Keýdesinde oty bar qazaq

Keýdesinde oty bar qazaq

Seısenbi, 2 qazan 2012 7:08

Qazaq ǵylymnan kenje qalǵanmen, «Oıan, qazaq!» dep alash azamattary attan salǵan sońǵy qıly kezeńde tabıǵı qabiletimen ozyq shyqqan nebir myqty uldaryn álemge pash etti. Ash-jalańash, saıası qýǵyn-súrgin ult zııalylaryn jappaı otaǵan alasapyran dáýirde, halqymyzǵa qudaı qarasyp, jas óskini oqý-bilimniń nurymen kóktedi, álem tanyǵan iri tulǵalarǵa aınaldy. Solardyń biri Shapyq Shoqyuly.

 

Seısenbi, 2 qazan 2012 7:08

Qazaq ǵylymnan kenje qalǵanmen, «Oıan, qazaq!» dep alash azamattary attan salǵan sońǵy qıly kezeńde tabıǵı qabiletimen ozyq shyqqan nebir myqty uldaryn álemge pash etti. Ash-jalańash, saıası qýǵyn-súrgin ult zııalylaryn jappaı otaǵan alasapyran dáýirde, halqymyzǵa qudaı qarasyp, jas óskini oqý-bilimniń nurymen kóktedi, álem tanyǵan iri tulǵalarǵa aınaldy. Solardyń biri Shapyq Shoqyuly.

Shapyq pen onyń aǵasy Rızanyń esimin ǵulama Máshhúr Júsip Kópeıuly Quran ki­tap ashyp qoıǵan. «Bataly qul arymas» dese, qazaqtyń ózi áýlıe. Kıeli kitaptyń qa­sıetin tanyǵan Máshhúr Júsipteı áýlıeniń batasy eki balany da zamannyń jamanatynan, ólim-jitimnen aman alyp shyǵyp, aq­saqal jasyna jetýdi, abyroıly, adal eńbe­gimen órlegen asyl azamattardyń qataryna qosýdy jazypty. Shapyq aǵa kitabynda: «О́mirbaıanynyń osy deregin Rıza óle-ól­genshe erekshe maqtan tutty. О́zim de qazaq úshin sırek kezdesetin esimniń shyǵý tegin súısine áńgimeleıtin edim», dep jazady. Te­ginen jańylmaýdy qa­zaq aıryqsha qaster­leıtin halyq.

Ákesi Shoqynyń boıynda erekshe tek­ti­lik, zaman baǵdaryn dóp taný bar. Sol qa­sıeti qan arqyly úlken uly Rızaǵa berilgen, ol jalǵyz sıyrdy satyp, sonyń aqshasymen inisin oqýǵa jibergen kóregendigi, teginiń myqtylyǵy.

Shapyq Shokınniń «О́mirdiń tórt maýsymy» atty memýarlyq-ǵumyrbaıandyq kitaby 1992 jyly jaryqqa shyqty. Osy kitaby­nyń basynda ol áke beınesin alty jasynda jetim qalsa da, júreginde saqtap, qımas­tyq­pen, saǵynyshpen eske alady. Bir úıde segiz bala: úsh qyz, bes ul bolsa, uldyń kenjesi – Shapyq. Shoqy ólerinde kenjesin tuńǵysh balasy Rızaǵa amanattap ketedi. Arǵy atasy Bázil baı bolǵanmen, keıingi tuqym úsh juttan kedeılengen. Ol ákesi taqyr kedeı bolsa da, eńsesi túspegen, «Meniń ákemde qa­shan oıanyp, qashan sińgeni beımálim, mine­zinde bir kisilik, degdarlyq boldy. Malsyz­dyǵynan ol qasiret jasaǵan joq. Aýyrt­palyqqa kónse de» dep jazýy sony bildi­redi. Shoqy qaltasynda soqyr tıyny bolmasa da týystardy qaıran qaldyryp, úlken uly Rızany oqýǵa jibergen. Bilim alý dáýlettilerdiń balalarynyń artyq­shylyǵy sanalǵan kez.

