Sáken Imanasov

Sáken Imanasov

Sársenbi, 12 jeltoqsan 2012 7:15

Qazaq ádebıeti orny tolmas aýyr qazaǵa ushyrady. 75 jasqa qaraǵan shaǵynda qazaq qara óleńiniń eren júırigi, kórnekti aqyn Sáken Imanasov ómirden ozdy.

Ol 1938 jyly 2 mamyrda Almaty oblysy, Alakól aýdanyndaǵy Talapker aýylynda týǵan. Qazirgi Úsharal qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy orta mektepti bitirgennen keıin temir jol qurylysynda qatardaǵy jumysshy, aýdandyq komsomol komıtetiniń nusqaýshysy bolǵan. Aýdandyq, keıin kele «Lenınshil jas» gazetterinde, oblystyq partııa komıtetinde,

Sársenbi, 12 jeltoqsan 2012 7:15

Qazaq ádebıeti orny tolmas aýyr qazaǵa ushyrady. 75 jasqa qaraǵan shaǵynda qazaq qara óleńiniń eren júırigi, kórnekti aqyn Sáken Imanasov ómirden ozdy.

Ol 1938 jyly 2 mamyrda Almaty oblysy, Alakól aýdanyndaǵy Talapker aýylynda týǵan. Qazirgi Úsharal qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy orta mektepti bitirgennen keıin temir jol qurylysynda qatardaǵy jumysshy, aýdandyq komsomol komıtetiniń nusqaýshysy bolǵan. Aýdandyq, keıin kele «Lenınshil jas» gazetterinde, oblystyq partııa komıtetinde, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda jaýapty qyzmetter atqarǵan. «Baldyrǵan» jýrnalynda, «Qazaq memleketi» gazetinde, Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵynda istegen. «Jazýshy» bas­pasynda redaktor, redaksııa meńgerýshisi, bas redaktor bolyp jemisti eńbek etken. Almaty oblystyq ákimdiginde jaýapty qyzmette boldy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılanǵan.

Alǵashqy óleńi 1956 jyly jaryq kórgen. Sodan bergi kezeńde: «Týǵan aýyl», «Aq aıdyn», «Aq darıǵa», «Jaıdarman», «Ǵashyq dúnıe», «Altyn aımaq», «Ǵashyqpyn saǵan», «Bel-beles», «Adyrna», «Jebe», orys tilinde «Sozvýchıe», «Tetıva» atty kitaptary, 1993 jyly shyǵarmalarynyń eki tomdyǵy jaryq kórdi. 1998 jyly bir tomdyq tańdamalysy, 2001 jyly «Qalamdastarym men zamandastarym» atty esseler, paıymdamalar, arnaý óleńder kitaby shyqqan. 2003 jyly «Elorda» baspasynan sońǵy onshaqty jyl ishinde jazylǵan óleńderi «О́tkirdiń júzi», estelikteri «Jazýshy» baspasynan «Qalam men zaman» degen atpen jaryq kórdi. «Jazýshy» baspasynan 2007 jyly shyǵarmalarynyń eki tomdyǵy, 2008 jyly tańdamaly shyǵarmalarynyń 5 tomdyǵy, balalarǵa arnalǵan «Jánibek pen atasy» atty kitaby shyqty.

Kórkem aýdarma salasynda onyń tárjimasymen Shyǵys shaıyry Jalaladdın Rýmı, orys aqyndary A.Kolsov,     V. Maıakovskıı, angola aqyny A.Netto, saha aqyny M.Efımov, qyrǵyz aqyndary A.Rysqulov, S.Jýsýevterdiń kitaptary basylyp shyqty.

Birqatar respýblıkalyq báıgelerde júldeli oryndarǵa ıe bolǵan. Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laý­reaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Almaty oblysynyń jáne Alakól aýdany men Úsharal qalasynyń qurmetti azamaty.

 

Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy.

