Senbi, 6 qazan 2012 7:27
Qazaqtyń birtýar asyl perzenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyqjazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Fızýlı atyndaǵyHalyqaralyq Túrki dúnıesi syılyǵynyń ıegeri TumanbaıMoldaǵalıevtiń ómirden ozǵanyna bir jyldaı bolyp qalypty. Qımastyqpen saǵynysh aralas jan baýraǵan sezimder tolǵanysy qolǵa qalamalǵyzdy.
Senbi, 6 qazan 2012 7:27
Qazaqtyń birtýar asyl perzenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyqjazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Fızýlı atyndaǵyHalyqaralyq Túrki dúnıesi syılyǵynyń ıegeri TumanbaıMoldaǵalıevtiń ómirden ozǵanyna bir jyldaı bolyp qalypty. Qımastyqpen saǵynysh aralas jan baýraǵan sezimder tolǵanysy qolǵa qalamalǵyzdy.
Tumanbaı jaıly syr shertý men úshin ári jeńil, ári qıyn is. Jeńildeıtinim, jarty ǵasyrdaı uzaq jyldar aramyzdan qyl ótpesaǵaly-inilideı dos bop óttik. Dostyǵymyzǵa tereń maǵyna bererdeıshyǵarmashylyqqa baılanysty syrlastyq, tilektestik, qanattastyqıgilikti sebep boldy. Bizdiń tuńǵysh tanystyǵymyz, alǵashqy kezdesýimizjaıly sózdi Tumanbaıdyń ózine (“Lenınshil jas” gazetinen) bereıin: “Buljigitpen men Jezqazǵannyń “Pokro-15” atty ataqty shahtasyna túserjerde tanystym. Ol shahtaǵa bizben birge tústi. Shahta ishin aralapjúrgende týǵan dalanyń sulýlyǵy jaıly áńgime shertken aqyndaı maǵanol shahta jaıly syr shertti. Men shahtadan shyqqanda: “Siz óleńjazbaısyz ba?” dep oqys suraq berdim. Ol qarqyldap kúldi de: “О́leńjazbaıtyn qazaq bolýshy ma edi, biraq bizdiń óleń ózimizdi ǵanajarylqaıtyn dúnıeler”, – dedi. Men Kákimbektiń óleńderimentanystym”, – dep gazettegi óleńderime alǵysóz retinde alǵashqy pikirinjazypty. Shaǵyn kirispesin “Kenshi aqyn” dep atapty. Aýzy ýáli jan eken,keıin meni baıtaq el “Kenshi aqyn” dep atap ketti.
Tumanbaı bala jastan bastap stýdenttik shaqta da, kenshi kúnderde de jazǵan óleńderimdi muqııat qarap, qýana-qýana alyp ketti. Qýanyshtyń syry belgili boldy, orys aqyny Leonıd Skalkovskıımen birge kelip Jezqazǵannan talant izdeýde jarysqan bolyp shyqty. Alǵashqy kúnderinde Skalkovskııdiń tabysy mol bolsa kerek. Men de qur alaqan emespin degendeı Tumanbaı bizge anyǵyn aıtyp saldy. О́leńderimdi oqýǵa ýaqytyn aıamady, al Úkili Ybyraıǵa, aqyn Taıjanǵa arnaǵan poemalarymdy oqyǵan da joq. “Maǵan óleń kerek” dep týrasyn aıtty. Mine, sol kúnderden bastap dostasyp kettik. Jezqazǵannan tapqan talantym dep ol qýansa, men de Alataýdyń týmasy, Jetisýdyń lebindeı minezi ǵajap aqyn jigitti qatty unattym. Jańa tapqan inim, dosym bar dep, irgemizdi bekite tústim.
Tumanbaı degen – sabaqtasqan sezim, áreketi qabattasqan ómir kórinisteri. Onyń poezııasy eshkimge uqsamaıtyn ózgeshe álem. Sarynynan jańylmaıtyn, saǵasynan asyp-tasyp shyqpaıtyn, sabyrly da saıaly, jaǵasyna máńgi kóktem ornaǵan darııadaı sulý dúnıe. Aqyn Tumanbaı balǵyn jas kezinen aqyrǵy saǵattaryna deıin ómirdi keń tolǵap ótti, halqyna tán dástúrmen tebirenip óz jolyn tapty. Qyz-shabyttyń aqynnyń pák júregine arnaǵan jeke syıyndaı, Táńirimniń óz qolymen kórsetip bergen jolyndaı lırıka atty sezimtal poezııanyń quly bolyp bastap, uly kóshbasshysy bolyp ótti. Ony bıikten bıikke qushtarlyq pen sulýlyq jeteledi.
