystyrǵanda, 4,2 paıyzǵa ósip, 2,5 mıllıon adamdy quraýy – osynyń anyq dáleli. Osy oraıda, ótken jyly Beıjińge týrızmnen túsken tabystyń shamamenen 51 mıllıard AQSh dollaryna para-par bolǵanyn da atap ótýge bolady. Demek, bul kórsetkishterdiń barlyǵy Beıjiń­niń naǵyz halyqaralyq megapolıske aınalǵandyǵynyń bir aıǵaǵy.

*  *  *

Tıanszın… Bul qalanyń 600 jyl­dyq tarıhy bar. Ol Bohaı shyǵanaǵy jáne Haıhe ózeniniń jaǵalaýyn boılaı ornalasqan Soltústik Qytaıdyń eń iri teńiz porttarynyń biri. Tıanszın qalasy bir kórgen jandy dástúrli jáne qazirgi zamanǵy stılder shendese órilgen keskin-kelbetimen baýrap ala­dy. Qalanyń arhıtektýrasy Shy­ǵys pen Batystyń yqpal-áseri negi­zinde bederlengen qoltańbasymen kóz­ge túsedi. Mundaǵy batystyq sıpatqa saı keletin burynǵy konsessııalary­nyń ornynda 19-ǵasyrdan tamyr tartatyn eýropalyq ǵımarattardyń tutas bir kvartaly ornalasqan. Búginde mun­daı ǵımarattardyń sany shamamen, 1000-nan asyp jyǵylady eken. Olar­dyń alǵashqysy 858 jyly boı kóte­rip­ti. Bul batystyq derjavalarǵa Qy­taıdyń aýmaǵynda konsessııalar salý­ǵa ruqsat beretin teń emes quqyqqa ne­gizdelgen kelisim-shartqa Sın sa­raıy­nyń eriksiz qol qoıýǵa májbúr bolǵan kezeńimen tuspa-tus keledi desedi.

Tıanszın qalasy ekinshi apıyn soǵysy kezinde aǵylshyndar men fran­sýzdardyń  bombalaýyna da ushyraǵan eken. Desek te, Tıanszın Ulybrı­tanııa men Fransııanyń ǵana emes,  Japonııanyń, Germanııanyń, Reseıdiń jáne Avstrııanyń qysym-yqpalymen de birneshe aımaqtarǵa bólinipti. Muny qalanyń ortalyq kóshelerin boılap kele jatqanda anyq ańǵarýǵa bolady. Qalanyń ortalyq kósheleri beınebir aq-qara tústi kınotýyndylardy eske túsiretindeı kórinedi. Má­se­len, bir ǵana «Besinshi avenıý» dep atalatyn kvartalda dál osyndaı 230-ǵa tarta eýropalyq ǵımarat orna­las­qan. Sebebi, bul kvartal kezinde Qy­taıda zulymdyqpen boıalǵan satqyn­dyq pen san túrli saıası shıelenis­ter­diń alańy mindetin atqarǵan. Qalanyń bul aýdanynda eń bir yqpaldy degen saıasatkerler men mılıtarıster, ıaǵnı soǵysqumarlar ózderiniń rezıdensııalaryn turǵyzǵandyqtan, ol 1949 jylǵa deıin «Úkimettik kóshe» degen atpen áıgili bolypty.  Al qazirgi tańda «Besinshi avenıý»-de birtindep jańa ǵımarattar boı kóterýde. Biraq, olar osy aýdannyń burynnan qalyptasqan arhıtektýralyq sán-saltanaty men tutastyǵyn buzbaýy úshin tegisteı eýropalyq stılmen salynýda.

Al qalanyń Sıfen dep atalatyn taǵy bir kóshesi bir kezderi fransýz konsessııalarynyń ortalyǵy sanalypty. Al búginde bul ortalyq «tıan­szın­dik sán-úlginiń» birden-bir núktesine aınalǵan. Sol sebepti munda jergilikti sángerler men dızaıner­ler­diń sheber qolynan shyqqan kıimder satylatyn saýda oryndary oryn tepken. Áıtse de sheteldikter bul qalaǵa tek turǵyn úı kvartaldaryn ǵana emes, kóptegen ǵıbadathanalar men shir­keýlerdi de qaldyrypty. Buǵan qalany aralaı júrip, anyq kóz jetkizýge bolady. Máselen, solardyń ishinde Vanhaı Loý shirkeýin aıryqsha aıtýǵa bolady. Bul shirkeýdi 1869 jyly fransýz kato­lıkteri saldyrypty. Biraq, Qytaı men batystyq ımperıalıstik kúshterdiń arasyndaǵy áskerı qaqtyǵystardyń áserinen ol birneshe márte qıratylyp, qırandy jerden bul shirkeý qaıta boı kótergen eken. Qazirgi tańda shirkeý tolyq dárejede qalpyna keltirilgen.

Al Tıanszındegi basty býddalyq ǵıbadathana – Uly raqymshylyq ǵıba­dat­hanasy. Hebeı kóshesinde ornalas­qan bul ǵıbadathananyń shamamen 300 jyldan astam tarıhy bar. Onyń ishinde ótken ǵasyrlardan syr sher­tetin qoladan, aǵashtan jáne kókshil tústi mıneral nefrıtten jasalǵan biregeı eskertkish-músinder saqtalǵan.