 

Naǵyz alamannyń sáıgúligi

 

Álginde ǵana Baqytjan Momysh­uly­nyń úıine kirip, otbasyna kóńil aıtyp shyqqanym sol edi, sońymnan taǵy bir sýyq habar qýyp jetti: Sáken qaıtys bolypty… Aqyn Imanasov… Tóbemnen jaı túskendeı boldym. Qaıran meniń aıaýly dosym! Ekeýmiz bir jylǵy tól edik. Ázilimiz jarasqan qurdas edik. Menen shymshym úsh aı kishiligi bar bolatyn. Qaljyńymyzǵa ámse osy jáıt túrtki edi. «Oý, inishek», – dep bastaıtynmyn men sózimdi kez­desken saıyn. «Oý, meniń Maral aǵam», – dep kúlip sálemdesetin ol. «As­salaýmaǵaleıkúm, Maral aǵam, jalyqpaı dúnıe júzin aralaǵan», – dep qosyp qoıatyny bar-dy. Qurdasymnyń osy áziline shynymen-aq zar bolyp qalǵanym ba?!

Sákenmen alǵash ret 1959 jyly ta­nystym. QazMÝ-diń fılologııa fakýl­tetine birge túsken edik. Ádebıet deıtin kıeli ordaǵa ózi qatarly keıbir jigittershe dýyldatyp-shýyldatyp kirgen joq. Ádepten jańylmaı, baıypty sóılep, aptyqpaı endi. Alamanǵa túsetin naǵyz sáıgúliktiń minezin tanytty. Alqynǵan-julqynǵan biraz jas «taı jarysta» ǵana ushqyrlyq kórsete, «qunan jarysqa» ilikkender de birtindep shań qaýyp qaldy. Al Sáken sáıgúliginiń tizginin tartyp us­tap, únemi órge tartatyn ulan báı­ge­niń jel jaǵynda, erkin shaýyp otyrdy. Araǵa ondaǵan jyldar salyp, ekeýmizdiń jolymyz qaıta qıysqanda, ol tanymal úlken aqyn edi. «Jazýshy» baspasynda eki jyldaı birge istedik. Dostyǵymyz sol jerde bastaldy. Ol áýelde redaksııa meńgerýshisi edi, sońyra bas redaktordyń orynbasary, bas redaktor boldy. Maǵan onyń tyńǵylyqty iskerligi ǵana emes, ustanymy berik, adaldyǵy unaıtyn. 150-den astam kil saıdyń tasyndaı aqyn-jazýshydan quralǵan salıqaly ujym aldynda Sákenniń bedeli bıik edi. Jaltaqsyz týra sóıleıtin, ádil sóıleıtin. Kerekti jerinde betiń bar, júziń bar demeıtin. Sondyqtan kóbisi-aq odan jasqana, yǵyp júretin. Biraq qııanatqa joq edi. Áriptesterin qoldaı da, qorǵaı da biletin.

Men onyń kisiligimen qatar aqyn­dy­ǵyn da qatty qurmetteıtinmin. Mer­zimdik basylymdar betinde jaryq kór­gen óleńderin oqymaı jibergen emespin. Bir joly úlken toptamasymen tanysyp shyqqan soń, bolashaqta keregi bolar degen oılarymdy qaǵazǵa túsirip otyryp: «Aqyn kúırek tarta bastasa, kemeldikke qol artqany», dep jazyp qoıǵanym esimde. Shynynda da, ol kemel aqyn edi. Ustamdy, parasatty aqyn bolatyn. Oıly jyrlar jazdy. Oılary kesek edi. Pikirli edi, ta­ýyp aıtatyn. Jeńil-jelpi sózge joq edi. Sondyqtan da poezııa ólkesinde óte abyroıly boldy. Resmı ataǵy bar anaý-mynaý jazýshydan eńsesi bıik turatyn. Onyń talant qarymyn qaı-qaısymyz da moıyndaıtynbyz. Ádebıettegi abyroı resmı ataqpen emes, qalamgerdiń tyrmysyp shyqqan bıigimen ólshenetinin anyq dáleldegen kisiniń biri – osy Sáken. О́zi baqıǵa attanǵanmen, fánıge máńgilik mura qaldyryp ketti. Jetpiske tolǵan shaǵynda shyǵarǵan bes tomdyǵy qazaq poezııa álemindegi bes bıik shoqy bolyp qalary kámil. Kóńilimizge sol medeý. Qaıran dosym, ómirdegi ornyń da, ádebıettegi ornyń da oısyrap qaldy ǵoı. Baqul bol, baýyrym! Janyń jánnatta bolǵaı!