Aqynnyń ózi qandaı meıirban, baýyrmal, adamsúıgish bolsa, poezııasy da sol qalyptan taımaı móp-móldir, tap-taza qalpynda adam janyn jylyta bildi. “Sezim, shirkin, aq jańbyrǵa uqsaıdy, Almatyda jańa jaýyp basylǵan” dep ózi aıtqandaı, el qulaǵyn eleń etkizgen lırıkasy da aq jańbyrdan keıingi taý samalyndaı tyńdaǵan jannyń júregine áp-sátte jetip tyndy. Boıaýy anyq sýret, tartymy tereń asyl oı, áýez, ańsap turǵan názik lebiz, móldir sezimniń sáýlesi Tumanbaı óleńderiniń negizin qurady.
“Qaraımyn aıǵa kóp tóngen,
Dirilin, nuryn qabyldap.
Tabysam sulý kóktemmen,
Qalamyn sonda damyldap”, –
degen shýmaqty “Stýdent dápteri” atty alǵashqy kitabynan (1956) kórgende tańdanyp edim. Qaraı qalyńyzshy, Aıǵa kim súısinbeıdi, onyń sáýlesine, nuryna, shýaǵyna, júzine kim tańdanbady?! Al, jas Tumanbaı “dirilin” baıqap qaldy. “Jelsiz túnde jaryq aı, Sáýlesi sýda dirildep” dep danyshpan Abaı jyrlasa sol sezimmen sol lúpil jas aqynnyń jadyna qonyp, halqyna bergen jańa tartý bolyp jaryq kórdi. Sezimtal lırıktiń alǵashqy balǵyn qadamy osyndaı bolsa, keıinde “Tynyq muhıt dápteri” atty óleńder jınaǵyndaǵy (Almaty. Jazýshy. 1985) “Abaı aǵa” atty óleńinde:
“Alypsyń aıtaryńdy aıtyp ólgen,
Bir kóshsiń asyp ketken qaıqy belden.
Sen jemis aǵashysyń, men de seniń
Bir dániń jer betine qaıtyp óngen”, –
depti. Eki “dápterdiń” arasynda qanshama jyldar ótti. Sol jyldardyń arasynda qazaqtyń Tumanbaı Moldaǵalıev atty aqyny da zańǵaıyr tulǵa, lırıkanyń sańlaǵy bolyp qalyptasty. Onyń “Bir dánińmin jer betine qaıtyp óngen” dep inilik iltıpatpen, kishipeıildilikpen aıtýǵa dárejesi ábden jetti. Abaıǵa jaqyn turǵan lırıkterdiń qataryna engenin telegeı-teńiz lırıkalyq darııa shyǵarmalary dáleldep berdi. Onyń lırıkasy mahabbattyń jalaýyna aınaldy, án oranǵan mýzykalyq keremetterdiń negizin qurady. Tumanbaı lırıkasynyń jan-jaqtylyǵy jorǵasynan taımas júıriktiń júrisindeı, sarynynan jańylmas qalpynda oıshyldyq, fılosofııalyq quzart bıikterden kórindi.
“О́mir degen – kúnde alysqa attanys,
Qaıda ushsań da qasıetińdi saqtap ush.
Búgin dardaı kóringenmen
Kún erteń,
Men senderge bola alam
ba maqtanysh?!”
dep tolǵanýynda qanshama tereń sezim, asyl arman, ómirge degen qushtarlyq, salıqaly tereń oı jatyr. Aqynnyń barynsha syr etip ashyq aıtqan “bola alam ba maqtanysh?!” degen oı alańy bilgen janǵa naǵyz keremettik.
“Aıtshy, Alataý, aqsaqaldy qarııam,
Bir balań em, ári batyl, ári uıań.
Qashan meniń erte shyǵyp kóktemim,
Qashan meniń tasıdy eken darııam?”
dep ishki syryn monolog etip tebirense, aqyn Tumanbaı eren-ǵaıyp eńbegimen sol Alataýmen aqyldasyp, óz júreginiń syryn tolǵana shertse, óz degenine jetip ótti. “Iа perejıl svoı jelanııa” dep Pýshkın aıtqandaı, Tumanbaıdyń bul tilekteri kóziniń tirisinde artta qaldy. Biraq ol armanyma jettim dep tós qaqqan joq. Ulylardyń salmaqtysy, salmaqtylardyń ulysy bolyp, parasatty oıshyl, aq nıetti sezimtal qalpynda ótti.
