Aǵalardyń alaqany

Juma, 24 tamyz 2012 7:32

Safýan aǵamen bertinge deıin etene aralaspaı syrttaı ǵana syılasyp júrdik. Olaı bolatyny, Safekeń kim kóringendi ózine úıir qylmaıtyn, kimmen de bolsyn, bir kórgennen jalpyldasyp ketpeıtin, minezi aýyr, syrbaz da salqyn qandy adam edi. Ol kezde ádebıettegi ár býynnyń óz orny, óz ortasy, óz «terrıtorııasy» bar. Múmkindiginshe ara qashyqtyqty saqtaýǵa tyrysatynbyz.

Juma, 24 tamyz 2012 7:32

Safýan aǵamen bertinge deıin etene aralaspaı syrttaı ǵana syılasyp júrdik. Olaı bolatyny, Safekeń kim kóringendi ózine úıir qylmaıtyn, kimmen de bolsyn, bir kórgennen jalpyldasyp ketpeıtin, minezi aýyr, syrbaz da salqyn qandy adam edi. Ol kezde ádebıettegi ár býynnyń óz orny, óz ortasy, óz «terrıtorııasy» bar. Múmkindiginshe ara qashyqtyqty saqtaýǵa tyrysatynbyz.

Soǵan qaramastan, bizdiń bý­yn­­­­nyń Safýan Shaımerdenovke degen qurmeti erekshe bolatyn. Oǵan sebep: jazýshynyń eshkimge uqsa­maıtyn dara minezi, qalamy­nan shyqqan sátti týyndylar, jazý máneriniń saýattylyǵy. «Biz­diń býyn» dep otyrǵanym – Sa­fekeń­nen bir-bir jarym múshel kishi prozashylar: Ákim Tarazı, Ramazan Toqtarov, Qalıhan Ysqa­qov, Saıyn Muratbekov, Muhtar Ma­ǵaýın, Asqar Súleımenov, Rym­­­­ǵa­lı Nur­ǵalıev, taǵy bas­qalar… Qa­shanda «aǵa – bor, ini – tas». Jas­tar ra­qym­syzdaý bolady. Jańa­ǵy atal­ǵan jigitter jasy úlken ja­zý­shynyń bárin syılaı bermeı­tin-di. Ońasha otyrystarda sol kezde kóz­ge túsip, maq­talyp júr­gen jazý­shylardyń shyǵarmala­ryna «chıtka» jasaıtynbyz. Onda bá­rimizdiń Eýropa jazýshylaryna eliktep, Gıýstav Flobermen «aýyryp» júrgen kezimiz. Floberdiń kórkem prozaǵa qoıatyn talaptary sumdyq. Ol talapqa qazaq qalam­gerleriniń kóbi-aq jaýap bere almaıdy. Sondaı «chıtka» kezinde synnan sú­rinbeı ótetin sanaýly aǵalary­myzdyń biri – osy Safe­keń edi.Onyń ústine, uly Muhtar Áýe­zovtyń Máskeý aýrýhanasynda, operasııaǵa jatar aldynda jazyp ketken ósıet haty bar. Sol kezdegi aǵa synshy Esmaǵanbet Ysmaıy­lovqa jazǵan hatynda ózi bola­shaǵynan úmit kútetin birne­she jas jazýshyny aıryqsha bólip ataıdy. Olar – Tahaýı Aqtanov, Safýan Shaı­merdenov, Ábdijámil Nur­peıi­­sov, Zeınolla Qabdolov­tar… Muhańnyń nazaryna Táken Álim­qulov pen Berdibek Soq­paq­baev qalaı ilinbeı qaldy eken? О́ıt­keni, ol jyldary osylardan basqa kózge túsetin prozashy­lardyń ózi de joq bolatyn. Jo­ǵarydaǵy hat – álgi atalǵan qa­lamgerlerge uly jazýshy berip ketken mandat sııaq­ty boldy. Kóp jylǵa deıin olar­dyń ózderi de, basqa jurtshylyq ta solaı túsinip keldi.Safýan Shaımerdenov burqy­ratyp kóp jazatyn, jyl saıyn kitap shyǵaratyn jazýshy emes-ti. Ol alǵash ret 1953 jyly jaryq kórgen, ustazy M.