Maral YSQAQBAI,

jazýshy.

 

Ondaı minezdi aqyn qaıda, endi…

Qazaqtyń sóz óneri atty álemge ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda kelip qosylǵan passıonar bitimdi urpaqtyń bir ókili Sáken Imanasov edi. Osy urpaqtyń ómirbaıandary, tirshilik órimderi, tipti dúnıetanymdary bir-birine uqsas kóringenmen, shyǵarmashylyq qoltańbalary, temperamentteri, sýretkerlik aıshyq-oıýlary erekshe oqshaýlanyp, daralanyp turady. Máselen, Muqaǵalı men Tólegendi, Qadyr men Tumanbaıdy, Jumeken men О́tejandy zamandastary retinde bastaryn biriktirýge bolǵanmen, bulardyń aqyndyq óristeriniń alshaqtyǵyn ańǵarý qıyn emes. Osy aqyndar osyndaı qasıetterimen qymbat.

Solardyń arasynda Sáken Imanasovtyń da tóbesi kórinip tur. Jaı kórinip turǵan joq, men mundalap, erekshelenip, ádettegideı erkinsip, moınyna buǵalyq saldyrmaıtyn asaýdaı tarpań minezin anyq tanytady. Asyly, minezsiz shyn aqyn dúnıege kele qoımaıdy. Sáken de osylardyń soıynan edi. Onyń qaı kitabyn oqysańyz da, ádiletsizdikke, qııanatshyldyqqa, áreketsizdikke, jaǵympazdyqqa, dúnıeparastyqqa, toıymsyzdyqqa tolyp ketken ortasyna ashynǵan ashy jyryn estımiz. Árıne, ómir-turmystyń san qyrly sáýle-boıaýlaryn anyq ajyrata biletin aqyn shyǵarmalarynan jaqsylyq pen qaıyrymdylyqty, dostyq pen mahabbatty asqaqtata jyrlaǵan jarqyn mýza áýenderin de jıi estımiz.

Osyndaı aqyndardyń shyǵarmashylyq ómiri uzaq bolatynyna bizdiń senimimiz kámil.

Orazbek SÁRSENBAI,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty.

 