Osy aıtylǵan, maqtan etken dostyq syrlarym, jalǵyz meniń oıym emes, eldiń oıy dep uǵynam. Tumanbaı halyqtyń arasynda ósip, halyq keshken qıyndyqtardy basynan ótkerip, qýanyshtarǵa ortaq kúıde ótti. Onyń bala kezinde soǵys degen zardap shyǵyp, ákesi maıdanǵa attanǵanda alty jasar jetkinshek eken. О́se kele taǵdyrdyń ol salmaǵyn jyr etti:
“Qara qaǵaz” keldi ákemdi óldi dep,
О́zimdi ózim kez jetipti qolǵa alar.
Bir tamshy jas shyqty kózden
móldirep,
Tuńǵysh ret jylaǵanym sol bolar”.
Mine, shirkin, muńly júrek degen osydan týady. Aı-álemniń astynda muńsyz aqyn joq shyǵar?! Ol alty jasta eken, ákesin kórgen eken, men qyrqymnan shyqpaı ákemdi jutyppyn. Bul ómir maǵan óte tanys. Analarymyzdyń kórgen qıyndyqtary da, aýyldarymyzdyń shekken azaptary da uqsas. Men Tumanbaıdan úsh jas úlkenmin, ol meni aǵa dep, men ony týǵan inimdeı kórip kettim. Jartyǵasyrlyq dostyqtyń da negizi osy muńdastyqta, syılastyqta, syrlastyqta jatqan shyǵar. О́limine sendirmeı júrgen qımastyq ta osynaý ómir ótkeliniń qatal uqsastyǵynan týdy ǵoı dep oılaımyn.
Árıne, oqys ajaldyń áreketine elmen birge kónip, eren eńbegin birge ataýymyz ardaqty dos, aǵyndy aqynnyń aldyndaǵy mindetti paryz dep túsinemin. Asyl azamattyń ómirdegi bar tabysyn ulaǵattar jalǵyz men emespin, ol shyn mánindegi uly aqyn, barsha qazaqtyń, búkil Alashtyń “Tumashy” bolyp el súıispenshiligine bólengen daryn. Meniń aıtarym, zor qurmettiń bir tamshysy ǵana. О́ziniń tiri kezindegi arnaýlarymdy, maqalalarymdy qatty unatatyn. Sondyqtan da ómirlik belgi bolar estelikterdi jazýǵa jalyqpaspyz. Men oǵan senip, ol maǵan senip, kereginde bir birimizdi tez tabýshy edik, este qalǵan sondaı bir qymbatty mezetti eske alaıyn. Alpys jyldyq toıyna daıyndyq kezi edi, keshke saltanatty keshi bolaıyn dep jatyr, soǵan qaramaı tús kezinde tezirek kabınetine kelýimdi qatty surady. Ol kezde “Baldyrǵan” “Kók bazardyń” túbindegi baspalar úıinde otyratyn. Barsam, “Habar” telearnasynan kelgen jastar tosyp otyr eken. Tumanbaıdyń shyǵarmashylyǵy jaıly sóıletkizdi. Eshqandaı daıyndyqsyz, qaǵazsyz shyn júrekten tolǵanyspen aqyn dosym jaıly bar bilgenimniń asylyn, bir aqynnyń ǵasyryna jeterdeı jetkizýge tyrystym. Tumanbaı da, “Habardyń” qyzmetkerleri de qatty qýandy. Endi kete bergenimde Tumekem: “Káke, osy aıtqanyńyzdy jazyp berińizshi, oryssha kitabyma alǵysóz eteıin”, – dedi. Ol suraǵyn da oryndadym.
Tumanbaıdyń aqyndyq bolmysy jaıly sóz arnaý óte qyzyq jaǵdaı. О́mirdiń kúndelikti kúıbeńinen eshteme qaldyrmaı óleń ete bilý úlken erlik. Ony túsinbeıtin, synaıtyn da aǵaıyndar bar, olar tym kóp jazady dep te qalady. Menimshe, ol durys emes, tógilip turǵan aqyn kórinip turǵan jaryq dúnıedegi keremetterge kóz salmaı turmaıdy, kóz salsa óleń bolyp shyǵa keledi. Basymyzda bar jaǵdaı ǵoı, butaǵa qonǵan torǵaıdaı, júrekke qonǵan tylsym sát qashan óleń bolyp aq qaǵazǵa túskenshe maza bermeıdi. Sulýlyq degen bul pánıdegi aqyn janyn tynshytpas bir sumdyq qoı.