Áýezovke una­ǵan «Bolashaqqa jol» atty romanymen kózge tústi. Keıin ájep­táýir óń­deý­­­den ótken bul shyǵar­ma «Inesh» degen atpen qaıta basyldy. Orys tiline, taǵy basqa shet tilderge aýdaryldy. Osydan keıin Safekeń qalyń roman jaz­ǵan joq. Qysqa áńgimeler men biryńǵaı hıkaıattar sıkilin dú­nıe­­ge ákeldi. Jazýshy qalamynan týǵan: «Mez­gil», «Qarǵash», «О́mir nury», «It ashýy», «Májnún tal», «Marǵaý» atty hıkaıattaryn oqýshy qaýym jyly qabyldady. Al óndiris taqyrybyna jazylǵan «Jyl qu­sy» atty povesi VSSPS pen KSRO jazýshylar odaǵynyń syı­lyǵyn alǵany esimizde. «Aǵa­lar­dyń alaqany» atty esseler kitaby 1988 jyly Abaı atyndaǵy Mem­lekettik syılyqqa ıe boldy.Safekeń ótken ǵasyrdyń jet­pisinshi jyldarynda Mádenıet mınıstrliginiń repertýar bólimin basqara júrip, drama janrynda da biraz ter tókken eken. Jazýshy qalamynan sol kezde týǵan: «Qaı­dasyń, Zarına», «Ánim sen ediń», «О́kil áke», «Dókeı kele jatyr», «Tórt boıdaqqa bir qalyńdyq» pesalary kezinde respýblıka teatrlarynda qoıylyp júrdi.S.Shaımerdenov jasaǵan aýdarmalar bir tóbe. Ol Lev Tols­toı­dyń «Alberta» povesin, ún­diniń uly jazýshysy Rabındranat Ta­gordyń «Kúıreý», «Gaýirma­han» romandary men «Altyn sa­ǵym» atty áńgimeler jınaǵyn qa­zaqsha­ǵa jatyq aýdardy. Al «Kúı­reý» romanyn sátti aýdar­ǵany úshin Jazýshylar odaǵynyń ar­naý­­ly syı­lyǵyn alýy – ol kezde de, qazir de sırek kezdesetin oqıǵa.Joǵaryda atalǵan shyǵarma­lar­­dyń qaı-qaısysy da kezinde jurtshylyq súıip oqyǵan, ádebı synnyń joǵary baǵasyn alǵan dúnıeler. Biz olardy keıingi kezde kitap oqýdan sýyna bastaǵan bú­gingi urpaqtyń esine salý úshin ǵana aıtyp otyrmyz.Biz ádebıettiń esigin qaqqan jyl­darda jazýshylarǵa degen el qurmeti erekshe bolatyn. Ja­zý­shy­­­­nyń júris-turysy, kıim kıisi, sóıleý mánerine deıin – jurt­shylyq nazarynda. Al, biz sııaqty sózben «aýyrǵan» jas talanttar­ǵa jazýshynyń syrt tulǵasynyń ózi­nen onyń shyǵarma jazý máneri kórinip turǵandaı áser etýshi edi. Máselen, Muhtar Áýezovtyń tula boıyndaǵy ulylyq, ǵulamalyq, mańǵazdyq, tereńdik, erekshe aýyr salmaq onyń shyǵarmalarynda qaǵaz betine sol kúıi túsetini kú­mán týdyrmaıtyn. Sábıt Muqa­nov boıyndaǵy qarapaıymdylyq, mi­nezindegi ashyqtyq, týrashyl­dyq onyń jazǵanda­rynan da ap-anyq kórinip turatyn. Al uly Ǵabeńniń – Ǵabıt Músirepov bo­ıyndaǵy pańdyq, kerbezdik, tá­kapparlyq – onyń jazý mánerinde sol kúıi qaıtalanǵandaı áser qaldyrýshy edi. Baıaǵyda Qyzyl­jar ólkesinde sal-serilerden bó­lek, pań Nurma­ǵambet degen kisi ótipti. Ǵabeń maǵan sol pańdar­dyń búginge jetken sarqyty sııaqty kórinýshi