Alǵaýsyz jyrdyń adyrnasy

Oıda joqta opyndyryp Sáken aǵamyz da ómirden óte shyǵypty. Opasyz jalǵan degen osy. Sabyrhan Asanovtyń, Saǵı Jıenbaevtyń, Qaldarbek Naımanbaevtyń, Tumanbaı Moldaǵalıevtiń aqyrettik dosy edi. Biz sońǵy shırek ǵasyrda osylardyń sońyna ergen ini bolyp edik. Bıylǵy erte kúzde telefon shalǵanymda: «Sen de alystap barasyń», dep aǵalyq nazyn aıtyp qalyp edi. Bir jyldaı buryn Ortalyq aýrýhanadan ekeýmiz ońasha bólme alyp, bir apta densaýlyǵymyzdy teksertken bolatynbyz. Kóńilde sekem joq edi. Sonyń aldynda ǵana Tumanbaı aǵamen birge ótkizgen bir aıymyzdyń ár kúnin eske alyp, rahattana syrlasyp edik. О́te áńgimeshil edi. Áńgimeni egjeı-tegjeıimen, usaq-túıegine sheıin táptishtep, qyzyqtyryp aıtatyn. Ásirese, aǵa dosy Tumanbaı týraly birinen biri órbip jatatyn, syılastyqqa, qurmetke toly áńgimeleriniń ǵıbraty mol bolýshy edi. Qadyr Myrza Áli, Tumanbaı Moldaǵalıev úsheýiń qazaq jyrynyń úsh arysy ediń ǵoı degen sózderim Sáken aǵanyń mereıin tasytýshy edi. Anyq elpildemese de, ishinen marqaıyp qalatynyn ańǵaratynmyn. Shynynda da, elde júrińkirep, Máskeýde oqyp, poezııaǵa eseıgen shaǵynda birjola den qoıǵan Sáken aǵa sheberliktiń shyńyna shaldyqpaı shyqqan qapysyz aqyn edi. О́leń sóziniń arasyna qylaý túsirmeıtin shalqar shabytyna tánti bolýshy edik. Noqtaǵa basy syımaıtyn ór minezi de aqyndyq tabıǵatynyń jalǵasy sekildi jarasymdy bolatyn. Iilmeıtin, ılikpeıtin qalpymen, jalǵandyq ataý­lymen ymyraǵa kelmeıtin tákappar bolmysymen adaldyqqa, tazalyqqa qushtar edi. О́zine arnaǵan bizdiń bir óleńimizdegi:

О́mir órge bastasa eken,

Qabaqty muń baspasa eken.

Syzdanasyń syrtyńmenen,

Joq sekildi basqa Sáken.

Jyldarmenen jarysqandaı,

Keńeıýde qarys mańdaı.

Yzalanǵan kezderińde,

Aryldaısyń arystandaı.

Odyraıǵan orys aǵam,

Dıdaryńnan dáris alam.

Jaqtyrmaısyń jan balasyn,

Qaryzdardaı bári saǵan.

Bir kıetin kıimdeısiń,

Túnerseń de, túıilmeısiń.

Synar jerde – synasyń da,

Ilikpeısiń, ıilmeısiń.

Súrleýdeısiń, soqpaqtaısyń,

Aıar kórseń – attatpaısyń.

Ashýlanǵan adamyńdy

Kitap jazyp toqpaqtaısyń.

Ot shashatyn shaqpaqtaısyń,

Saparyńdy toqtatpaısyń.

Barlyq Sáken ataýlyny,

Jalǵyz óziń joqtatpaısyń, – degen joldardy yrzalyqpen qa­byl­dap edi. Ulytaýda, Qaraǵandy men Pavlodarda, Taldyqorǵan men Shymkentte birge júr­gen saparlar kóńilde qýanyshymen saırap tur. Sáken Imanasovtyń talǵamymen súzgiden ótken týǵan poezııamyzdyń Qazaq radıosyndaǵy antologııasy da der kezinde atqarylǵan ıgi sharýa boldy-aý dep oılaımyn. Alakólin armanyndaı aıalaǵan aıaýly aqyn aqyrǵy saparyna da alańsyz attanǵan shyǵar. О́ıtkeni, onyń jaýhar jyrdan jasaǵan murasy bir aqynnyń peshenesine azdyq etpeıdi.

Baqul bol, aǵa!

Júrsin ERMAN,

aqyn, Qazaqstannyń eńbek  sińirgen qaıratkeri.

 

Dostyqqa adal jan edi

Kim kelip, kim ketpegen jaryq dúnıe bul. Aqyndyq sulý-syrbaz, tabıǵatynan tákappar qalpynan bir aınymaıtyn, jigittiń syrttanyndaı bolyp júretin Sáken – Sáken Imanasov ta baqılyqqa attanypty degen habar estip otyrmyz.