«Kedeıdiń talaıyna jazylǵany nadan­dyqqa odan ármen shyrmalyp, mal sońynda salpaqtaý» dep uqqan qıyn zamanda áke danalyǵy Shoqy balalarynyń keleshekte ósip-órkendeýiniń altyn kilti tárizdi pro­gressıvti ról atqardy.

Tipti bul jolda qazaqtyń ulttyq salt-dástúri, dálirek aıtqanda, ómirden ozǵan bir týysynyń kúnásin satyp alatyn ǵuryp kómekke kelgeni aıan. Onyń quny bir bıe bolyp shyǵady. Bul jetim balalarǵa bir qys rızyq bolady. Oqýǵa barar jolda jalǵyz sıyrdyń terisin satyp tapqan 8 somdy Rıza inisi Shapyqqa beredi.

Bala Shapyqtyń oqý izdep shyqqan odıs­seıasynyń basynda aýyldan Qarqa­ralyǵa qazaqtyń tórt balasy 400 shaqyrym ja­lańaıaq dese artyǵy joq, arba sońyna ilese jaıaý jol júretini qazirgi balalar úshin ertegideı nanǵysyz seziler. Ol birtalaı kúnge sozylǵan mehnaty men qyzyǵy mol sapar boldy. Tabanynan tozyp, Qarqa­ra­lydaǵy alǵashqy oqýyna tentirep jetken bala Shapyqtyń jigeri jasymaıdy. Jas shaǵynan shynyǵý bul urpaqtyń mańdaıyna jazylǵan jazmysh. Teginde bul kitaptyń keremet artyqshylyǵy: kádimgi kınodrama­tý­r­gııaǵa suranyp turǵany. О́ıtkeni, naǵyz ómir joly, tarıhı tulǵanyń ómirbaıany ǵana emes, tutas bir halyqtyń basynan keshken qıly kezeńi, boıamasyz shyndyǵy, adamdar arasyndaǵy tartys meılinshe obektıvti sýrettelinedi. Eger osyndaı naǵyz adamdardy kıno óneri arqyly ónege qylýdy bilsek, Gollıvýdtyń jalǵan Rembosy, Betman, sýper qaharmandary ótiriktiń quıryǵy bir tutam qalpymen túkke jaramaı qalar edi.

Almatyda, Medeý shatqalynda 1973 jyly sel basqandaǵy bul kisilerdiń: birinshi basshy Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev pen Sovmın tóraǵasy Báıken Áshimovtiń qasyn­da tabıǵat apatynyń qaıtalanýynyń aldyn alý úshin turǵyzylǵan bógetterdiń qaýqary jetpeı qalatyn bolǵan soń, birneshe nasos arqyly seldi bógeý jónindegi qajyr-qýaty men biliktiligi jaýgershilikte el qorǵaǵan batyrdan artyq bolatyn.

О́z ómiriniń kez kelgen kezeńin sýret­teý­degi naqty shyndyq Shapyq Shokın memýa­rynyń ereksheligi. Ádebıettegi osy derekti janrdyń tabıǵatyn «Memýary – eto svıataıa loj» dep máskeýlik professor V.­P.Smırnov bir dárisinde kúlimsireı tańbalaǵany oıymda qaldy. Bul ári qııalǵa baı lırıkterge qatysty áńgime bolsa kerek. Al fızıkter, ıaǵnı naqty ǵylym adamdaryna matema­tıkalyq dáldik tán, artyq boıaý, ásireleý, jalǵan dáripteý, ártistik, ıllıýzııa olarǵa túbirimen jat.

Shapyq Shokınniń týǵan aýyly Baıanaýyl – kazak stanısasy bolyp salynǵan aýdan ortalyǵy. Qazaq balasynyń úlken ǵulama ǵalymǵa aınalý joly soqtyqpaly-soqpaq­ty, shytyrmany men taǵlymy mol dúril­degen dáýir boldy. Eýrazııanyń keńistiginde muhıttaı shalqyp jatqan, keıinnen Sovetter Odaǵy atalyp, on bes respýblıkany bir týdyń astyna jınaǵan zor memlekettiń HH ǵasyrda basynan keshken tarıhı mezetteri bul memýarǵa tegis kiredi. Ol: azamat so­ǵysy, kolhozǵa kúshpen ujymdastyrý, baı­lardyń malyn tartyp alyp, ózderin jer aýdarý, Goloshekınniń «kishi Qazan» naýqany, malyn tartyp alǵan soń jappaı ashtyqtan qyrylǵan qazaq halqy, saıası-qýǵyn súrgin, adamdardyń shynaıy portreti tegis kiredi. Mysaly, jas jigit Shapyqtyń Semeı ýez­dindegi Shubartaý aýdanyna qaqaǵan qysta konfıskeleýge ókil bolyp jiberilgen sáti, bul endi vestern fılmge laıyq epızodtar.

Bul eńbekte qazaqtyń sút betindegi qaımaqtaı kileń tekti zııalylary týraly derekter de mol. Shapyq Shokınniń rýhanı jetilýine, halqyna rııasyz eńbek etetin úlken azamatqa aınalýyna qudaı qarasqan desek jalǵan sóz bola qoımas. Tashkenttegi oqýǵa keshigip barǵanyn, solaı bola tursa da, Ortalyq Azııa memlekettik ýnıversı­tetiniń geologııa-barlaý fakýltetine qabylda­nýyna Muhtar Áýezov kómekteskenin jazady ol.

 Ol eldi ashtyq jaılaǵan 1932 jyldyń sumdyǵyn Qazaqstannyń ártúrli aımaǵy: Aıagóz, Kókshetaýda óz kózimen kóredi. Tiri ólik sııaqty qaptaǵan ashtardyń beınesi umytyl­maıdy. Bul qazaq halqyna qasaqana jasalǵan qastandyq ekenin myna bir derek áshkereleıdi: «Munda biz osynda vokzalda Qazaq Ortalyq atqarý komıtetiniń tór­aǵasy Eltaı Ernazarov toqtaǵanyn bildik. Qorazdanyp shaı iship otyrǵan prezıdentti kórgende jarylyp kete jazdadyq. Eskendir (qazaq stýdent) daýsy buzylyp, aıqaı saldy: «Sizge uıat emes pe? Anda adamdar ólip jatyr…. Sovet úkimeti qaıda?». Shal kesesin qolynan túsirip aldy, shaıy kilemge tógildi. Ol basyn qos qoldap ustady jáne aqyryn jylady: «Meniń qolymnan ne ke­ledi?». Osynaý saýatsyz shal osy mınýttarda prezıdenttiń jaǵdaıynyń mánisine bizdiń kózimizdi ashty». Bul Novo­sıbırskdegi vokzalda bolǵan oqıǵa. Qazaqtyń saýatsyz shaly Goloshekınniń ánsheıin qýyr­shaǵy bolyp shyqty. Genosıdtiń san túrlerin kári tarıh ábden biledi.

Sol kezde jalańash qolmen jaýǵa shapqan baıaǵynyń jalańtós batyryndaı totalıtar­lyq júıege qarsy shyqqan qazaqta erler bolǵanyn myna bir derek rastaıdy: «Zu­lymdyqtyń tizbekti reaksııasy eshkimdi aıamady. Men SAKÝ-daǵy (Ortalyq Azııalyq kommýnıstik ýnıersıtet) Aınalhat Kúle­novty eske aldym, ol qasyna óziniń segiz jerlesin jınap alyp, otanyndaǵy jappaı ashtyqqa kinálilerdi jurt aldynda jazalaýdy talap etti. Olardyń bárin «Toǵyzdyń toby» dep atady». Árıne, bul ultyn súıgen stýdentterdiń bárin organdar ustap áketti.

