Juma, 4 mamyr 2012 7:42
Bizdiń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Almaty bólimshesi osydan biraz jyldar buryn Kishi Almaty ózenin boılap jatqan Qamal Qarmysov atyndaǵy kóshege qonys aýdarǵan-dy. Bir kezdegi Pýgasov deıtin kópestiń kópiri men tarıhı úıi qalǵan bul kóshe buryn Rechnaıa dep atalǵan. Al biz zamanaýı bıik ǵımarattary men Almatynyń keshegi bir qabatty eski úıleri qatar qonystanǵan osy kóshege kóship kelgennen keıin teatr úshin týylǵan tulǵa jaıly maǵlumatymyzdy keńeıtip alǵanymyz ras. Redaksııanyń qara shańyraǵy ispetti Almaty bólimshesiniń meken-jaıy osydan keıin Q.Qarmysov atyndaǵy kóshede ornalasqany nómir saıyn gazet sońynda taıǵa tańba basqandaı jazylyp turady.
Juma, 4 mamyr 2012 7:42
Bizdiń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Almaty bólimshesi osydan biraz jyldar buryn Kishi Almaty ózenin boılap jatqan Qamal Qarmysov atyndaǵy kóshege qonys aýdarǵan-dy. Bir kezdegi Pýgasov deıtin kópestiń kópiri men tarıhı úıi qalǵan bul kóshe buryn Rechnaıa dep atalǵan. Al biz zamanaýı bıik ǵımarattary men Almatynyń keshegi bir qabatty eski úıleri qatar qonystanǵan osy kóshege kóship kelgennen keıin teatr úshin týylǵan tulǵa jaıly maǵlumatymyzdy keńeıtip alǵanymyz ras. Redaksııanyń qara shańyraǵy ispetti Almaty bólimshesiniń meken-jaıy osydan keıin Q.Qarmysov atyndaǵy kóshede ornalasqany nómir saıyn gazet sońynda taıǵa tańba basqandaı jazylyp turady.
Tarıhtyń óne boıynda talaı talanttar týǵan. Alaıda, qaıdan bastaý alyp, qashan aıaqtalary beımaǵlum máńgilikte nebir tulǵalardyń izi umytylmaý úshin izdeıtin ulty men urpaǵy, úrim-butaǵy bolýy kerektigine udaıy kóz jetkizesiń. Sol Qamal Qarmysovtyń teatrda somdaǵan 160-qa jýyq róli, ulttyq kınematografııanyń tolyqmetrajdy 20-ǵa tarta lentalaryndaǵy ǵajaıyp keıipkerleri shejireli jyldardan shoqtyǵy kórinip, menmundalaıdy.
О́ner deıtin aýyldyń bel balasy bolǵan Qarmysovtan 3 qyz, 2 ul qaldy. Búginde atalarynyń qandaı adam bolǵanyn maqtanyp aıtar nemere-shóbereleri bar.
Sonymen ákeleri ǵasyr jasap jatqan Qarmysovtar áýletine habarlasqanymyzda, kelisken kúni ol kisiniń úsh qyzy bir jerden tabylyp, óneri ózindeı, ómiri ónerdeı kórkem kisi jaıly perzenttik mahabbatpen talaı estelikterin tókti.
Venera QARMYSOVA, Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen artısi:
– Eger bárimizdiń boıymyzda ónerden qandaı da jurnaq bolsa, ákemizden juqqan. Ákemiz mýzykalyq jaǵynan óte daryndy adam boldy. Ol kisi qazaqsha, oryssha, ózbekshe, uıǵyrsha, tatar tilinde de án aıta beretin. Almatydaǵy Keńes ókimeti kezinen kele jatqan uıǵyr, koreı teatrlary ákemizdi óte jaqsy kóretin, qurmettep, premeralarynan qaldyrmaıtyn. Sol spektaklderde aıtylatyn ánderdi birden qaǵyp alyp, aıtyp júretin.
Myna tuńǵyshy meni de daýysymnyń bar ekenin baıqap, óner jolyna baýlyǵan ákemniń ózi. Menen keıin dúnıege kelgen qyzyna Marı degen qazaqta joq at berdi. Sol kezde «O, Marı! O, Marı» deıtin neapoldik án óte tanymal bolatyn. Marı – búginde fransýz tiliniń mamany, Abylaı atyndaǵy halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń professory. Inim Arman «Qaırat» komandasynda oınady. Jastardy teńbil dop ónerine baýlydy. О́kinishke oraı, bul baýyrymyz qazir aramyzda joq. Onan keıingi Arystan – mýzykant. Kóp jyldar boıy Memlekettik sımfonııalyq orkestrinde, Prezıdenttik orkestrde goboıda oınady. Qazir Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mýzykalyq mektepte úrmeli aspaptar bólimine jetekshilik etedi. Ákemizdiń súıikti kenje qyzy Aqbópe Máskeý Memlekettik konservatorııasynyń skrıpka klasyn aıaqtap, aspırantýrada oqydy. Qazir ol da konservatorııa professory. Onyń joldasy Ánýar Boranbaev da halyq artısi boldy. Ákemizben birge teatrda qyzmet etti.