“Qaıda barsam qutyla almas
qushtarlyq,
Qorǵanysh joq boıymdy saý ustarlyq”, – dep Pýshkın aıtqandaı, Tumanbaı da qushtarlyqtyń quryǵynan shyǵa almady. Shámshi Qaldaıaqovty “Valstiń koroli” dep el atasa, Tumanbaıdy mahabbat lırıkasynyń patshasy dep atap ketti.
“Qaryndas, aıtshy, atyń kim?
Famılııańyz kim? – dedim.
“Famılııam meniń joq”, – dediń,
Atyńdy aıtyp sen áreń…
Osyndaı qyzǵa men tegin,
Famılııamdy berer em”, –
dese, qushtarlyq qysyp, sulýlyq shydam bermeı turmasa famılııasyn berip qaıtsin?! Osal qyz bolmaǵany ǵoı.
Jan jary Kúltaıǵa arnaǵan óleńderi az emes, sonyń alǵashqylarynyń birinde:
“Mensiz bir saýyq keshterde,
Qadalar saǵan kóz talaı.
Qanatyn vals eskende,
Aıtylar jyly sóz talaı.
Qıyn-aq, bilem, asyl jar,
Qınala kórme sonda da;
Deı salshy:
“Kútken kisim bar”,
Surarym senen sol ǵana! –
dese, ómirdiń shyndyǵyn dálme-dál aıtyp tur, al “kútken kisim bar” degen qyzǵa shyndyǵynda jolamaýshy edik qoı. Kúltaıǵa: “Qylyqtaryń, bal mineziń, tartty meni, tartty meni” degeniniń ózi de jetip jatyr. Kúltaı osylaı syıpattaýǵa turatyn bal minezdi, móp-móldir jany taza perishte arý. Oılap tursam, Tumanbaı ekeýiniń minezderi birin biri jalǵastyryp jatqandaı súıkimdi áser qaldyrady.
Aqyn jany aıampaz, ol arýdyń bárine de qamqor. Armanyna jetpeı, qosaǵyna kóńil tolmaı júrgen shyraıly kelinshektiń: “súımegen kisime shyqtym” dep jylaǵanyn kórgende qalaı shydasyn, bul da ádemi óleń bolyp jyr kestesin kórkeıtip tur.
“Kelinshek qaıǵysy sary aıaz,
Sony men kóńilimde terbetem.
Adaspaı tabysqan adam az,
Soǵan da kináli men be ekem?” –
dep Tumanbaı tolǵanady. Adam taǵdyryna aqynnan artyq janashyr joq qoı, sonyń bir aıshyqty kórinisi osy emes pe? Jýyrda aqyndy eske alyp otyrǵanda “Egemen Qazaqstan” gazeti AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov Tumanbaıdyń bir óleńin jatqa aıtty, óte qyzyq, jattalý sebebin de keltirdi. Týrasyn aıtsaq, 1963 jyldan beri oqyrmannyń jadynan shyqpaı júrgen bul óleń jáı emes, bizdiń poezııamyzdyń jaquty. О́zge sózdi kóp sozbaı óleńdi tolyq keltireıin:
“Qaıtesiń maǵan ǵashyq bop,
Abaıla, ketpe órtenip.
Uqsaımyn keıde qasqyrǵa,
Qaq jolda jatqan jorta ólip.
Abaıla, janym, alys júr,
Jaqyndaı berme kóp maǵan.
Sen-daǵy maǵan tanys jyr,
Kóp ýaqyt ózim joqtaǵan.
Ol baqyt qalǵan, qaraǵym,
Ol joldyń arǵy jaǵynda.
Minip ap zýlap baramyn,
О́mirdiń arǵymaǵyna.
Ustama onyń jalynan,
Oıynǵa, nazǵa qumar qyz.
О́mirdiń arǵymaǵynan
Úsheýmiz birdeı qularmyz”.