Sáken – sypa talantty aqyndarymyzdyń biri – biregeıi edi. О́ziniń shuraıly qalamgerlik jolynda ulttyq dástúrli, sulý poezııanyń qalybyn berik saqtaǵan, «qazaqtyń qara óleńine» adaldyqpen eńbek etken, ásireshildikten aýlaq, shynaıy aqyn boldy.

О́mirde tabandy, bir sózdi, minezdi kisi edi. Bala kezimizde zerdeli úlkenderdiń áldekimderdi «bul bir júrgen torǵaı ǵoı» dep otyrǵanyn estýshi edik. Sol «torǵaılar» kóbeıgen myna kezeńde Sáken Imanasov ol toptan qashyq júrdi. Anda olaı saırap, munda bylaı saırap júretin, qyzdyrma qyzyl sózdi ushyp-qonbalyqtan aýlaq jan edi.

Dostyqqa da berik, adal, jarasty tabıǵaty bar-dy. Sonan soń da shyǵar, Qasym Qaısenov tárizdi aǵalary, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qaldarbek Naımanbaev tárizdi qatarlary issaparǵa shyqsa, áldeqaıda bara qalsa Sákenmen júrýdi qol kórip turatyn.

Endi mine, qas-qaǵym sátte osyndaı jaısań jan da baqıǵa attanyp ketipti. Peıishke bet alsyn dep tileıik.

Topyraǵyń torqa bolsyn, Aqyn, Azamat!

Berik ShAHANULY,

jazýshy.

 

Aryn aspandatqan azamat

Sáken aıtaryn ishte búgip qalmaıtyn, kimge de bolsa, taısalmaı, qasqaıyp turyp til qatatyn adýyndy azamat edi. Sirá, bul minezi oǵan týa bitken. Sol minezin ol barlyq jerde de kórseter edi. Ony jaqyn aralasqan dostary da, aǵaıyn-týystary da, shyǵarmashylyq qaýym da biletin. Bul minezdiń bireýge unaýy da, bireýge unamaýy da zańdy. Aldymen ol basqalardan joǵary turǵysy keletinderge unamasy anyq. Al Sáken eshkimnen orynsyz tómen turǵandy qalamaıtyn.

Joq, Sákenniń órkókirektigi de, tákap­par­ly­ǵy da joq edi. Qııanat kórse, úndemeı qala al­maıtyn ádeti. Áıtpese, úlkenge qurmet, aza­matty syılaý – bul da Sákenniń boıyna týa bitken qasıetter. Onyń Qasym Qaısenov, Tu­man­baı Moldaǵalıev sekildi aǵalarymen ázil-qaljyńdy aralasy qandaı edi! Ádemi erkeleı alatyn. Minezi jarasqan qurby-qurdastary men qarym-qatynasy she?! О́zinen kishilerdi de erkelete biler edi.

Osy minez onyń shyǵarmashylyǵyna da tán. Onyń jyrlarynan azamattyq asqaq áýen atoı salyp, adaldyqqa, arlylyqqa shaqyryp turady. Jurtqa Sákenniń óleńderi sonysymen unaıdy.

Aıtam búgin – aıtsam degen sózim eń,

Dúnıege qarap shyndyq kózimen.

Ar aldynda men ózimdi árdaıym,

Dar aldynda turǵandaı-aq sezinem, – degen shýmaqty Sákeń ǵana jazady.

Taǵdyr bizge Sákenmen biraz birge júrýdi jazdy. Qurdas edik, dos edik. Qýanyshymyz ortaq edi, qıyndyqty bólistik. Jany shýaq shashqan, dosqa tirek azamat edi. Onyń dostary da kóp bolatyn. Endi ony sol dostary izdeıdi, joqtaıdy. Barsha qazaq adýyndy aqynyn izdeıtin bolady. Tabatyny – onyń artynda qaldyrǵan ólmes murasy.

Mamadııar JAQYP,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi.