Aǵa taǵylymy

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 8:25

Bizdiń dana halqymyzda ejelden kele jatqan «jańbar jaýsa jer yrysy, jaqsy týsa el tynysy» degen tamasha bir maqal bar. Osyndaı ataly sózder búkil sanaly ǵumyryn eliniń búgini men erteńine arnaǵan, áleýetin kóterýge kúsh-jigerin aıamaǵan, jasa­ǵan isteri men aıtqandary ónege, ómir­lik izderi saıyn dalada, qońyr jotalarda saırap jatqan halyqtyń ulyna, el balasyna aıtylatyny anyq. Bizder keshe ǵana ortamyzdan ozǵan, halqymyzdyń asyl perzenti Maqtaı Saǵdıevti osy turǵydan bilemiz.

Senbi, 29 qyrkúıek 2012 8:25

Bizdiń dana halqymyzda ejelden kele jatqan «jańbar jaýsa jer yrysy, jaqsy týsa el tynysy» degen tamasha bir maqal bar. Osyndaı ataly sózder búkil sanaly ǵumyryn eliniń búgini men erteńine arnaǵan, áleýetin kóterýge kúsh-jigerin aıamaǵan, jasa­ǵan isteri men aıtqandary ónege, ómir­lik izderi saıyn dalada, qońyr jotalarda saırap jatqan halyqtyń ulyna, el balasyna aıtylatyny anyq. Bizder keshe ǵana ortamyzdan ozǵan, halqymyzdyń asyl perzenti Maqtaı Saǵdıevti osy turǵydan bilemiz.

Taǵdyr Maqtaı aǵamen qyzmettes bolýǵa, janynda jaqyn júrýge jazbasa da, osy bir abzal janmen birneshe dúrkin kezdesip, aıtqandaryn tyńda­ǵan­nyń ózinen-aq onyń parasat pen izgilikke toly aıaýly beınesin jady­myz­da máńgilikke qaldyrdyq. Sol sııaq­ty aǵanyń da, meniń de bir ıns­tıtýttyń, bir fakýltettiń túlegi bo­lýymyz áýel bastan-aq bul kisimen aramyzdaǵy rýhanı jaqyndyqty tý­ǵyzdy.Maqtaı Ramazanulynyń týyp-ósken jeri elimizdiń qasıetti bir push­paǵy Qyzyljar óńiri bolsa da, Semeı jeri, qasıetti de kıeli Semeı qalasy ol kisiniń tereń maǵynaly ómirinde erekshe oryn alatynyn bireý bilse, bireý bilmes. Elbasynyń ózi «Semeı elimizdiń – rýhanı orta­ly­ǵy», dep aıtqan Semeı jerin otan­dastarymyz shynynda da ejelden ǵy­lym men bilimniń, úlken mádenıettiń uıa tepken mekeni retinde aıtady. Oǵan negiz de joq emes. Bul óńirdiń búkil qazaqqa jáne adamzatqa ortaq ulylardy bergenin aıtpaǵannyń ózin­de, onyń elimizge qajetti maman­dar­dy daıyndaıtyn iri bilim oshaǵynyń bolǵany jurttyń esinde jáne ol búginde solaı.Qazaqstannyń shyǵysyndaǵy jo­ǵa­ry oqý oryndary shoǵyry ishinen Semeı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyn erekshe aıtýǵa bolady. Osy joǵary oqý orny ashylǵan 1934 jyldan bergi kezeńniń ishinde bilim salasyna úzdiksiz bilikti pedagog mamandar daıyndap kele jatqan, asa baı tarıhy men dástúri bar elimizdegi ejelgi joǵary oqý orny bolyp tabylady. О́zi qurylǵannan bergi 80 jylǵa jýyq jyldardyń ishinde 55 myńǵa jýyq maman daıyndaǵan ıns­tıtýttyń qabyrǵasynan eren eńbek­terimen halyqtyń yqylasyna bólen­gen, úlken jetistikterge jetken, búginderi bizder maqtan tutatyn nebir túlekter shyqqan.Bizder ustazdardyń ustazy bolǵan, Sosıalıstik Eńbek Eri Jaqııa Sháı­júnisovtiń, fızıka-matematıka ǵy­lym­darynyń doktory, professor, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń kor­­respondent-múshesi Tóleýbaı Amanov­­tyń, Qazaq KSR oqý-aǵartý mı­nıstri, Qazaq KSR Joǵarǵy Ke­ńe­siniń úsh shaqyrylymynyń depýtaty bolǵan Qojahmet Balahmetovtiń, belgili alashtanýshy Qaıym Muhamed­hanovtyń, Keńes Odaǵy­nyń Batyry Mahmet Qaıyr­baevtyń, búginderi jasampaz eńbektiń bel or­tasynda júr­gen fılosofııa ǵylym­darynyń dok­tory, professor, Qazaq­stan Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń akademıgi, Par­­lament Se­natynyń depýtaty Ǵarıfolla Esimniń, belgili qoǵam qaıratkeri, kompozıtor, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty Tólegen Muha­med­janovtyń, memlekettik deńgeı­de­gi is basynda júrgen azamattar Saılaýhan Raıymbekovtiń, belgili ǵalym, saıasattaný ǵylymdarynyń doktory Ámirhan Rahymjanovtyń esimderin maqtanyshpen ataımyz. Mine osy tú­lekterdiń aldyńǵy qatarynda Maq­taı Saǵdıev tur.Maqtaı Ramazanulymen alǵash ret Astanadaǵy jıyndardyń birinde ta­nystym. Bul 2008 jyldyń kúzi bo­latyn. Meniń Semeıden, onyń ishinde Semeı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynan kelgenimdi bilgende, Maqtaı aǵa eleń etip: «О́zimniń baýy­rym, jerlesim ekensiń ǵoı. Semeı men úshin erekshe ystyq, jastyq shaǵymnyń qyzyqty kezeńi ótken jer, reti kelse, áńgimeleseıik», degeni. Sol joly aǵamen keń otyryp áńgimelesýdiń sáti túspedi. Biraq men sol kezdesýde: «Aǵa qolyńyz tıgende bizdiń Semeı óńirine de atyńyzdyń basyn buryńyz, Semeı jurtshylyǵy, onyń ishinde bizdiń ujym sizdi jaqsy biledi, úlken rızashylyqpen qarsy alamyz», dep aıtyp qaldym. «Aman bolsaq, kórermiz, qaraǵym», dep aǵanyń jymıǵany esimde.Odan keıin qıyndyǵy men qyzy­ǵy qatar júretin ınstıtýttaǵy qar­balas kúnder ótip jatty. Umytpasam, kelesi 2009 jyldyń mamyrynyń ortasy bolatyn, tús aýa bere maǵan telefon shalyndy. Telefonnyń arǵy jaǵyndaǵy qyz bala menimen Maqtaı Ramazanulynyń sóıleskisi keletinin aıtty. Meniń boıymdy bir jyly sezim sharpyp ótti. Maqtaı aǵanyń óziniń telefon shalýy biz úshin úlken qurmet edi. Telefonnyń arǵy jaǵy­nan Maqtaı aǵanyń baıypty, nyq qońyr daýysyn estidim. Aǵa óziniń densaýlyǵyna baılanysty syrt jerlerge kóp júre almaıtynyna ókinish bildirip, biraq týǵan ınstıtýtyna, Semeı jerine bir kelýdiń ózi úshin asa qajettigin aıtty. Aǵany ózine qolaı­ly kez kelgen kúni qarsy alýǵa daıyn ekenimizdi bildirdim. Men Maqtaı aǵany semeıliktermen qaýyshýǵa asyq­qanyn sezindim.Kezdesýdiń sáti sol 2009 jyldyń maýsym aıynyń ortasyna keldi. Maqtaı Ramazanuly kele jatyr dep aldyn-ala qulaqtanǵan jurtshylyq sol kúni ınstıtýttyń úlken akt za­lyna syımaı ketti. Tipti kezdesý­shilerdiń ishinde ol kisini kóremiz dep kelgen qala jurtshylyǵynyń ókil­deri de az bolǵan joq. Kezdesý óte áserli ótti. Maqtaı aǵanyń shar­shań­qy, biraq birqalypty qońyr daýys­pen aıtylǵan sózderi, syry ketse de, syny ketpegen degendeı eńseli erge tán tulǵasy kimdi bolsa da baýrap alǵandaı edi. Kezdesýden, ásirese, jastar erekshe áser aldy. Tyńdaǵan adam aǵanyń baı ómir jolynan mol habardar boldy. Onyń qıyndyǵy men qýanyshy qatar júrgen uzaq ómirinde adamǵa qajetti ónegeniń mol bolǵandyǵyn kóresiń. Bir jarym saǵatqa sozylǵan osy kezdesý qas-qaǵym ýaqytta óte shyqty.Maqtaı Ramazanulyn tyńdaı oty­ra, belgili bir jetistikterge jetý, bıikterdi alý, elge eleýli bolý adamnyń óz qolynda ekenin sezinesiń. Ol kisiniń ata-teginiń dúıim qazaqqa belgili ataqty Zilǵaraǵa (Jylǵara) tireletinin aıtpaǵannyń ózinde, Maqtaı aǵa tulǵa retinde ózin ózi qalyptas­tyr­ǵandar sapynyń aldynda turǵan­dar­dan edi. Maǵan belgili orys jazý­shysy aınalymǵa engizgen «naǵyz adam» degen uǵym Maqtaı aǵa sııaqty birtýar tulǵalarǵa aıtylatyndaı kó­rinedi de turady.Kezdesýge kelgender Maqtaı aǵa­nyń alǵash, sonaý 1947 jyly Semeıge kelýiniń múlde kezdeısoqtyqtan bol­ǵanyn estigende tańǵalǵandaryn ja­syra almady. 1947 jyly Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna tú­sý­ge attanǵan qyzyljarlyq tórt aýyl balasy ózderiniń bolashaq taǵ­dyrlarynyń kúrt ózgeretininen qa­per­siz edi. Ol kezderde jurt Qyzyl­jardan Almatyǵa poıyzben Qulyndy dalasyn jáne Altaı ólkesin basyp, Semeı arqyly jetetin. Soǵystan keıingi sol bir qaýip-qateri mol bolǵan jyly, búginde Aýyl dep atalatyn stansanyń mańyna kelgende, qatygez jandar qarshadaı tórt balanyń bar­ly-joǵyn tonap alyp, poıyzdan tú­sirip ketedi. Qarajatsyz qalǵan tórt bala shpaldy boılap, tań ata Semeıge jetedi. Bular, bizge Almatyǵa jetip alýǵa bir kómek bolsa, Semeıdiń pedınstıtýtynan bolyp qalar degen úmitpen sonda keledi. Munda olardy qazaqtyń tamasha bir azamaty, túbi shymkenttik, sol kezdegi rektor Ra­qym Barlybaev qabyldaıdy. Osy jerde rektor olardy myna qıyn ýaqytta Almatyǵa barmaı-aq Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtyna oqýǵa túsýge kóndiredi. Maqtaı aǵa osy ınstıtýttyń tarıh-fılologııa fakýltetine túsip, ony 1950 jyly úz­dik bitirip shyǵady. Sóıtip, taǵ­dyr­dyń jazýymen elimizdiń asa kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Maqtaı Saǵdıevtiń Semeıden bastaý alatyn úlken ómir joly bastalady.2009 jyldyń kúzinde ınstıtýt­tyń qurylǵanyna 75 jyl tolýy jan-jaqty atap ótildi. Osy bir tamasha mereıtoılyq merekege oqý ornyn ár kezeńderde bitirgen kózi tiri túlek­terdiń barlyǵy shaqyryldy. Instı­týt­tyń mereıtoıynyń qurmetti qo­naǵy bolýǵa Maqtaı aǵa da shaqy­ryldy. Oǵan arnalǵan shaqyrýdy jolym túsip Astanaǵa barǵanda ózim aparyp berdim. Meni jyly qabaqpen qarsy alǵan Maqtaı aǵa, jumysynyń kóptigine qaramaı, ýaqyt taýyp el týraly, búgingi Semeı týraly surap jatty. Ol kisiniń taǵy da erekshe suraǵany bir kezderde ózin úlken ómirge túletip ushyrǵan altyn uıasy – Semeı pedınstıtýty boldy. О́kinish­ke qaraı, ol kisi sol joly bizge den­saýlyǵyna baılanysty kele almady. Onyń esesine Maqtaı aǵanyń úlken sezimge toly, júrekjardy quttyq­taýyn aldyq.Tula boıynan úlken parasat pen izgilik tógilgen, ómirde aıaǵyn nyq basyp, ádilettiń aq jolymen júrgen aıaýly aǵanyń taǵylymǵa toly ómir joly búgingi jáne keler urpaqqa úlgi bolyp, Otanymyzǵa qajet naǵyz azamattardy qalyptastyrýǵa oń yqpalyn tıgize bermek.Meıir ESKENDIROV, S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, professor.О́skemen.