Bul bir poema ǵoı, ǵajaıyp romans, kompozıtorlar qalaı kórmeı júrgen dersiń. Basqa jaǵynan qarasaq, ózindik shyndyǵy, shyryldap turǵan keremeti: “О́mirdiń arǵymaǵynan, Úsheýmiz birdeı qularmyz” degeni. Bul “Kútken kisim bar” dep eshkimdi jolatpaýǵa Kúltaıyn baǵyttasa, eseıgende “úsheýmiz birdeı” degende óziniń jan jary, ómirlik qosaǵy baryn aıtyp tur. Bári de darqan ómirdiń aıqyn beınesi. Bul aqyndyq parasattyń adamgershilik degen bıiginde júrgen ókilinen ǵana týatyn uly dúnıe. О́leńniń sapasy qandaı bıik, poezııalyq kórkemdigi, Abaı atamyz aıtyp otyrǵandaı, nanymdy da senimdi, oryndy da qonymdy. О́zin jorta ólip jatqan qasqyrǵa keı-keıde bolsa da uqsatýy tabıǵı aqıqat. Alakóńil jigitterdiń bári de janyn arbaǵan sulýdy kórse “jorta” jalǵyzbas bola qalmaı ma? Taǵy bir tartymdylyǵy – ómir ótip, jas ulǵaıǵan saıyn adam keı alypqashpa minezderden arylyp, egdeliktiń quryǵyna kónbeı me?! “Ol baqyt qalǵan, qaraǵym…” dep ókinýi de ábden durys aıtylǵan ýáj. Sóıtip, “oıynǵa, nazǵa” jaqyndyqtan boıyn aýlaq ustar kezdiń de kelip qalǵanyn moıyndaıdy. Qushtarlyqtyń quly bul joly qanshalyq yntyq bolsa da sezimge boı bermeıdi. Ustamdylyqtyń tamasha úlgisin kórsetti. Bul da uly ónege.
Parasatty aqyn ózi jaıly sóz etkende: “Bir-eki jerde maqtalsam, Beımaza tirlik keshem men”, – deı kele:
“Kógimnen kúnniń aýǵany,
Keýdeme muń bop tolady.
Bulttanbaı jańbyr jaýǵanyn,
Kózimiz kórgen joq áli”, –
dep, el aýzyna jaqsy baǵamen iligý de ońaı jatqan sharýa emestigin “bulttanbaı jańbyr jaýmasyn” aıtyp, lırık aqyn qanatty sóz jasap ketti.
Tumanbaıdyń ómiri jaıly sóz etkende onyń baýyrmaldyǵyna toqtalmaý eshqandaı jónge kelmeıdi. О́z basym ataqty aqynnyń ómir boıǵy aýyldas dostarynan aırylmaı kóz jumǵansha birge júrgenin onyń dosqa adaldyǵy, aǵaıynǵa beriktigi, shańyraqtyń myqty ıegeri bolǵandyǵy dep bilemin. Uzaq jyldarǵy syılastyqtyń arqasynda Tumanbaı bizder mekendegen qaı qalaǵa kelse de at basyn arnap buratyn, ózim Almatyǵa jol tússe onyń úıine soqpaı ótetin kúnim bolmady. Qashan kelsem de qoıyn soıyp, qolyn qýsyryp, ejelgi dostaryn shaqyryp máre-sáre bolmaǵan kúnimiz joq. Stýdenttik kezderde qara nandy qaq bólip jegen dosy Edige ómirlik serigi bolyp keldi. Dál sondaı meniń shymkenttik Orynbek atty dosym bolatyn. Orynbekti men qandaı syılasam, Edigeni Tumanbaıdyń solaı syılaıtynyna dán razy boldym. Meniń dostarym: Orynbek Tursynbaev, Shota Ýálıhanov, Amanjol Qoshanov, Sadyq Asatov, Jálel Qalmaǵambetov Tumanbaıǵa da dos bolyp ketti. Onyń dostary Edige Sapaev, Álı Ortaev, Nyǵmet Ábenov, Bek Toǵysbaev, qaıyn aǵasy Pansat Qasymovtar maǵan da jaqyn, týys adamdardaı baýyr basty. Astanalyq dosy Nurǵoja Orazovpen ushyrasqanda Tumanbaıdy taýsylmas jyr etemiz, bul ekeýiniń dostyǵy, dostyqtan da joǵaryraq jaqyndyqqa ulasyp ketken jan birligi. Tumanbaı Edigege arnaǵan sońǵy óleńinde:
“Birimiz birimizden baq asyrmaı,
Keledi kóńil kónship ara synbaı.