Sovettik ındýstrııalandyrýdyń temir­deı qatal tártibi týraly ol «Qaı jerde apat bolsa, sol jerde sózsiz búldirgishtik» dep tany­ǵanyn jazady. Jáne Qarǵaly GES-yn­daǵy tabıǵı apatty moınyna jazyq­syzdan júktep, sovet ókimetine qastandyq, halyq jaýy dep aıdar taqqan ınjener Shaldeni ol qylmysy joqtyǵyn saraptamada dálel­deıdi, biliktiligi­men aqtap alady. Komıssııa birneshe aı qa­maý­da otyrǵan Shaldeni bo­satqan. Shapyq Sho­qy­ulynyń arqasynda. Bilimdi myńdy jyǵyp qana qoımaıdy, panasyzdy qorǵaı da alady!

Ustazy akademık G.M.Krjıjanovskıı ki­shipeıil, keń peıil, naǵyz zııaly qalpymen jas qazaq ǵalymyna temirqazyqtaı baǵyt berip, shákirtin asa joǵary baǵalaıdy. Orys­tyń nebir úzdik ǵalymdaryn súıint­ken, oqymaǵan qazaq Shoqynyń balasy Sha­pyq bolady. Bir qyzyq detaldar aıtylǵan: akademık Gleb Maksımılıanovıch Krjıjanovskıı Lenındi óte qadirlep, Stalındi jek kórgen eken. Ol Lenınniń eń jaqyn adamy bolǵanyn kitaptaǵy akademıktiń sózinen bilemiz. Jas Shapyq úshin bul adam naǵyz ǵylymnyń shamshyraǵy: «Chern ot naýkı, meshane novoı jıznı ne ýstavaıa jdalı momenta, kogda on ostýpıtsıa, dast promashký, chtoby dostavıt sebe ýdovolstvıe pozloradstvovat, poızoshrıatsıa v ýmenıı za glaza osmeıat «vyjıvshego ız ýma starıka». K ıh ogorchenııý, takoe ýdovolstvıe vypadalo na ıh dolıý redko». (Tupnusqadaǵy: «chern ot naýkı», ǵylymdy ıektegen qara albastydaı jalǵan sumdardyń beınesin qalaı dál bergen, qazir olar ótkel bermeı qabyndap ketkenin Sh.Shokın sııaqty alyptar bilse qalaı kúńirener edi. Biraq Shapyq aǵa tárizdi shyn ǵalymdardy «mogı­kan­nyń sońǵy tuıaǵy» demesek bolǵany).

О́z ýaqytynda jalǵan ǵylymdy maldanyp, ońaı olja kórgen bireý kezdesken eken, ǵalym ony «Adam óz ornynda otyrǵan joq» dep anyqtaıdy jáne dıletanttardy bótel­keden shyqqan jynǵa teńeıdi. Al qazir ǵylym oıynshyqqa aınalǵandaı áseri bar.

Eldi elektrlendirýdi Lenın kommýnızm qurýdyń alǵysharty hám ósıeti qyldy. Mu­nyń saıası mańyzy bolǵanyn qazaqtyń bas elektr mamany jazady. «Elektr shamynyń jaryǵy partııa men úkimettiń eńbekshilerge qamqorlyǵyn aıqyn kórsetti. Sol jyldarda sovet ókimetine elektrlendirýden artyq aıqyn úgitti tabý qıyn bolatyn».

«Otyz segizinshi jyldyń qazan aıynda men óz ómirimdegi alǵashqy sý elektr stansııasyn iske qostym». Tashkentten soń Ombyǵa oqýǵa aýysyp, Omby aýylsha­rýa­shy­lyq ınstıtý­tynyń gıdromeloratıvti fa­kýltetin úzdik bitirgen Shapyq Shokın juldyzy Qazaqstan energetıkasy, sý elektr stansııalary, sýǵa shóldegen Arqaǵa «Ertis– Qaraǵandy» kanalyn salý, t.b. respýblıkamyz úshin kóptegen mańyzy zor isterde, asa iri jobalarda jar­qyraý úshin jandy. Kúlli álemdegideı, energetıka jergilikti qorlar arqyly damýy kerek degen oıdy ol tý qylyp ustady.