Al ákemizdiń bıylǵy ǵasyrlyq mereıtoıyna kelsek, ol kisini bala-shaǵasy ǵana emes, eli, eldiń eń úlken gazeti – «Egemen Qazaqstan» izdep jatyr. Teledıdardan, radıodan habarlasýda. Osyǵan qýanyp, mereıimiz kóterilip qalǵanyn nesine jasyraıyq?!
Marı QARMYSOVA, Abylaı han atyndaǵy Halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń professory:
– Bir fransýzdyń fılosof danyshpanynyń mynadaı bir paıymy bar. Eldiń kóz aldynda júrgen batyrlar, kóptiń súıiktisine aınalǵan áıgili tulǵalar óziniń eń jaqyn adamdary úshin olaı bola bermeıdi.
Kerisinshe, bizdiń ákemiz múlde ondaı adam bolǵan joq. Túzde qandaı tanymal, talantty, kópshil bolsa, úıde de meıirimdi, ónegeli boldy.
Anamyz Hanshany 18 jasynda jolyqtyrǵan. Torǵaıdyń 16 jastaǵy boıjetkeni ákemizdi sahnadan bir kórgende unatyp, ǵashyq bolady. Solaı olardy sahna tanystyrǵan. Alaıda, sol kezde laýazymdy qyzmet atqaryp otyrǵan sheshemizdiń týysqandary ózine saı adamdarmen sóz baılasyp, quda-jegjat bolýdy kózdep otyrǵan eken. Tegi joq, tirep turǵan týysqandary joq akterdi qaıtpek?!
Biraq, osyǵan qaramaı Torǵaıdyń tekti qyzy men Jetisýdiń jigiti qıyndyq-kedergilerdi jeńip, 1931 jyly bas quraıdy. Kóp ýaqyt terezesi joq eden bólmede turýlaryna týra kelipti.
Qysqasy, ata-anamyz 60 jyl bir shańyraqta tatý-tátti turmys keship, 5 bala tárbıeledi.
Ákemizdiń dórekilik kórsetip nemese anamyzǵa artyq sóılep, bolmasa bireýge óktemdik tanytqanyn bir de bir kórmeppiz. О́z oıyn jumsaq jetkizetin, pikirin eshkimge kúshtep tańbaıtyn edi. Barlyq jerge sáýlesin shashqan kún sııaqty, shapaǵaty sebilip turatyn. Biraq, sol úshin keýde soǵyp, qaıtarymyn kútpeıtin. Osynyń arqasynda bizdiń úıde dástúrli túrdegi «tárbıe» degen túsinik bolǵan joq. Qalaı júrip-turý kerek, óıt-búıt dep ata-anamyz uzyn-sonar aqyl aıtqan emes. Olardyń aıaly alaqany men meıirimi bizdi jaqsy jolǵa saldy.
Áli esimde, bala kúnimizde akterlar jıi-jıi jalaqylaryn qoldaryna ala almaı júretin (1946-1956 jyldar). Sondaıda «Artıster úıi» bir birimen barymen bólisip, qaraılasyp jatýshy edi. Árıne, sol kezdiń balalary myna bizder kınoǵa baramyz, balmuzdaq alamyz dep aqsha suraǵan emespiz. Bizdiń aýlada tipti osylardyń atyn estimeı óskender de bar.
Alaıda, bizdiń ákemizdiń buljymaıtyn ádeti bar edi. Jalaqysyn alǵan kúni ákemizdiń kereýetiniń qasyna tórteýmiz tizilip turamyz. Ol kezde Venera, men, Arman men Arystan bar. Aldymen ákemiz: «Oı, aınalaıyndar!» dep emirenip alady. Sosyn «Shalbarymdy áperip jiberińdershi» deıdi. Sosyn sheshemizden tyǵyp alyp qalǵan aqshadan jasymyzǵa qaraı 10, 7, 5, 3 somnan júlde sııaqty taratyp, qushaqtap, betimizden súıedi.
Árqaısysymyz áli kúnge deıin ákemizdiń taýsylmaıtyn meıirimin, júrek shymyrlatqan mahabbatyn sezinip kelemiz.
