Zań, memleket jáne erkindik

Zań, memleket jáne erkindik

Seısenbi, 13 naýryz 2012 8:10

Quqyqtyq memleket qurýdyń jáne tulǵa er­kin­digin qamtamasyz etýdiń birden-bir bastaýy – kons­tıtýsııalyq zańdylyqty qamta­ma­syz etý mańyz­dy memlekettik mindet bolyp tabylady. Zańdy­lyq – bul búkil qoǵam men memleket ómiriniń irgetasy ári qa­lyp­ty qyzmet isteýiniń ajyramas sharty. Prezıdent N.Nazarbaev: «Qoǵamdy jańǵyrtý jáne demokratııalandyrý jolyndaǵy mindetterdi sheshý eli­miz­diń Kons­tıtýsııasy men zańdaryn qatań bas­shy­lyqqa ala otyryp qamta­masyz etilýge tıis. Zańǵa boı­­usy­ný­dy sanamyzǵa sińirý qoǵamnyń basty min­detteriniń biri bolyp qalady…», – dep birneshe ret ataǵan bolatyn.

 

Seısenbi, 13 naýryz 2012 8:10

Quqyqtyq memleket qurýdyń jáne tulǵa er­kin­digin qamtamasyz etýdiń birden-bir bastaýy – kons­tıtýsııalyq zańdylyqty qamta­ma­syz etý mańyz­dy memlekettik mindet bolyp tabylady. Zańdy­lyq – bul búkil qoǵam men memleket ómiriniń irgetasy ári qa­lyp­ty qyzmet isteýiniń ajyramas sharty. Prezıdent N.Nazarbaev: «Qoǵamdy jańǵyrtý jáne demokratııalandyrý jolyndaǵy mindetterdi sheshý eli­miz­diń Kons­tıtýsııasy men zańdaryn qatań bas­shy­lyqqa ala otyryp qamta­masyz etilýge tıis. Zańǵa boı­­usy­ný­dy sanamyzǵa sińirý qoǵamnyń basty min­detteriniń biri bolyp qalady…», – dep birneshe ret ataǵan bolatyn.

Al osy oraıda Konstıtý­sııa­lyq zańdylyqty qamtamasyz etý jáne Konstıtýsııany ýaqyt talabyna sáıkestendirý jolynda Ata Zańnyń ús­temdigin, tikeleı qol­da­nylýyn jáne qorǵalýyn qam­ta­masyz etip otyrǵan Kons­tı­tý­sııalyq Keńeske mańyzdy ról beriledi. О́zi qyzmet atqaryp oty­rǵan ýaqyt ishinde, memleketimiz ustanǵan tulǵa er­kindiginiń kepil­dikterin nyǵaıtý, saıası ómirdi qaryshtap damytý baǵytynda ol 140-tan astam normatıvtik qaýly shy­ǵaryp, Parlamentke 15 joldaý jiberdi.

Respýblıkadaǵy konstıtýsııa­lyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly óziniń alǵashqy joldaý­lary­nyń birinde Konstıtýsııalyq Ke­ńes atap ótkendeı, Kons­tı­týsııa­nyń qyzmet atqarýy qoǵamdaǵy kons­tı­tý­sııalyq zańdylyq re­ji­min qamtamasyz etedi. Bul saıası-quqyqtyq rejim qoǵam ómiriniń barlyq sýbektilerinen konstı­tý­sııalyq normalardy qatań jáne buljytpaı saqtaýdy jáne oryndaýdy talap etedi. Konstıtýsııa men zańdardy oryndaý – bul ómir­diń qajetti ári turaqty erejesi, al zańdardy Konstıtýsııaǵa sáı­kes­tendirý – konstıtýsııalyq zań­­dylyq saqtalýyn qamtamasyz etýdegi mańyzdy qadam.