Eki úıde ómir súrip jatsaqtaǵy,
Kún keshtik bir ananyń
balasyndaı”, –
degeni Nurǵojaǵa da qatynasy bar ómirdiń shyndyǵy, jáne de eshbir múltiksiz shyndyq. Bul úsh jigittiń dostyǵy naǵyz úlgili dostyq. Ortaq dostar men týystardy sóz etsek, ortaq aǵalarymyz Serik Qırabaev, Tursynbek Kákishev, Eset Áýkebaev, Muzafar Álimbaev boldy. Erekshe syıly aǵamyz Ábdilda Tájibaevpen ómiriniń sońǵy saǵattaryna deıin aralas-quralas júrdik. Tumanbaı osy aty atalǵan adamdardyń bárine de óleń arnap, óziniń olarǵa degen aradan qyl ótpes jaqyndyǵyn bıik saqtap, jyrlap ótti.
Tumanbaı jasynda qanshama qıyndyq keship, tumandy kúnderdi basynan ótkizse de, óse kele baqyt qushaǵyna bólendi. Asyl jary Kúltaı ekeýi tórt qyz, bir uldy dúnıege ákelip, zamana talabyna saı ósirdi. О́zge balalardy, ıaǵnı nemere jıenderdi sanamaı-aq, uly Dáýrennen tórt nemere kórdi, qyzy Záýreshten taraǵan shóberesin kórgenin aıtsaq, jetip jatyr. Osy qýanyshtary jaıly:
“Aqyryndap jyljyp kelip
jyl qasqa,
Meni taǵy qartaıttyń-aý bir jasqa.
Eńbektedi keshe týǵan shóberem,
Baqyt ózi baıandy bop tur basqa”, -
dep, jer betindegi qýanyshtyń bir úlkenine atalyq nazar aýdarypty.
Ákeden Tumanbaı erte aırylsa da, anasy Qymqap qajyrly da óte ınabatty kisi bolatyn. Ol kisi Tumanbaıdyń at jalyn tartyp mingen 32 jasynda kórsetken qyzyǵyna kýá bolyp ótti. Qaıyn atasy Qasym, qaıyn enesi Násıqa Alataýdyń áıgili adamdary, ekeýi de Eńbek Eri atanǵan juldyzdy eńbekkerler. Qasym aǵa týraly estýim bolatyn, ol kisini kóre almadym. Al Násıqa apaımen Tumanbaıdyń úıinde kóp kezdestim. El anasy atanǵan ardaqty Násıqa apaı Moldaǵalıevter shańyraǵyna sán berdi. Meniń dombyra tartyp, óleń aıtatynyma tańǵalatyn hám óte jaqsy kóretin. Tumanbaıǵa ana bolyp, kóp jyldar tórine kórik berip júrgen batyr ana bertin 2002 jyly dúnıeden ótti. Tumanbaı: “Biz ekeýmiz ǵashyqtarmyz qosylǵan” dep jan jary Kúltaıǵa aıtsa, onyń ata-analarynyń da aq batasy boıyna rýhanı azyq bolyp darydy, ómiriniń sátti bolýyna septerin tıgizdi. “Ákesi de jaqsy adam” dep óleńde aıtylǵandaı, jan jarynyń ata-anasynyń asyl tulǵalar bolǵany Tumanbaıǵa dem berdi. Osynaý tolaǵaı ómir sabyrly da salmaqty, tózimdi de qajyrly aqynǵa kúsh qosyp, arqaý boldy.
“Aqyn ǵumyr oı qýǵan, sezim qýǵan,
Ashtyrmaıdy keıde bir kózimdi ýdan.
Qansha jylym qalada ótkenmenen,
Júrisimde dala bar ózim týǵan”, –
dese, júris-turysynda da Alataýdyń asqarlyǵy, aýylynyń baýyrmaldyǵy, ata-analarynyń minezi bar, sol dástúr óleńderine de molynan sińip qalada júrse de dalany umyttyrmady. Kúltaıdyń anasyn óz anasyndaı súıgenin de jyrǵa orady:
“Janym apa, el ishinde júr aman,
Qudalyqta, kelisimde júr aman.
Seni kórse óz anasyn kórgendeı,
Qýanatyn men úshin de júr aman”, –
deýi aqynnyń aq júregin aqtaryp, asyl anaǵa bar alǵysyn aıtqyzyp tur. Osynyń bárin egjeı-tegjeıimen tolyǵyraq aıtyp jatsam, bul da jas urpaqqa aqyn ómirinen alarlyq ónege, ashyq sabaq emes pe?!