Men ol kisiniń bireýdi sógip, jamandaǵanyn eshbir estigen emespin. Kim týraly áńgime aıtsa da «Keremet adam!» deıdi. Eger bireýdi jaratpaıtyndaı bolsa, ol adam týraly ishteı ókinip, eske almaýǵa tyrysatyn.
Ol sergek adam boldy. Kóbinese jymıyp júretin. Eń kóp qaıtalaıtyn sózi: «Aınalaıyn, aınalaıyn!» boldy. Ákemdi kórgen adam da rııasyz kúlimsireı ketýshi edi. Jany jarqyn mundaı adamdy jurttyń bári jaqsy kórdi. Aýla sypyrýshyǵa da, mınıstrge de birdaı yqylas kórsetip ketti.
Qamal Qarmysov Dinmuhamed Qonaevpen bala kezinen tanys boldy. Eseıgen jyldary jıi jolyǵysyp tursa da, áńgimeleri adam janyna shýaq uıalatatyn ádemi estelikterden asqan emes. Birde Dımash atamyz: «Qamal, osy sen menen eshteńe suraǵan emessiń. Ár adamnyń áıteýir bir qajeti bolady ǵoı…» deıdi. Alaıda, qazaq teatrynyń patrıarhy baryn qanaǵat tutty. Balalary da óz qoldary óz aýyzdary jetip, jerge qaratqan joq.
Aqbópe QARMYSOVA, Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń professory:
– Bizdiń balalardyń ý-shýyna toly tatý otbasynyń tárbıesimen kóbinese anamyz Hansha aınalysty. Bir kezderi ol kisi de qýyrshaq teatrynda oınapty. Biraq, ómirge úshinshi bala – Arman kelgennen keıin ákemiz: «Ne sen jumys iste, ne men isteıin» dep qatań talap qoıady. Ákemizdiń bedeli barlyq kezde sezilip turatyn. О́ıtkeni, bizdiń úıdiń jazylmaǵan óz zańy boldy. Eger sheshemizden suranatyn bolsaq, ol kisi únemi: «Ákelerińmen oılasyp kóreıin» dese, ákemiz de qalyspaı: «Mamalaryń ruqsat berdi me?» deıtin. Ákemizdiń otbasyndaǵy yqpaly kúshti edi. Men sahnanyń shilteriniń artynda óstim desem de bolady. Repetısııalar kezinde artısterdiń sózderi men rejısserdiń eskertýlerin qaǵyp alatyn edim. Tańǵajaıyp sátterdiń bastalýyn taǵatsyzdana kútip otyramyn. Mine-mine, sahnaǵa múlde ózgergen papamyz shyǵa keledi. Sol kezde zaldyń jaryǵy óshedi de, sahna shamy janady…
Balalyq shaqtyń elesindeı sol sahnanyń jaryǵy áli kúnge deıin janyp turǵan sııaqty kórinetini bar. О́kinishke oraı, men ákemizdiń qalaı Hlestakovty oınaǵany kóre almadym. Men bul týraly keıin anamyzdyń aýzynan, úlken ápkelerimnen kóp estidim. 1936 jyly Máskeýde Qazaqstan teatr óneriniń onkúndigi ótkende máskeýlik synshylary biraýyzdan Qamal Qarmysovty «Keńestik sahnanyń eń úzdik Hlestakovy» dep tanypty.
Venera QARMYSOVA:
– Bul ról ákemizge qalaı buıyrǵany týraly jazýshy Ábdilda Tájibaevtyń esteliginde bylaı jazylady. «Ádette Muhtar Áýezov pesalarǵa jasaǵan aýdarmasyn dostarynyń talqysyna salyp otyratyn. Mundaı oqıǵalarǵa jazýshylarmen birge artıster men rejısserler de qatysatyn edi. Maǵan da birde tamasha aýdarylǵan «Revızor» spektaklin talqylaýǵa qatysýdyń sáti tústi.
Kóz aldymnan myna bir ssena áli kúnge deıin ketpeıdi. Pesany talqylaý aıaqtalǵannan keıin Sháken Aımanov ornynan atyp turyp, Hlestakovty ózi oınaıtyndyǵyn málimdedi. Biraq, Muhtar jumsaq daýyspen jáne talapty túrde bul róldi Kamal Qarmysov oınaýǵa tıisti dedi. О́ıtkeni, Gogoldiń Hlestakovy qatqan qaıystaı aryqtuǵyn dedi.
Aıtty – bitti. Osylaısha qazaq sahnasyndaǵy Hlestakovty Qamal Qarmysov somdady. Bul harakterlik rólderdi oınaıtyn talantty akterdyń tamasha rólderiniń birine aınaldy» deıdi jazýshy.
О́ner adamynyń jolynda ártúrli oqıǵalar bolyp jatady. Qamal Qarmysov uzaq jyldar boıy «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» spektaklinde Qozy rólimen kórermenderiniń súıispenshiligine bólenip júrgen kez. Osydan keıin ol «Mahabbat týraly dastan» fılminde Qozynyń basty jaýy Jantyqty oınaıdy. Kórermenderi de, dostary men týystary mundaı metamorfozany tipti satqyndyq sııaqty qabyldaǵany bar. Osyndaı ekiudaı sezimde júrgende bir qazaq otbasynan ákemiz hat aldy. Onda bylaı dep jazylypty: «Siz Qozy sııaqty jany sonshalyq taza adamnan Jantyqtaı qara júrekti jaýyzǵa aınalýǵa qalaı ǵana dátińiz bardy?». «Bul basty joldaýdy alǵannan keıin men túpkilikti sabyrǵa keldim. Demek, men qolymnan kelgenshe durys istedim. Eger kórermender tarapynan basqalaı reaksııa bolsa ol sátsizdik bolyp tabylar edi» depti ákemiz. Qarmysovtyń óz obrazdaryny enýi osylaı júretin.
Qarmysovtyń qatysýymen qoıylǵan spektaklderdiń bárin kórgen adamdar onyń óz keıipkerlerimen birigip ketetinin únemi aıtatyn. Ony ómirde jıi kóretin kórermenderi sahnada múlde basqa bolyp, keıipkerin tiriltip ala jóneltetinin jıi aýyzǵa alatyn edi.
Aqbópe QARMYSOVA:
– Esesine men ákemniń «Otellodaǵy» Iаgosyn jaqsy bilemin. Árıne, odan keıin «Asaýǵa tusaý» spektaklindegi Tranıosy qandaı edi. Bul qoıylymda ol kisi baryn salyp oınaıtyn. Ol 60 jasynda sahnada salto-mortale jasaıtyn. Rólderge óte úlken jaýapkershilikpen daıyndalatyn-dy. О́z keıipkerlerine qatysty qosymsha ádebıetterdi aqtarystyryp, túrtip otyratyn. «Men óz mátinimdi ǵana emes, partnerlarymnyń barlyǵynyń sózin jatqa bilemin» dep maqtanatyn.
Birde ákemizge Sháken Aımanov habarlasyp: «Qamal, saǵan tamasha ról tabylyp tur» dep qýantty. Bul Qarmysovtyń «Bizdiń súıikti dáriger» fılmindegi sıqyrshynyń róli edi. Kartınanyń bir bóligi Tashkentte túsiriletin boldy da, birden ákemiz jolǵa jınaldy. Aıtqandaı, sol kezeńderdegi búkil qazaq zııalylary kitappen ósti ǵoı. Kıno men spektaklder adamdardy tárbıeledi. Teledıdar degen bolǵan joq.
Alty jastan bastap esim kire bastaǵanymen, ákemniń shyn máninde qandaı tulǵa ekendigin tolyq túsine qoımaǵan kezim. Bizdiń otbasy da sol kezdegi Mır jáne Vınogradov kóshelerindegi Artıster úıinen páter aldy. Qazaqtyń nebir aıtýly adamdaryn aýladan kóretin edik. Tańǵy asymdy ishe salysymen aýlaǵa oınaýǵa shyǵatyn edim. Bul kezde túngi semkadan sharshap-shaldyqqan Sháken Aımanov úıine kele jatady. Men úshin qarapaıym ǵana Sháken aǵanyń qas-qabaǵyna qaraılap, kóńildi kele jatsa moınyna asyla ketetinmin. Búkil halyq ártisteri men «eńbek sińirgenderdiń» kóbisin úıdiń aldynan ońaı kezdestiresiń.
Bul úıde Muhtar Áýezov atyndaǵy teatrdyń negizin qalaýshylardyń biri Qalıbek Qýanyshbaev, Músilim Abdýllın, Manarbek Erjanov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıevtaı jandar turdy. Dramatýrg Shahmet Qusaıynov pen jary Bıken Rımova osy úıdiń turǵyndary boldy. Barlyǵy bir-birimen dos-jaran bolyp, qonaqqa shaqyrysyp, barys-kelis jasap turatyn. Biz eki bólmeli kommýnaldy páterde turdyq, al kórshilerimiz únemi aýysyp jatatyn.
Marı QARMYSOVA:
– Ákemiz Almaty oblysynyń Beriktas deıtin aýylynda dúnıege kelgen. Qazirgi ondaǵy Mádenıet úıine ákemizdiń aty berilgen. Ol kisiniń áke-sheshesi erte qaıtys bolyp, 5 jasynan bastap jetimdik pen turmystyń taýqymetin tartyp ósipti. Sıyr baǵyp, pishen shaýyp, otar qoıdyń sońynda júrip, ómirdiń barlyq qıyndyǵyn kórgen. Ákemiz úlken ápkesi Búbikeıdiń qolynda tárbıelenip, ınternatta oqıdy. Bul ınternatta Kúlásh Baıseıitova men Seıfolla Telǵaraev ta oqyǵan. Túıdeı qurdas úsheýi birge mekteptiń kórkem ónerpazdar úıirmesinde oınaıdy. Ákemizdiń kóptegen tilderde án salatyn óneri bar ekendigin aıttyq qoı. Alaıda, úlken aǵasy Qamaldy Tashkentke baryp, ekonomıst mamandyǵyn meńgerýge úgitteıdi. Biraq, aýdandyq komsomol komıteti jas jigittiń erekshe talantyn baıqap, 1931 jyly Rıdderdegi jumysshy jastar teatryn kóterýge jumsaıdy. Myna qyzyqty qarańyz, osyndan keıin eshqandaı arnaýly bilimi joq Qarmysov Muhtar Áýezov atyndaǵy Respýblıkalyq drama teatrynyń shtatyna qabyldanady. Bul sahnada ákemiz artyq-kemi joq 60 jyl eńbek etti. Eshqandaı ataq men memlekettik marapattar ákemizdi ózgerte alǵan joq. Áli kúnge deıin jumystan oralyp kele jatqan ákemizdiń aqsaqaldarmen de aýladaǵy bala-shaǵamen de birdeı amandasatyndyǵy kóz aldymda. Kishkentaı balalardyń qolyn erinbeı alyp shyǵatyn. Ańtarylyp qarap qalatyn bizge: «Bular da jeke tulǵalar!», deıtin edi.
Aqbópe QARMYSOVA:
– Egemendikke qol jetkizýge sanaýly aılar qalǵanda, ıaǵnı 1991 jyldyń kókteminde kútpegen jerden ákemiz ómirden ozdy. Ol jaýapkershiligi óte úlken adam edi. Qaıtys bolaryna birneshe kún qalǵanda teatrǵa baryp, partııalyq jarnasyn tólep keldi. Ákemiz qatty naýqastanyp kórgen adam emes. Azdap jótelip júretin de munysyn uzaq jyldar boıy shylym shekkeninen kóretin. Ol kisi óziniń qandaı sumdyq dertke shaldyqqanyn bilmeı-aq kóz jumdy. 14 naýryzda «Kúıeý bala» komedııasyndaǵy basty rólin oınap shyqty. Bul spektaklde teatrdyń eń myqty akterlery men aktrısalary oınaıtyn. Qysqasy, osy kúlkili qoıylymda ákemizdiń súr boıdaq keıipkerine aınalasyndaǵylar jabylyp qalyńdyq izdeıdi. Al ol aınalyp kelgende óziniń alǵashqy mahabbatyn tańdaıdy. Sol sátte bul ákemizdiń sońǵy ret sahnaǵa shyǵyp turǵany eshkimniń úsh uıyqtasa túsine kirmegen. Daýsy qarlyǵyp qalǵanyna ýaıymdap: «Endi qalaı oınaımyn?» dep qaldy. Túnde uıqysy buzylyp júrgendikten: «Sen qasymda otyrsań, túngi ýaqyt tez ótedi» deıtin…
Venera QARMYSOVA:
– О́mirge de ónerge de, úlkenge de kishige birdeı qurmet kórsetken Qamal Qarmysov syndy sahna tarlany osyndaı jan edi. Ulttyq teatr ónerine ólsheýsiz eńbek sińirdi. Qoǵamǵa paıdaly urpaq ósirdi. Ul-qyzdarynan qazir nemere-shóbereleri bar. Aıtqandaı, nemereleri Erkin men Rýslan – myqty mýzyka maıtalmandary, skrıpkada oınaıdy.
Kenje qyzy Aqbópe Qamalqyzy konservatorııa ustazy retinde kóptegen halyqaralyq baıqaýlardyń júldegerlerin daıarlap keledi.
Ákemizdiń ónerge degen adaldyǵy bes namazyn qaza qylmaǵan ımandy jannyń paryzyndaı edi.
Aınash ESALI,
Almaty.