edi…Sol pańdar elinde týyp ósken Safýan aǵamyzdyń tulǵasynan da bir tektilik, súıekke bitken seri­lik pen irilik baıqalyp turatyn. Qa­shan kórseń, sol syrbaz da sal­qyn, salmaqty qalpy. Syndardaı suń­ǵaq boıy qandaı! Iilmeı-búgil­meı, tip-tik bolyp júretin edi… Safe­keń alpys jasqa tol­ǵanda, aqyn aǵamyz Ǵafý Qa­ıyrbekovtiń oǵan arnaǵan óleńi bar. Sol óleń­degi «soraıǵan sol­tústiktiń qara­ǵaıy» degen bir jolǵa Shaımerdenov tulǵasy tú­gel syıyp turǵandaı.Jazýshynyń kisilik qalpy degenge taǵy bir mysal. Almatynyń Jambyl kóshesinde bir kezde Jazýshylar odaǵynyń ádebı qory sal­dyrǵan «Aq úı» jáne «Sary úı» degen úıler bar. Kezinde bul úılerde elý-alpys jazýshy turý­shy edi. Qazir sanaýly ǵana adamdar qaldyq. Sol úıdiń birinde ataqty uıǵyr jazýshysy Hızmet Abdýllınmen on jyldaı esikpe-esik kórshi turdym. Hızmet áka ózin sergek ustaıtyn, jáı úı ma­ńyna serýenge shyqsa da shal­ba­rynyń qyry synbaı, taza jú­retin kisi edi. О́ıtkeni, ol óziniń áde­bıettegi ornyn jaqsy biletin-di. Bir kúni esik aldynda áńgi­melesip otyr edik, kórshi kire­beristegi bir jastaý jazýshy dú­kenge qaraı júgirip barady eken. Qolynda – tor-dorba, aıaǵynda – bashmaq, bu­tynda sholaq shalbar… Álgini Hızmet áka shaqyryp alyp:– Aý, jigitim, seniń myna jú­­­ri­­­siń ne? Myna túrińdi kórgen adamdar erteń seniń kitabyńdy qalaı oqıdy? Seni teledıdardan, ne gazet betinen kóre qalsa «Mynaý – álgi dúkende kartoshkeniń keze­ginde turatyn sorly ǵoı» demeı me? Osy sender nege durys kıinip júrmeısińder? – dep qatty urys­qany bar edi…Jazýshylardyń basynan jurt nazaryn ózine aýdarǵan sondaı bir serilik dáýir de ótti-aý. Qazir ja­zýshynyń ózi kim, sózi kim? Kıgen kıimi, júris-turysy, kúnkórisi qan­daı? Kóz salyp, kóńil aýdaryp jatqan eshkim joq.Safýan aǵamyz óziniń kim eke­nin, ádebıettegi ornyn jaqsy bil­di. Jazýshylar arasynda eń alǵash «Volga» mashınasyn alyp, ony uqsatyp aıdap júrgen – Safekeń boldy. Ol jyldary jeke adamǵa avtokólik satylmaıtyn kez. Biz kórgende jeke kólik Muhańda, Sábeńde, Ǵabeńde ǵana bar bolatyn. Árıne, ol kisiler mashına róline otyrǵan joq. Júr­gizýshi qyzmetin paıdalandy. Al óz mashınasyn ózi aıdaǵan «shopyr jazýshynyń» alǵashqysy – Safýan aǵamyz edi. Jáne ol kisi mashınany qalaı aıdaıdy! Safe­keń rýlde otyr­ǵanda «Volga­nyń» kór­ki arta tús­kendeı bolatyn. Sa­fýannan qal­ǵysy kelmeı onyń dostary Tahaýı, Ábdijámil, Ber­di­­­bekter de kóp ke­shik­peı mashına aldy. Biraq olar­dyń kóligin kór­setip, keńes suraı­tyn «avtomeha­nıkteri» – Safekeń edi.Shaımerdenovtyń óz aýzynan estigen bir áńgime esime túsip otyr. Bir kúni Safekeń úıinde jazý jazyp otyrǵanda, Ábdi­jámil dosy telefon soǵady.