Tumanbaıdyń aqyndyq jolyn, basynan ótkergen ómirin qansha sholyp ótsek te, onyń balalarǵa degen ustazdyǵyn umytýǵa haqymyz joq. Ol “Baldyrǵan” jýrnalyn 25 jyl boıy basqardy. Shırek ǵasyr baldyrǵandarǵa ustaz boldy. Basqarýdyń da basqarýy bar, al Tumanbaıdyń tájirıbesinde jýrnalǵa avtorlyqqa elde bar balasúıgish, qalamdary ushtalǵan jazýshylardy jumyldyra bildi. “Baldyrǵan” ol basqaryp turǵan kezde qulpyra tústi. Eń ǵajaby, jýrnal óz túlekteriniń uǵymyna saı týyp, jyldan jylǵa jandana berdi, sany da, sapasy da ulǵaıa túsip, qýantty. Bir tamashasy, Tumanbaı jýrnaldyń ár kezekti sanyna óz qoltańbasyn da qaldyryp otyrdy, ózge avtorlarǵa, jas talapkerlerge de úlgi-ónege kórsetip turdy. Bul da eńbekqorlyqtyń aıqyn belgisi.
“Árbir taý men ár meken,
О́z aldyna súıikti-aý.
Dúnıede bar ma eken,
Alataýdan bıik taý?! –
degenin oqyǵanda kári-jasqa birdeı, otansúıgish, týǵan jerin súıgish sezim uıalatty. Basqa óleńderiniń bári de ǵajaıyp týmalar, ol negizgi poezııasyna qandaı jaýapkershilikpen qarasa, “Baldyrǵanda” jaryq kóretin óleńderine de sonshalyq jiti qarap, jan-tánimen berile jyrlady.
“Otan – anań aıaýly,
Otan – atań qadirli.
О́miriń ol baıandy,
Salmaqty da sabyrly, –
dep, baldyrǵandarǵa syr shertedi. Tumanbaı balalar ádebıetiniń atasy Muzafar Álimbaevqa eń jaqyn turǵan aqyn, ol “Baldyrǵandy” óz balasyndaı álpeshtegen asyl tulǵa, jasóspirimderdiń ekinshisi atasy.
Tumanbaı Moldaǵalıevtiń óresin bıiktete túsip, eńbegin eren ánge oraǵan óleńderi. Ol óleńderinde adamnyń jan dúnıesin jaılaǵan sansyz áreketterge tereń úńilip, muń men sherin, qýanyshy men qushtarlyǵyn, máńgi sónbes mahabbattyń sıqyrly sıpattaryn jasady. Sansyz túrli adamı asyl qasıetterdi tabıǵat áserimen aptap, tirshiliktiń shyr etken shyndyǵynan án týǵyzar qudireti kúshti óleńderdi dúnıege ákeldi. Ol shyǵarmalarynda jalyndy qarqyn men keı dostarynyń kúıbeń qımyl, kúreń júrisin aınytpaı túsirip, ádemi óleń etti. Adamǵa buıyrǵan asyl qasıetter adaldyqtyń, tazalyqtyń baǵdar-baǵytyn boljaı bilgish, sýretteı alǵysh uly daryn poezııanyń mahabbatqa, dostyqqa, adamgershilikke arnaǵan asyl túrin týǵyzdy. Sodan bolar Tumanbaıdy halyq mahabbat jyrynyń tór basyndaǵy patshasy dep tanıdy.
“Aq gúlim”, “Alataý qyzy”, “Kýá bol”, “Almaty túni”, “Arman qyzdar”, “Aıaýlym”, “Qyz saǵynyshy”, “Ánim sen ediń”, “Baqyt qushaǵynda”, “Ǵashyq júrek” sııaqty kóptegen ánderdi júrek tilimen ǵana sóıleı bilip, el júregine umytylmas án bolyp jetti. Al “Qustar qaıtyp barady” degen óleńi dana kompozıtorymyz Nurǵısa Tilendıevtiń ánimen qazaq ánderiniń eń asyldarynyń qataryna qosyldy. Halyq áni bolyp ketti. Bul án qazaqtyń qos dúldúlderi Nurǵısa men Tumanbaıdyń uly dostyǵynan týǵan asa qymbatty, asa bıik dárejege jetip, ulylyqtyń zańǵar shyńyna kóterildi. Tumanbaıdy maqtan etsek, osyndaı keremetterine súıenemiz, elge aıan aqıqatty eske túsiremiz. “Qustar qaıtyp barady” áni tańǵajaıyp qubylysqa aınalǵanyn barsha qazaq moıyndady. Barlyq ánge oranǵan óleńderin 2007 jyly “Qustar qaıtyp barady” degen atpen jeke kitap etip shyǵardy.