Tıanszın kósheleriniń ornalasýy bir qaraǵanda, úlken labırıntke uq­saıdy. Sebebi, keń kósheden burylǵan kezde burynǵy konsessııalardan qal­ǵan tar alleıalar men Qytaıdyń «hýtýn» dep atalatyn dástúrli tuıyq kósheleriniń tutasyp jáne birigip ketýinen op-ońaı adasyp ketýge bolady. Sondyqtan mundaı kóne kvartaldardy osy jerden jalǵa alýǵa bolatyn arnaıy velosıpedpen aralaý anaǵurlym yńǵaılyraq.

Tıanszın 100 jyldan astam ýaqyt boıy Batystyń tikeleı qysymy men yqpal-áserine kóp urynǵanyna qara­mas­tan, qalanyń ón boıynan ózine tán erekshelikterin de jazbaı tanýǵa bolady.  Máselen, qala ishinde dástúrli ónerdiń ortalyqtary sol kúıinde saqtalǵan. Mundaı ortalyqtary bar kóshelerden jádigerler men qoldan jasalǵan dástúrli kádesyılardy, ıaǵnı naǵyz óner týyndylaryn satyp ala alasyz. Biz sııaqty syrttan kelgen jandarǵa arnalǵan san túrli qyzyldy-jasyldy zattardan bólek, bul jerlerden saz balshyqtan jasalǵan músin­derdi de kezdestirýge bolady. Olardyń barlyǵynda ómirdiń shynaıy bederi kórinis tapqan. Olar sonysymen de qyzyqtyrady, sonysymen de tań qaldyrady. Bul músinder qarapaıym adamnyń taǵdyr talaıynda kezdesetin qaıǵy men qýanysh, ókinish pen ómirge qushtarlyq sekildi sezimderdi sátti beıneleýimen erekshe.

Búginde Tıanszın halqynyń basym bóligi qytaılar bolǵanymen, munda el aýmaǵynda tirkelgen 53-ke tarta az ulttyń ókilderi qonystanǵan. Qala turǵyndarynyń basym bóligin, ásirese, koreıler, shúrshitter, mońǵol­dar qu­raı­dy. Negizinen Tıanszın hal­qy kóbine kóńil-kúıge berilgish jáne óte áńgi­me­shil bolyp keledi eken. Qytaıdyń «sıanshen» dep atalatyn aýyzeki sóıleý janrynyń kópke tanymal sheber­leri­niń kóbine-kóp dál osy Tıanszın qa­la­synan shyǵýy osynyń dáleli. Son­daı-aq Qytaıdyń soltústik bóligindegi bul qala óziniń komedııalyq akter­le­ri­men de tanymal. Mysaly, Qytaıdyń  Go Degan jáne Ma Sanlı degen kome­dııalyq janrdyń ataqty akterleri halyq aldyna shyqqanda, kóbine-kóp tıanszındik dıalektini qoldanatyn kórinedi.

Tıanszın – mańyzdy temir jol toraby. Bir ǵana mysal. Beıjiń men Tıanszın qalalarynyń ara qashyq­tyǵy 120 shaqyrym. Alaıda, eki qa­la­nyń arasy asa joǵary jyldamdyqqa ıe temir jol magıstralimen jalǵanǵan. Joǵary jyldamdyqtaǵy júrdek po­ıyz 2008 jyldyń tamyz aıynda paı­da­­la­nýǵa berilgen eken.  Ol – Qytaı eli­­niniń saǵatyna 350 shaqyrym jyl­dam­­dyqty artqa tastaıtyn alǵashqy temir­ jol jelisi. Eger, siz bul temir tul­par­ǵa otyrsańyz, Beıjińnen Tıanszınge nebári 30 mınóttiń ishinde-aq jetesiz. Bul  qalanyń jedel ári qar­qyn­dy damýynyń naqty kórsetkishi.

Búginde Tıanszın Qytaıdaǵy ındýstrııalandyrý júıesiniń negizgi lo­ko­motıvine, aýyr jáne jeńil ónerká­sip­tiń iri ortalyǵyna da aınalyp úlgergen. Sondaı-aq ol iri saýda jáne qarjy ortalyǵy. Máselen, qaladaǵy ekonomıkany damytýdyń arnaıy aıma­ǵy Aspanasty elindegi eń bir básekege tótep beretin aımaq sanalady. Qazirgi tańda Beıjiń men Tıanszın qalalary halyq kóp tutynatyn sapaly taýarlardy óndiretin ortaq rynok júıesin qalyptastyrǵan. Ol ónimdilik mólsheri jaǵynan da, damý dınamıkasy turǵy­synan da Shanhaı men Gýanchjoý qalalaryndaǵy naryqtyq júıeden esh kem túspeıdi.

Túıindeı aıtqanda, Tıanszın qa­zirgi zamanǵy ekonomıkalyq júıeniń barlyq krıterıılerin negizge ala otyryp,  damýdyń ózine laıyqty  baspal­da­ǵyna kóterile bilgen qala. Al bul qalanyń Qytaı úshin, Qytaı ekonomıkasy úshin qandaılyq mańyzǵa ıe eken­digin 6 mln.-ǵa jýyqtaıtyn qala tur­ǵyndary da túsinedi, maqtan edi. Olar qalany odan ári órkendetý men óristetý jolyndaǵy talap-tilek úde­sine sáıkes eńbek etýde.

Láıla EDILQYZY,

«Egemen Qazaqstan».

Beıjiń – Tıanszın.