– Safýan, sen kelip kórme­seń bolatyn emes. Kóshede kele jatyr edim, mashınam tóbeden ur­ǵan­­daı turyp qaldy. О́zim qansha shu­qy­lasam da eshteńe tappadym, – depti.– Qaı jerde tursyń?– Abaı dańǵyly men bálenbaı kósheniń qıylysynda…Safekeń, amal joq, jazýyn tas­tap, óz mashınasymen jańaǵy jer­ge barady. Kún áýe aınalyp jerge túskendeı ystyq. Asfalt­tyń ózi bylqyldap erip jatyr. Kó­­sheniń dál ortasynda Nurpeıi­sovtyń «Volgasy» tur. Taıaýda ǵana alǵan sý jańa mashınaǵa ne bop qaldy dep, Safekeń kapotty ashyp qaraı bastaıdy. Bári óz ornynda, esh kinárat tappaıdy. Ke­lesi kezekte kabınaǵa kirip, ja­narmaıdyń kór­setkishine kózi túskende sanyn bir-aq soǵypty. Qarasa, mashına baginde bir tamshy benzın qalmaǵan eken. Yza bolǵan Safekeń:– Áı, Ábdijámil, mashına janarmaısyz júrmeıdi ǵoı. Bakti benzınge nege toltyryp qoımaı­syń? – dep dosyna biraz leksııa oqysa kerek.– Amal joq, óz mashınamnan maı quıyp berip, úıine zorǵa degende jetkizip saldym, – dep otyratyn Safekeń marqum.Safýan Shaımerdenovtyń tý­ra­­shyldyǵy, shynshyldyǵy, kim­niń aldynda bolsyn óz pikirin betke aıtatyn batyldyǵy nebári eki jarym jyl bılik basynda otyr­ǵan Kolbın kezinde jarqy­rap kó­rindi. Áıgili jeltoqsan qozǵalysy qazaq zııalysyn sy­naqtan ótki­zetin qylkópir boldy ǵoı. Qonaev ornynan túsip, Kolbın kelgende, «Men osy ózgeristi qansha jyl kúttim» dep onyń aldyna baryp bas urǵan qazaq qalamgerlerin de bilemiz. Al, meniń kórshim Hızmet Abdýl­lınniń:– Uıat boldy. Erteń qazaq hal­­qy­­nyń betine qalaı qaraımyz? Keshe bizdiń bir top uıǵyr Kol­bın­niń aldyna baryp: «Biz – qazaq ultshyldarynyń tabanynda tap­tal­ǵan ultpyz. Qonaev tu­synda kórmegen qorlyǵymyz joq. Bizge oń kózińizben qarasańyz eken!» dep aryz aıtypty! – dep qatty renjip otyrǵanyn óz qulaǵymmen estip edim.Bulardan basqa sol eki jyl ishinde Kolbınniń aldyn bosatpaı, onymen aýyz jalasyp, dostasyp alǵandar qanshama!Kolbın sol eki jylda Jazýshylar odaǵyna eki ret keldi. Qan­sha degenmen, arty qýys adam ǵoı, jazýshylardan qatty qaımy­ǵatyn. Sol kezdesýlerde oǵan eki jazýshy myqtap toıtarys berdi. Olar – Juban Moldaǵalıev pen Safýan Shaımerdenov. Juban áli izi sýyp úlgermegen jeltoqsan qozǵalysy jaıynda aıta kelip:– Men – keshegi maıdangermin. Oktıabr tóńkerisine jetpis jyl to­laıyn dep turǵanda, Almaty kó­shelerinde qazaqtyń ul-qyzda­rynyń qarýly ásker tarapynan soqqyǵa jyǵylyp, ıtke talan­ǵanyn kór­gen­she, osydan qyryq bes jyl bu­ryn maıdanda oqqa ushqanym áldeqaıda artyq edi. О́z basym soǵan ókinemin! – degeni esimde.Al Safekeń máselege múlde basqa qyrymen keldi.– Siz Qazaqstanǵa kelgeli jurt­­­shylyqpen jıi kezdesip júrsiz. Ony teledıdardan biz de qarap otyramyz. Sonda baıqaǵa­nym: siz osy jurtshylyqtyń aldynda nege yrjyńdap kúle beresiz? Kópshilik sizge mazaq pa? Álde halyqty balasha aldaǵyńyz kele me? Osyǵan jaýap berińizshi? – degen-di.Kútpegen suraqtan Kolbın qat­­­ty qysyldy. Oramalyn alyp, mań­daıynyń terin súrtti. Sonan soń:– Jańa kelgen basshynyń túsi sýyq eken degen sóz tarapty. Kúle beretinim – óńimdi jylyt­qan túrim ǵoı! – dep aqtalǵan boldy.Safekeń er jigitke qajet biraz ónerdi jetik meńgergen kisi edi. Shahmatshy, qartashy, bıllıardshy. Tastaıaq oınaýǵa ol kisiniń boıy da, qoly da erkin jetip tur.Bir jyly qysta shyǵarmashy­lyq úıde jatqan Ǵabıt aǵamyz óz qaltasynan aqsha shyǵaryp, bıllıardtan týrnır uıymdastyrdy. Jıyny jıyrmadaı jazýshy ja­rysqa qatysyp, qabyrǵaǵa japsy­rylǵan keste boıynsha kezekpen oınaýǵa kiristik. Ǵabeńniń ózi – bas tóreshi. Qalt etpeı qarap otyrady… Sol týrnırde Safýan aǵa­yz eshkimdi bet qaratpaı, birinshi báıge aldy. Jańylmasam, Sáken Júnisov ekinshi, Sherhan Murtaza úshinshi oryn aldy-aý deımin. Biz sııaqty qolyna kııdi kesh usta­ǵandar tómengi orynda… Meniń sonda Safýan aǵama qaljyńdap:– Safeke, umytyp ketpeńiz. Siz seksenge kelgende bıllıardtan qa­rymta qaıtaram! – degenim bar-dy.Keıin Safekeń seksenge de keldi. Biraq bul kezde jazýshyny naýqas aınaldyryp, júdep qal­ǵan kezi edi. Kóńilin suraı bar­ǵanymda baıaǵy áńgimeni eske salyp:– Safeke, esińizde bar ma? Siz seksenge kelgende, men bıllıardtan ese qaıyrmaq bolyp edim ǵoı. Oınaýǵa qalaısyz? – deımin ǵoı ádeıi kóńil kóterý úshin. Safekeń ádetinshe sypaıy ǵana kúlip:– Oǵan shama kelmeı tur ǵoı… Sondyqtan qarymta qaıtty, seni jeńdi dep esepteıik, – dep qo­lymdy alǵany esimde…1992 jyly Safýan Shaımer­de­novtyń 70 jasqa tolǵan mereıtoıy respýblıka kóleminde atalyp ótip jatty. Biz, birneshe jazýshy Safekeńniń shashpaýyn kó­te­rip, onyń týǵan eli Qyzyl­jar ólkesine bardyq. Onda mereıtoı ıesimen turǵylas aǵa jazýshy­lardyń qatary túgel kezi. Biraq, soǵan qaramastan, Safekeńniń qa­syna ertken adamdary kim deısiz ǵoı? О́z zamandastary emes, ózinen bir-eki múshel kishi inileri. Onyń ózi úsh-aq adam: Tólen Ábdikov, ol kezde Prezıdent Apparatynda is­teıtin, qazirgi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń pre­zıdenti, ádebıetshi Saýytbek Abdrahmanov jáne men – Qabdesh Jumadilov… Sol esh­kimge uqsa­maıtyn, eshkimdi qaıta­lamaıtyn Safýandyq minez. О́zine kimniń jazǵandary unasa, solardy tańdap alǵan.Mereıtoı oıdaǵydaı jaqsy ót­ti. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyly ǵoı. Eńsemiz bıik, rýhymyz kóterińki. Bárimizdiń boıymyzda tasyp tógilgen bostandyqtyń býy bar. Qyzyljar – Maǵjan­nyń, Sá­bıt pen Ǵabıttiń de týǵan jeri ǵoı. Sol qasıetti qonys­tardyń bárine baryp taýap ettik. Al, Sábıt, Ǵabıt, Safýan úsheýi bir aýdanda týǵan. Jambyl aýdany. Jol-jónekeı bir áńgimede Safekeń:– Respýblıkada Jambyl atynda úsh aýdan bar. Almaty oblysynda, Jambyl oblysynda jáne osy Qyzyljarda. Keıde jazyl­ǵan hattar adasyp kelip jatady. Ana jyly Sábeńniń 90 jyl­dyǵynda: «Sábıt – Jambyldyń jaqsy kó­retin inisi edi. «Balýan­sholaǵym» dep erekshe qurmet­teıtin. Sol Jákeńniń arýaǵynan keshirim surap, osy aýdandy Sá­bıt Mu­qanovtyń atyna kóshirsek qaıtedi dep joǵaryǵa hat jazyp edim, esh jaýap kelmedi, sirá, qoshtamady-aý deımin, – degeni bar…Aýdan jurtshylyǵy Safekeń­di qushaq jaıa qarsy aldy. Aýyl­darǵa baryp kezdesý ótkizemiz. Oblys ákimi Gartman Safýan aǵa men Baǵdat apaıǵa óziniń «Zımin» berip qoıǵan. Alda – jol bastaýshy GAI. Artta bir-bir mashınada biz kele jatamyz. Bul – meniń Qyzyljar ólkesine birinshi ret kelýim. Alǵan áserdi surama: su­lýlyqtan esim ketti ǵoı. Qara­ǵaı­ly qaptaldar, aq qaıyńdy al­qaptar… Jasyl-sary túster ke­zek­tesip, bir ádemi órnek quraı­dy. Jınalǵan jurt klýbqa sımaı, kezdesýlerdi kóbinshe orman saıasynda, alańqaılarda ótkizip júr­dik. Bul – klassıkter týǵan ólke ǵoı. Safekeń jaıynda aıtqan lebizimizdi sóz qadirin biletin jurt uıyp tyńdaıdy.Sol jyldary orystyń Soljenısyn, Jırınovskıı sııaqty arandatýshylary «Sibirde qazaq­tyń jeri joq, bári orys jeri» dep, soltústik oblystarǵa kóz alartyp, talasyp júrgen kezi. Alǵashqy kezdesýlerdiń birinde men bir kezde Maǵjan týǵan, Sábıt pen Ǵabıt týǵan mynadaı ásem ólkede Sa­fýannyń týmaýy múmkin emes ekenin aıta kelip, «Eger jerge baılanysty janjal shyǵa qalsa, men habarsyz qal­maıyn. Osyndaı kó­rikti de qa­sıetti ólke úshin sheıit bop ketýge barmyn» dep edim. Meniń osy sózimdi erteńinde oblystyq qazaq gazeti iri árip­termen basyp jiberipti. Jurtshy­lyq gazetti sol kúni-aq oqyp alsa kerek. Budan bylaıǵy kezdesýlerde qoshamet-qurmetimiz tipti arta tústi.Osy saparda Sábeń men Ǵabeń­niń murajaılarynda bolyp, ob­lys­tyń kórikti jerlerin ara­la­ǵanymyz, Bıbigúl ǵana shyrqaı­tyn ásem ánge aınalǵan áıgili «Qyz qaraǵaıdy» kórgenimiz es­ten ket­peıdi. Sodan aınalyp, aqyrǵy kúnderdiń birinde Safe­keńniń óz aýlyna keldik qoı. Eń aldymen aýyl shetindegi eski qo­rymǵa bu­ryldyq. Qalyń zırat­tyń bir shetinde Safýannyń áke-sheshesi qatar jatyr eken. Beıit basyna qur kelip qaıtý yńǵaısyz. Arýaq­­qa quran baǵyshtaý kerek.Mine, dál sol arada mańyzdy bir máseleniń ákimshilik jasaǵan grafıkte eskerilmegeni málim bol­dy. Arýaqtarǵa aıat oqıtyn molda joq. О́tken ǵasyrda orys otar­shyl­dary­nyń kúshpen sho­qyn­­dyrý naýqanyna arystandaı atylyp qarsy shyq­qany úshin ıtjekkenge aıdalyp ketken Naýan haziretten keıin bul ólke moldaǵa jarymaǵan ǵoı. Táýelsiz­diktiń alǵashqy jylynda Soltústik óńirde meshit sa­lynbaǵan, jas ımamdar oqý bitir­megen kezi… Bul aýyldarda kalı­maǵa tili keletin dúmshe moldanyń ózi qat eken. Ata-anasynyń basyna ádeıi kelip turyp, quran oqıtyn kisi tappaǵa­nyna Safekeń qatty nalydy.– Apyraı, ánekúnnen beri jınalystan kóz ashpaı, dalaqtap júre berippiz. Bizden quran dá­met­ken arýaqtardy qalaı umyt­tyq eken?! – dep qınalyp turǵan-dy. Dál osy arada meniń azdaǵan sopylyǵym kádege asyp ketkeni.– Safeke! – dedim kópshilikti jalt qaratyp. – Meniń Sháýeshek degen shaharda azdap eskishe oqy­ǵanym bar edi. Eger ruqsat et­seńiz, ata-anańyzǵa baǵyshtap, men-aq quran oqyp bereıin!– Oıbaı-aý, manadan beri ne­ǵyp bógelip tursyń? Oqysaıshy! – dep jınalǵandar shý ete tústi.Men sol arada júginip otyra kettim de, ózim biletin aıattardyń ortasha bireýin oqyp shyǵyp, bata istep, bet sıpadym. Sondaǵy Sa­fe­keńniń qýanǵanyn aıtpa! Maǵan razy bolǵany sonsha:– Aınalaıyn, baýyrym, sen bul saparǵa qudaı oń bastap shyq­qan ekensiń-aý! Ánekúnnen beri men týraly aıtqan jyly lebizde­riń óz aldyna, ata-anam­nyń basyna quran oqyp ber­genińdi qalaı umytaıyn?! – dep, aıqara qushaq­tap, baýyryna bas­qany áli esimde.Zymyraǵan zaman. Mine, sodan beri de arada jıyrma jyldaı ýaqyt óte shyǵypty. Safekeń tiri bolsa, bıyl toqsanǵa tolyp, ortamyzda otyrar edi. Iá, tabıǵa­tynan qaırat­ty, qara aǵashtaı qatty aǵamyz toqsannan asýy da múmkin edi. Biraq «Soraıǵan sol­tústiktiń qaraǵaıy» aıaq astynan mort syndy.Jazýshyny kúıretip ketken – aıaýly uly Saıannyń mezgilsiz mert bolýy ekeni aıtpasa da túsinikti.Bul kúnde Almatynyń batys jaǵyndaǵy kottedjder qala­shy­ǵynda «S.Shaımerdenov kóshesi» degen kóshe bar. Bul – jazýshy Safýan Shaımerdenovke beril­gen kóshe me, álde dańqty sportshy, KSRO sport sheberi, KSRO-ǵa eń­bek sińirgen jattyq­ty­rý­shy, kó­gal­daǵy hokkeıden álem chempıony Saıan Shaımerdenovke berilgen kóshe me, ol jaǵyn ary-beri ótken bylaıǵy jurt bile bermeıdi.Bálkim, ákeli-balaly ekeýine bir kóshe jetedi degen shyǵar. Dańq kóshesi, talanttar kóshesi, Shaı­merdenovter kóshesi… Sol kóshede meniń Jánibek degen kenje ulym turady. Sol kóshemen balamnyń úıine barǵan saıyn Safýan aǵany eske alamyn. Kóz aldymda esten ketpes, áli kúnge deıin Petropavl degen attan qutyla almaı júrgen Qyzyljar ólkesi. Aq qaıyńdy alqaptar, qa­raǵaıly qaptaldar…Qabdesh JUMADILOV.