Tumanbaı aqyn zamannyń aǵymyna saı ózgergen áleýmettik jańalyqtarǵa jiti qarap, Táýelsizdik ákelgen jańa ómirdiń eń ozyq jarshysyna aınaldy. Ol jańa ómirden: aýyldaǵy attanystar men qaladaǵy úrdis qarqynynan óris tapqan qubylystardy shalqar shabytynyń qaınar kózi etti. “Egemen Qazaqstan”, “Qazaq ádebıeti” gazetterinde búgingi kúnniń sýretin dálme-dál jetkizgen óleńderin jiti kórsetip júrdi. Ol Táýelsizdik tańynda jańa qarqyn tapsa da óziniń lırıkalyq syrbaz sarynynan aırylmady. Tumanbaıdyń jańa óleńderi sonysymen elge unap, oqýshyny súısintti. Onyń elorda men Elbasyna arnalǵan óleńderi jarq etken qalpynda oqýshy qaýymdy eleń etkizetin. Aqtańger aqyn Táýelsizdiktiń aldyńǵy qataryndaǵy jarshysy atandy.
“Kúnderge kóp qoshemet almasatyn,
Tirlikte aqyn qaıda salmas atyn?!
Betine aq qaǵazdyń túsken sózim,
О́mirim erteńimmen jalǵasatyn”, -
dep táýelsizdik aıasyndaǵy jyrlaryna berik sendi. Bul aıtqany da sol senimniń aıqyn kórinisi. El men elbasy ǵana emes, Elbasynyń reformalaryna jan aıamaı kirisken qazanat azamattar jaıly da Tumanbaı ashyq ta aıqyn jyrlady. Maǵan unaǵany – Serik Úmbetovke arnaǵan, “Serik inime” degen óleńi. “Prezıdenttiń degenin dóńgeletip, alyp bara jatyr bul jas qaıratker” dep bir túıindese: “Kirip shyqqan adamdar Úmbetovke, Úmbetovten shyǵady úmit úzbeı”, dep Serik inimizdiń halyq úshin qolaıly ákim bolǵanyn, Taldyqorǵandy túrlentkenin pash etedi. Meniń baıqaýymsha, Serik Úmbetov talant ıelerine, ádebıet, mádenıet júırikterine ákimdik qolushyn myqtap berip júrdi, ásirese, Almaty oblysyndaǵy kompozıtorlarǵa jasaǵan naqtyly kómegi jalpy ulttyq ónerge degen qamqorlyǵynan týyndaǵanyna kózim jetti. Sondyqtan da Tumanbaıdyń osyndaı aıtaqalarlyqtaı ákimdi maqtaǵanyna shyn júrekten qýandym.
Tumanbaı ómiriniń sońǵy jyldarynda tógilte jazyp júrdi. Ne jazsa da týǵan eliniń ózine degen qurmetin de sezimtal júregimen kóre bildi.
“Bir kúnimnen qyzyq meniń bir kúnim,
Sol kúnderdiń áýenimen múlgidim.
Erkin juttym ertemenen aýasyn,
Qasıet tuttym ashyp alyp
jyr gúlin”, –
dese, zaýlap ótip bara jatqan jańa zamandaǵy kúnderine ol razy boldy, qasıetti jyr gúlin sol “Qyzyq kúnderi” úshin arnap ótti. Adamnyń jan dúnıesin baýrap, rýhyn bıiktete biletin aqıqatshyl, adal jyrymen Tumanbaı Moldaǵalıev ultymyzdyń uly tulǵasyna aınaldy. Memleket basshysy N.Á. Nazarbaev aqynnyń ómirden ótýine baılanysty kóńil aıtý hatynda: “Qalamgerdiń ónegeli ómiri, jarqyn beınesi, ǵıbraty mol ómirsheń óleńderi óshpeıdi dep bilemin”, dep túıindep edi. Elbasynyń bul sózi asyl tulǵanyń esimin máńgi saqtarlyq paryzymyz ekenin meńzegeni dep bilemin. Týǵan eline Tumanbaı bar darynyn sarqyp berip ketti, qasıetti qazaǵym da onyń atyn máńgilikke jetkizer belgiler ornatady dep senemin.
Kákimbek SALYQOV.
ASTANA.