Negizgi Zańnyń 74-babyna saı Konstıtýsııalyq Keńes el Kons­tıtýsııaǵa sáıkes emes dep tapqan zań­dar men halyqaralyq shart­tar­ǵa qol qoıyl­maıdy nemese tıi­sinshe bekitilmeıdi jáne kúshine engizilmeıdi. Konstıtýsııalyq Ke­ńes adamnyń jáne azamattyń Konstıtýsııada baıandy etilgen quqyq­tary men bos­tandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tapqan zań­dar men ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń kúshi joıylady jáne qoldanylýǵa jatpaıdy. Konstı­tý­sııanyń 78-babyna sáıkes «sot­tardyń Konstıtýsııamen baıandy etilgen adamnyń jáne azamattyń qu­qyq­tary men bos­tandyqtaryna nuqsan keltiretin zańdar men ózge de normatıvtik- quqyqtyq aktilerdi qol­danýǵa haqysy joq. Eger sot qolda­ny­lý­ǵa tıisti zań nemese ózge de nor­matıvtik-quqyqtyq akt Konstıtýsııamen baıandy etilgen adamnyń jáne azamat­tyń quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan kelti­redi dep tapsa, is júrgizýdi toq­ta­ta turýǵa jáne osy aktini kons­tıtýsııalyq emes dep taný týraly usy­nyspen Konstıtýsııalyq Keńeske júginýge mindetti. Aza­mat­tardyń jáne olardyń qoǵam­dyq birles­tik­teri­niń Konstıtýsııa men zańdardy saqtaýǵa, «ózge adamdardyń quqyqtaryn, bostan­dyq­taryn, abyroıy men qadir-qasıetin qurmetteýge» mindet­ti­ligi Konstıtýsııanyń 34-babynda bekitilgen konstı­tý­sııa­lyq zań­dy­lyq talaptary arasynda eń mańyz­dylarynyń biri bolyp tabylady. Konstıtýsııa mem­le­kettik or­gandardyń qyzmetine de osyndaı talaptar qoıady. Máselen, Negizgi Zańnyń 62-baby­nyń 7-tar­ma­ǵyn­da jáne 69-babynyń 3-tar­ma­ǵy­n­da: «Res­pýb­lıka­nyń zańdary, Par­lament pen onyń Palata­lary­nyń qaýlylary Kons­tı­tý­sııa­ǵa qaıshy kelmeýge tıis…», sondaı-aq «Úkimettiń qaýlylary jáne Premer-Mınıstrdiń ókim­deri Konstıtý­sııa­ǵa, zań akti­leri­ne, Respýblıka Prezıdentiniń jar­lyqtary men ókim­derine qaıshy kelmeýge tıis», – dep belgilengen.

Budan da mańyzdysy, Konstıtýsııa jeke tulǵa­nyń qu­qyqtary tabıǵı jolmen paıda bola­tyn­dyǵy týraly doktrınany qabyldap, zańdar jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýy adam quqyqtary men bostan­dyq­taryna qaraı anyqtalady dep bekitti. Bul konstı­týsııalyq novella ha­lyqaralyq deńgeıde tanylǵan adam quqyqtary salasyndaǵy ne­gizgi qaǵıdattardyń biri – jalpy adamı qundylyqtardyń jáne tulǵa erkindiginiń memleket al­dy­ndaǵy basymdyǵyn al­ǵash ret júzege asyrdy. BUU-nyń Bas Assambleıasy 1948 jylǵy 10 je­­l­toqsanda qabyldaǵan Adam qu­qyq­tarynyń jalpyǵa ortaq dek­larasııasynyń jáne tulǵa erkin­digi týraly ózge de mańyzdy ha­lyq­ara­lyq quqyq aktileriniń bar­lyq erejeleri Qazaq­stannyń qol­da­nys­taǵy Konstıtýsııasynda baıandy etilgen.

Konstıtýsııalyq Keńestiń bir­­qatar normatıvtik qaýly­laryn­da tulǵa erkindiginiń kons­tı­tý­sııa­lyq ólshemderi aıqyn­dal­ǵan. О́zi­niń alǵashqy qaýly­lary­nyń bi­rin­de (1996 jylǵy 28 qazandaǵy № 6/2) Kons­tıtý­sııa­lyq Keńes, adam quqyqtary men bostan­dyq­tarynyń tizbesine mem­leket Respýblıka Kons­tıtý­sııa­sy­nyń já­ne soǵan sáıkes keletin basqa da nor­matıvtik-quqyqtyq akti­lerdiń normalarymen belgi­legen shekte kepildik beredi. Adamnyń atalǵan quqyqtary men bostandyqtaryn absolıýtti dep taný olardyń el aý­maǵynda turatyn ár adamǵa, onyń Res­pýb­lıka azamaty bolýy-bol­maýyna qaramastan, qol­dany­lady de­gendi bildiredi. Konstıtýsııa bel­gi­legen quqyq­tar pen bos­tandyq­tardan adamdy eshkim, sonyń ishi­n­de memleket te, Konstıtýsııa men sonyń negizinde qabyl­danǵan zań­darda kózdel­gennen basqa jaǵ­daı­larda, aıyra almaıdy.

 Negizgi Zańda adamnyń, onyń quqyqtary men bostan­dyq­tary­nyń eń qymbat qazyna dep tanylýy, konstıtýsııalyq túrde uıym­dasqan qoǵamnyń ne­gizin quraı­tyn jáne árkimge ózin-ózi qalaı us­taýyn zań sheńberinde tań­daýy­na zańdy túrde ta­nyl­ǵan jáne memleket qor­ǵaıtyn múm­kin­dik beretin kons­t­tý­sııalyq qury­lys­tyń tú­begeıli qaǵıdaty bolyp tabylady. Konstıtý­sııa­nyń «Adam jáne azamat» dep atalatyn II bóli­minde baıandy etilgen adam­nyń jáne azamattyń negizgi quqyq­tary men bos­tan­dyqtary, solar­dyń ishinde quqyq sýbek­tisi retinde tanylý quqyǵy, ómir súrý qu­qy­ǵy, jeke basynyń bos­tan­dyǵyna quqyǵy, qadir-qasıe­ti­ne qol suǵylmaýyna quqyǵy, sóz erkindigi jáne bas­qalary, ár­kimge týmasynan jazylǵan, olar absolıýt­ti dep tanylady jáne olardan eshkim aıyra almaıdy, al birqatar qu­qyq­tar men bostan­dyqtar, onyń ústine, – eshbir jaǵ­daı­da da shektelmeıtin qu­qyq­tar bolyp tabylady.

Elbasy maquldaǵan 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan quqyqtyq saıasat tu­jy­rymdamasynyń talaptaryn iske asyrý Respýb­lıkadaǵy kons­tı­tý­sııalyq zańdylyqty nyǵaıtý­da mańyzdy oryn alady. Tujy­rym­damada atap kór­setilgendeı, Konstıtýsııa memlekettiń zań­na­ma­lyq, uıymdastyrýshylyq jáne bas­qa da sharalarymen júzege asýy tıis quqyqtyq ıdeıalary men qaǵıdat­taryn odan ári iske asyrý ulttyq quqyqty damy­tý­dyń negiz­gi baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Osyǵan oraı memle­ket­tik jáne qoǵamdyq ınstı­týt­tar­dyń kúsh-jigeri eldiń Negizgi Zańynyń barlyq konstıtý­sııa­lyq aıqyndamalarda qamtylǵan jasampaz áleýetiniń júzege asyrylýy tóńireginde sho­ǵyr­lanýy tıis. Zańnamany jetildirý úderi­sin­de jáne quqyq qoldaný qyz­meti barysynda Konstı­týsııanyń ústemdik qaǵıdatyn jáne tó­mengi deńgeı­degi aktilerdiń joǵa­ry deńgeıdegi aktilerdiń normalaryna sáıkestigin buljytpaı saqtaý qajet.

Tujyrymdamada, sonymen qatar, konstıtý­sııa­lyq zańdylyq rejimin, Konstıtý­sııanyń qaǵı­dat­tary men normalaryn naqty túsindirý, ulttyq quqyq pen quqyq qoldaný tájirıbesin damytý baǵ­daryn qalyp­tastyrýdy qam­tama­syz etýdiń mańyz­dy tetikteriniń biri – Konstıtýsııalyq Keńes qyz­metiniń tıimdiligin arttyrý jáne memlekettiń quqyq­tyq saıasatynda onyń normatıvtik qaýly­laryn tolyǵymen is júzine asyrý bolyp tabylady, dep atap kórsetildi.

Osyǵan baılanysty Konstı­tý­sııalyq Keńestiń sheshimderin oryn­damaý, ýaqtyly oryndamaý nemese jarym-jartylaı oryndaý faktileri oryn alyp otyr­ǵanyna nazar aýdarǵandy jón dep bilemin.

Zańnamalyq jolmen iske asy­ry­lýǵa tıis máseleler áli de bar­shylyq. Máselen, Konstı­tý­sııa­nyń 13-babynyń 3-tarmaǵyna sáı­kes árkimniń bilikti zań kóm­egin alýǵa quqyǵy bar. Zańda kózdel­gen retterde zań kómegi tegin kórsetiledi. Qazirgi ýaqytta tegin zań kómegin kórsetý «Advokattyq qyzmet týraly» Zańnyń 6-babynda, Respýblıkanyń is júrgizý ko­deksterinde qarastyrylǵan. Ha­lyqty tegin zań kómegimen qam­ta­masyz etý salasyndaǵy biryńǵaı memlekettik saıasatty belgileıtin zańdy qabyldap, árkimniń tegin zań kómegin alý quqyǵyna kons­tı­týsııalyq kepildikterdi júzege asyrý maq­satynda qabyldanyp otyrǵan uıymdastyrý­shy­lyq-qu­qyqtyq, áleýmettik-ekonomı­ka­lyq, aqparat­tyq jáne ózge de shara­lar­dyń jıyntyǵyn osy zańda be­ki­tý qajet dep paıymdaımyz. Memleket basshysy maquldanǵan Adam quqyqtary salasyn­daǵy 2009-2012 jyldarǵa arnalǵan ulttyq is-qı­myl josparynda «Bilikti zań kómegin tegin kórsetý týraly» zańdy 2011 jylǵy 1 qazanǵa deıin qabyl­daý qajet ekendigi aıtylǵan bolatyn. Alaıda, mun­daı zań áli qabyldanbady. «Qa­zaqstan Respýblıkasy Ádilet mı­­nıstrliginiń 2011-2015 jyldarǵa ar­nalǵan Strategııalyq jospary týraly» Úki­mettiń 2011 jylǵy qaýlysymen «Bilikti zań kómegin tegin kórsetý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń jobasyn ázirleý 2013 jylǵa qaldyryldy.

Konstıtýsııalyq Keńes she­shim­d­eriniń tıimdiligi olardyń zań jobasy ázirlenýine, zańdar­dyń jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń qabyl­da­nýy­na jáne qoldanylýyna tıgi­zetin yqpalymen aıqyndalady. Árıne, Konstıtýsııalyq Keńestiń is júrgizýi barysynda túrli qu­qyqtyq aktiler arasyndaǵy sáı­kessizdik; qoldanystaǵy zańdar men normatıvtik aktilerdiń jıi ózgerýi, sonyń saldarynan olar retteıtin qoǵamdyq qatynastar salasy­nyń turaqtylyǵyna zııan kelýi; zańnamalyq akti­ler­di qa­byl­daýdyń saldary taldamalyq jáne bol­jamdyq turǵydan durys baǵalanbaýy; áleýmettik, ekono­mıkalyq, quqyq qoldaný, halyq­aralyq jáne basqa da salalar­daǵy ózgeristerdi eskere otyryp, zańnamany túzetý isinde shaban­dyq tanytylýy; naqty tujy­rym­dalmaýy, kópe-kórneý sapasyz qu­qyq­tyq normalardyń enip ketýi; sondaı-aq quqyq­tyq nor­ma­lardyń tikeleı talaptaryn sebepsiz sozbalańǵa salyp, uzaq ýaqyt oryndamaý sekildi norma­tıvtik retteý salasynyń kemshi­likteri jıi kezdesedi.

Demek, osy usynystardy iske asyrý kons­tı­týsııalyq zańdy­lyq­­ty nyǵaıtý jónindegi is-sharalar kesheniniń úılesimdi bir bóligine aınalmaq, al konstıtý­sııalyq zań­dylyqty saqtaý min­deti qoǵamdyq qatynastar sýbek­tileriniń bári­ne, birin­shi kezekte memlekettik organdar men olardyń laýazymdy tulǵalaryna júktelgen.

Ilııas BAQTYBAEV, Konstıtýsııalyq Keńes múshesi.