Shapyq Shokınniń tulǵasyn taný bir maqalaǵa syımaıdy. Úlken qyzmette, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi Qa­nysh Sátbaevtyń qasynda júrgen serigi, ıdeıalas joldasy, Qanysh Imantaıulynan soń Ulttyq Ǵylym akademııasyn basqarǵan jetekshi-ǵalym Shapyq Shokınniń ǵumyr jolynda kezdesken kórnekti tulǵalarynyń ózi aıtarlyqtaı. Ol Sovet Odaǵy bıliginiń basyndaǵy biraz: N.S.Hrýshev, marshal K.E.Voroshılov, M.A.Sýslov, L.­I.Brejnev, D.A.Qonaev sııaqty tarıhı adamdardyń por­tretterin epızod arqyly berse de, naqty beredi. Ol solardyń bárimen qoıan-qoltyq jumys istedi, dos boldy, el ıgiligi úshin janyn saldy, tipti, pikir qaıshylyǵy úshin respýblıkanyń birinshi basshysy, qoǵam qaı­­ratkeri D.A.Qonaevpen ymyraǵa kel­medi. Bir sózben aıtqanda, aǵat ketse de, bul boıamasyz jarqyn ómir. Munda jaǵym­pazdyqqa, ekijúzdilikke oryn joq. Qazirgi urpaq úshin tulǵa taný. Biraq, tiri adamdar ózara qaqty­ǵystarda júrgeni shyndyq ári qateliksiz adam óspeıdi. Biz úshin Dinmu­hamed Qonaev pen Shapyq Shokın qazaqtyń ozyp týǵan birtýar uldary bolyp qala bermek.

Ol qazaq ǵylymy týraly Ǵylym aka­demııasynyń hatshysy retinde naqty, aı­qyn, obektıvti derek beredi. 1948-1952 jyly Qazaqstan Ǵylym akademııasyndaǵy repressııa, 200 iri ǵalymnyń Q.Sátbaevtiń serikteri retinde qýǵyndalǵany týraly shyn­dyq bar. Sultanmahmut Toraıǵyrov, Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Baýyrjan Momyshuly, Ahmet Jubanov, Álkeı Marǵulan, Dıhan Ábilev, Ábiken Bekturov, Salyq Zımanov, Evneı Bóketov, Abylqas Saǵynov, A.P.Polosýhın, t. b. tulǵalardy ol súıinishpen jazady. Al óziniń týǵan aǵa­sy Rızaǵa degen qurmeti men alǵysy sheksiz.

Artyna 20 tom ǵylymı eńbek qaldyrǵan, Qazaqstandaǵy energetıka boıynsha ǵyly­mı-zertteý ınstıtýtynyń alǵashqy jáne 45 jyl úzdiksiz basqarǵan dırektory Shapyq Shokın. Sondyqtan Qazaq eli táýelsizdigin alǵan sátte Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti N.Á. Nazarbaev «Halyq Qaharmany» joǵary ataǵyn Shapyq Shokınge berdi.

Shapyq Shokınniń maǵynaly ǵumyry naǵyz kınoǵa laıyq. Osy kitap boıynsha keleshekte kınossenarıı jazǵym keledi. Jastar mundaı iri tulǵalardy dáýir ozǵan saıyn bile túsýi kerek. «Tárbıeleý» degen sózdi unatpaımyn. Adam ózin-ózi jasaıdy» deıdi qaısar tulǵa. О́zi bolǵandyqtyń formýlasy. Ǵylymnyń qıyn túrin tańdasa da, ol Abaıdyń ǵıbratyn, óleńderin biledi. Muny­sy izgi úlgi, syńarjaq emes. Shapyq aǵanyń adam ýaqytty bos ótkizýdi ǵadetke aınaldyryp, ony pálsapamen aqtap alsa, sol onyń sory deıtini – Abaıdyń adam balasyn azdyrar jumysy joqtyq, jalqaýlyqty áshkere­leıtin ósıetine dál keledi.

Akademık Shapyq Shokındi der shaǵynda ári zamanynan ozyp týǵan el azamaty desek artyǵy joq.

Aıgúl KEMELBAEVA,

jazýshy, «Daryn» memlekettik

jastar syılyǵynyń laýreaty