Dos

Sársenbi, 12 jeltoqsan 2012 7:16

Esse

Ǵumyrdyń jarty ǵasyrlyq negizgi bóligin birge ótkizgen dostarynyń aıaýly Aqantaıynyń, barsha qazaǵynyń arysy Aqańy, Aqseleý Seıdimbeginiń ómirden ozǵanyna úsh jyl tolǵanda eli bolyp 70-ke kelgen mereıtoıyn atap ótip jatyr. Ultyn ulyqtaýmen ótken uldy endi ulty ulyqtaýda. Erdiń eńbegi eline sińbese, eli de onyń rýhyn tóbesine kóterip, esimin qaster tutpas edi. Qyrkúıek aıynda kindik qany tamyp, sońǵy jer besigi de bolǵan Jańaarqasynda bastalǵan mereıtoıy Astana,  Almatysynda jalǵasyp jatyr.

Sársenbi, 12 jeltoqsan 2012 7:16

Esse

Ǵumyrdyń jarty ǵasyrlyq negizgi bóligin birge ótkizgen dostarynyń aıaýly Aqantaıynyń, barsha qazaǵynyń arysy Aqańy, Aqseleý Seıdimbeginiń ómirden ozǵanyna úsh jyl tolǵanda eli bolyp 70-ke kelgen mereıtoıyn atap ótip jatyr. Ultyn ulyqtaýmen ótken uldy endi ulty ulyqtaýda. Erdiń eńbegi eline sińbese, eli de onyń rýhyn tóbesine kóterip, esimin qaster tutpas edi. Qyrkúıek aıynda kindik qany tamyp, sońǵy jer besigi de bolǵan Jańaarqasynda bastalǵan mereıtoıy Astana,  Almatysynda jalǵasyp jatyr.

Astanadaǵy №54 qazaq orta mektebine, Astanada jáne Jańaarqada kóshelerge esimi berilip, ózi sońǵy jyldary qyzmet istegen Lev Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetinde Aqseleý aýdıtorııasy ashylyp, óz atyndaǵy mektepte mýzeıi uıymdastyryldy. Onyń eńbegin qalyń oqyrmanyna jetkizý maqsatynda is basyndaǵy inileriniń qamqorlyǵy arqasynda Aqseleý Seıdimbektiń ádebı, ǵylymı shyǵarmalarynyń árqaısysy 60-70 baspa tabaqtyq 6 tomdyq tolyq jınaǵy jaryq kórdi… Ýaqyt kerýeni jyljyǵan saıyn azamattyń esimin qasterleý jalǵasa bereri sózsiz.Aqseleý Slanuly Seıdimbek kim edi? Ol eń aldymen etnograf-tarıhshy, tarıhshy bolǵanda da halqynyń ózge jurttan ózgeshe qasıet-qadiriniń qalta­rys-bultarysyn qaldyrmaýǵa bar ǵu­my­­ryn sarqa paıdalanǵan tarıhshy-ǵalym. Bálkim, sodan soń onyń qazaqy qara sóz óneriniń ózgeshe úni, ózine tán ereksheligi bar prozashy jazýshy ekenin aıtqan durys bolar. On saýsaǵynan óner tamǵan sheber, ózi jıi aıtatyn dáý­lesker kúıshi, dámeli ánshi. Birjan, Aqandar­dyń áýenderin taǵy bir eske salatyn, naǵyz kúmis kómeıler bolmasa, mıkro­fonnyń kómeginsiz áý degen daýsy áýdem jerge jetpeıtin kez kelgen oryndaýshylar aıtqandy qoıyp, mańy­­nan júre almaıtyndaı tym-tym kúr­de­li, tym-tym aspanı án shyǵaratyn sazger, mýzyka zertteýshi, shejireshi, úńgir­ta­nýshy, aýyz ádebıetiniń marjandaryn teńiz túbinen tergendeı jınaýshy, aýdarmashy… Qu­daı-aý, qaısybirin aıtaıyn, naǵyz segiz qyrlynyń ózi edi-aý, Aqantaı.*    *    *Aqseleýdiń qazaqtyń salt-dástúrin, ulttyq bolmys-bitimin túbegeıli zertteýge den qoıǵanyn onyń «Aqıyq», «Taýǵa bitken jalbyz», «Kúzeýde», «Qyz uzatqan», «Aqqyz», «Bir atym nasybaı» sııaqty t.b. prozalyq shyǵarma­larynan-aq baıqaýǵa bolar edi. Basqa­syn aıtpaǵanda, Rshyman, Ýákılá, Qu­daımende, Torǵyn («Kúzeýde»), Maıda Núrkeı, aıda Núrkeı, Qaıda Núr­keı­ler, Bozdaq, Sahı («Qyz uzatqan»), Tún­qatar («Bir atym nasybaı»), Naımantaı, Aqqyz, Syrǵa, Alaman, Syrǵa («Aqqyz»), Ońǵar, Raqysh («Aqıyq») t.b. sııaqty keıipkerlerdiń esimderine qarap-aq oqıǵanyń qazirgi ýaqyttan múlde basqasha, erterek kezeńderdegi ǵasyrlar boıy qalyptasqan qazaqy ortada ótkenin ańǵarýǵa bolar edi. Ol keıipkerlerdiń búgingi kúnniń Qaırat, Bolat, Maraty nemese Elmıra, Janara, Gúlnárási emes ekeni jáne Rshyman­nyń ornyna Qaırat dep, Ýákılániń ornyna Gúlnár dep esim berse, oqıǵanyń sol kezeńde ótkenine kúmán týar edi. Ekinshiden, ár shyǵarmadan olardyń ár betinen sózge toqtaý, istiń baıybyna barmaı baılam jasamaý, márttik, úlken­ge qurmet, kishige izet sııaqty Qudaı tek qana qazaqtyń qanymen, janymen birge jaratqan minezderi kórinip otyrady. Mysaly, Maıda Núrkeıdiń jalǵyz uly Amandy Mustafa deıtin qoıshy at ba­ýyryna alyp sabap júrgende Amannyń sheshesi Aısha: «Museke-aý, munyńyz ne sumdyq?» dep shaýjaıyna jarmasqanda uldyń ákesi: «Ursa, balasymen uıalas shyǵar» dep ornynda otyra beredi. Másele Mustafanyń uldy qaı isi úshin sabaǵanynda emes, másele Maıda Núr­keıdiń shekten tys sabyrlylyǵynda. Istiń aq-qarasyn bilip almaı qyzbalyq tanytpaýynda. Qazir ulyn áldebireý kelip sabap júrse, ornynda tapjylmaı otyratyn Aqseleýdiń Maıda Núrkeıin­deı kisini taba alar ma ekenbiz.Búrkitshi Syzdyqtyń qudasy Faı­zol­laǵa balapanynan baýyryna basyp, on bes jyl boıy qyzyǵyn kórgen búrkitin onyń bir aýyz sózin qımaı berip ketýin («Aqıyq») márttik demeı ne dermiz. Bul da qazaqy qasıet.Úshinshiden, ár shyǵarma qazaqy jol-joralǵynyń, salt-dástúrdiń, ádet-ǵuryptyń barlyǵyn ádemi oqıǵamen, aıshyqty tilmen kórkemdep usynǵan nusqasy dese bolar.Al endi «Aqıyq» hıkaıasyn yqtııat­tap oqyǵan adam qusbegilik, saıatshylyq mektebinen dáris alǵandaı bolar edi degen oı keledi. Nemese bul eńbekti qusbegilik pen búrkit baptaý jónindegi oqýlyq dep baǵalaǵan jón. Demek, Aqseleý Slanulynyń kórkem shyǵarma­la­ry el tarıhyna, úlken ǵylymǵa barar jolyndaǵy daıarlyǵy, úlken bas­pal­daǵy ispetti. Onyń shyǵarmashy­lyǵy syrttaı qaraǵanda, kórkem áde­bıet pen ǵylymı eńbekter atty eki bólimnen turǵandaı kóringenmen, ol bólip-jarýǵa kelmeıtin tutas dúnıe. Bul pikirdi Kembrıdj ýnıversıtetiniń etnograf ǵalymy E.Lıchtiń: «Etnografıcheskaıa monografııa ımeet mnogo obshego s ıstorıcheskım romanom, chem, kakım by to nı bylo naýchnym traktatom» (Kýper A. Postmodernızm. Kembrıdj «Velıkaıa Kalaharskaıa dıskýssııa»//Etnografıcheskoe obozrenıe, 2003. №3) de­­­­gen sózi bekite túskendeı. Aqańnyń ózi jıi aıtatyn, «Kórkem shyǵarma tus­­­­­­pal­­­­dap, ǵalym týrasyn aıtady». A.Seı­­dim­bekti qazaq etnosy etnografııa­sy­nyń qazirgi jaı-kúıin keshegi ahýalymen salystyra otyryp, zerttegen iri ǵalym dep tanyr bolsaq, onyń eń sońǵy «Qa­zaqtyń aýyzsha tarıhy» atty eńbegi ulttyq etnologııamyzdyń zor tabysy. Etnografııa – zertteý jınaqtaý bolǵan­da, etnologııa qalypqa túsirilip sıntezdelgen irgeli sala bolǵandyqtan, bul – ondaǵan qyzmetkeri bar bir ınstıtýt­tyń aılap-jyldap bitirer eńbegi, bul Aqańnyń týǵan halqy aldynda ótep úlgergen perzenttik paryzy. Joǵary­daǵy sózimizdiń dáleli re­tinde taǵy da aıtarymyz, onyń shyǵar­mashylyǵy bir­tutas dúnıe. Kórkem shyǵarmalary da, ǵylymı eńbekteri de ulttyq etnografııany aıtyp, baıandap berýdegi eki túrli tásilder ǵana.Aqseleý Seıdimbektiń ǵalymdyǵy, jazýshylyǵy, tipti jýrnalıstigi týraly ol osynaý jaryq dúnıeden kóshken úsh jyldyń máýletinde az aıtylyp, az jazylyp júrgen joq. Oǵan ǵalym, jazýshy aǵalary, zamandas, qurby-dosta­rynyń kóbi-aq ún qosty. Onyń tirligi tuıyqtalǵanmen, rýhanı ǵumyry ýa­qyt­pen birge jalǵasa berer, mol mu­rasy týraly zertteýler, ǵylymı eńbek, maqa­lalar aldaǵy ýaqytta da jazyla berer.Men ol soqpaqqa soqpaı-aq, jarty ǵasyrǵa jýyq ómirdiń qyzyq-shyjy­ǵyn birge kórip, tirshilik teńizin birge keshken jannyń basqa qyryna toqtal­sam deımin. Halqymyzda azamat pen azamat­tyń ózara qarym-qatynasyn kór­setetin uǵymdar az emes. Kóztanys, tanys, jora-joldas, dos, taǵy basqa. Osylardyń ishindegi eń bıik uǵym – dos. Al dostan da jaqyn jandardy qalaı ataıtyny belgisiz. Múmkin, «baýyrdaı bolǵan dos», «jan aıamas dos» degen uǵymdar ke­lińkirer. Bálkim, biz ekeýimizdiń qa­rym-qatynasymyz osy uǵymǵa saıatyn shyǵar. Baýyrlardyń da bir-birin túsin­beı qalatyn, aralarynda ókpe-nazdyń da júretin kezderi bolady, al bizdiń túsinispeı qalǵan, aramyzda ókpe-naz júrgen kez bolmapty. Kóris­peı júrsek saǵynysyp, tabysar edik, jarastyqty ázilimiz áńgimemizdiń tuz­dy­ǵy bolýshy edi. Sodan da ol bilmeı ketken meniń syrym, men bilmeı qalǵan onyń syry bolmaıtyn. Kópshilik bile bermeıtin ómir jolynyń keı tusyn, ózi jıi aıtatyndaı, «kókteı sholyp» kór­sem deımin.

*    *    *

Ol – sábı. Arqanyń aq borany úsh-tórt kún tynbaı soǵyp, sál tynystaǵan sátinde Seıdimbekten taraǵan arystandaı alty uldyń kenjesi Slan da bes aǵasynyń sońynan soǵysqa attanatyn boldy. Ol barmaı keshigip qalsa, entelegen jaýdy eshkim toqtata almaıtyndaı áskerı komıssarıattyń adamdary onyń eki kúnnen beri tolǵatyp jatqan kelinshegine de qaratpaı, Baıdaly bı aýylynyń tórt-bes jigitimen birge qýalap, at shanaǵa otyrǵyzǵan. Olar aýyldan qozykósh uzamaı-aq sońdarynan qýalap, shaýyp kele jatqan salt atty kórindi. Ol arqanboıy jaqyndaı bere-aq aıǵaıǵa basqan.– Slan, a Sla-a-an! Súıinshi, kelin­shegiń aman-esen bosanyp, ul tapty.At-shanadan domalaı túsken Slan da kelgen jigitti shanaǵa mingizdi de, ózi atqa qarǵyp minip, aq shańyttyń arasynda munartyp jatqan aýylǵa qaraı shaba jónelgen. Áskerı eki jigittiń «Toqta! Barmaısyń!» degenderine de qaraǵan joq.Ol úıge kirgende esik aldynda turǵan qarttardyń biri: «Apyr-aı, qaterli saparǵa bara jatyp, qaıtyp oralǵandy yrymǵa jaman deýshi edi. Beker oraldy-aý», depti. Aıtyp-aıtpaı arada birer jyl óter-ótpeste talaıdy zar qaqsatyp ketken «qara qaǵaz» odan da kelgen. Alaıda áke shirkinniń jaryq dúnıe esigin jańa ashqan sábıiniń bir shókim betin ıiskep turyp, sheshesine:– Apa-aý, myna nemereńizdiń shashy dalamyzdyń aq seleýi sııaqty úlpildep tur eken, – degen sózi ulyna esim bolyp qa­laryn jáne óziniń aıaýly jary Ká­tep­­­­ti, sondaı-aq, tuńǵysh ulyn alǵash ret… soń­ǵy ret kórerin ol sátte bilgen joq edi.*    *    *Ol – bala. «Aqadyr» stansııasyna bir jetip alsa, ári qaraı Qara­ǵandy­syna ma, Aqmolasyna ma birazdan beri júrip úırengen vagonnyń ústine shy­ǵyp alyp, bul mańnan izin sýytar edi. Ári qaraı vokzalda bireýdiń júgin tasysa da ólmeıtin tıyn-tebenin taýyp alar edi.Osy oıǵa birjola bekingen ol Aqa­dyrdy betke alǵan bir júk mashınasyna qol kótergen. Júrgizýshi bir túrli tanys sııaqty kórindi.– О́ı, sen álgi Qamzanyń úıindegi bala emessiń be? Bala bultara almaı: «Iá» degen. – Iá, qaıda tartyp bara­syń?– Aqadyrǵa, aǵa. Sonda bir týysqan­nyń úıine. – Bul joly amalsyz ótirikke basqan. Júrgizýshi munyń jaı-kúıinen habardar bolsa kerek, kóp tergep-teksermeı kabınasyna otyrǵyzyp alyp, júrip ketti. Jigit ár neni suramasyn de­gen oımen ol birden «uıyqtap» ketken.Oı teńizi sheksiz. «О́zi bir jastan asar-aspasta ákeden kelgen qara qaǵaz­dan habary joq. «Jeńgesiniń» jylap-eńirep Qamza degen bir múgedek maıdangerge uzatylyp ketkeni ǵana emis-emis esinde. Taǵy da soǵystan jaraly bop qaıtqan alty aǵaıyndydan qalǵan jal­ǵyz sarqyt, ákesiniń aǵasy Amanbek pen onyń zaıyby Aǵlıpany ákem men sheshem eken dep, eshkimnen kem-qor bolmaı ósip jatqan. Ábden es toqtatyp qalǵan tusynda, osydan birer jyl bu­ryn oıda joqta týǵan ákesi Amanbek emes, Slan ekenin, týǵan sheshesi Aǵlı­pa emes Kátep ekenin álde bir jeńil aýyzdan estip bilgen. «Adamdy sor aıdasa, attaı jeldiredi» degen ǵoı, azǵyr­ǵan sózge erip, ógeı emes, týǵan ana­sy­nyń qolyna ketpek bolyp túlen túrtken. Alaıda, jarym jandy, jarty sandy degendeı ógeı áke muny syrtqa teýip, ógeısitpese de onyń boıynan Amanbek ákesiniń qaıyrymy baıqala bermeıtin. Onyń ár qatqyl sózi shanshýdaı qadala beretin. Ol azdaı qudaı qosqan qosaǵynan bir jylǵa jeter-jetpeste aıyrylyp, jarym kóńil bolyp júrgen, balaly-shaǵaly etekbasty kúıki tirlik qajytqan anasynyń buǵan degen meıirimi joqtaı kórinetin. Aqy­ry otbasynyń bir renjisken sátinen keıin úıden qashyp shyqqan. Amanbek aǵasynyń otbasyna oralýǵa bet joq. Týǵan anasyn izdep keterde Amanbek aǵasynyń úıinen ábden qorlyq kórip júrgendeı, «Týǵan shesheme kettim» dep bireýden habar aıtyp attanǵan bolatyn.– Bala, keldik. Túnimen uıyqta­ma­ǵan­syń ba? – degen júrgizýshiniń sózi­nen keıin: «Raqmet, aǵa» dep jerge túsken.– Úıiń qaı jaqta edi? – degen júr­gizýshige «Vokzaldyń janynda» degen.Beıtanys mekenge osyǵan deıin de qańǵyp júrip, bir-eki ret kelgeni bar. Ol vokzaldy ońaı taýyp aldy. Endi kesheli-beri nár syzbaǵandyqtan, as tilep turǵan shurqyraǵan ishegin aldar­qatatyn birdeme tabylsa. Biraq, kimnen surap, kimge jalynar. Dorbalarynan birdemelerin alyp, tamaqtanyp otyr­ǵan­darǵa kózin satyp turýǵa da arlanady. Sóıtip júrgende azapty taǵy da jarty táýlik ótipti. Túnde qısaıǵan oryndyǵynan bireý túrtip oıatqandaı atyp turǵan. Aınala jap-jaryq. Uı­qyǵa aldanyp jatyp baıqamapty. As tilegen ishki dúnıesi ári qaraı shydatar emes. Tym bolmaǵanda sý iship, jalań­daǵan asqazanyn aldandyrmaq bolyp, buryshta turǵan shúmekti ydysqa qaraı buryla bergeni sol edi… О́z kózine ózi senbeı esik jaqqa qaıta qaraǵan. Esik­ten bul jaryq dúnıedegi jalǵyz janashyry Aǵlıpa apasy men sheshesi Kátep kirip kele jatty. Oılanyp jatýǵa shamasy kelmedi. Apataılap solarǵa qaraı umtylǵan. Apasy bolsa, bir sát esin jııa almaı ornynda turyp qalǵan. Úni de shyqpaıdy, tek qushaǵyn aıqara asha bergen. Bala apasynyń qushaǵyna kelip qulaǵanda kóziniń jasy betin jýyp ketken apasy aınala turǵan jurtty kózine de ilmeı ańyrasyn-aı.– Beý, armanda ketken arysymnyń artynda qalǵan jetim qulynshaǵy-aý, se­­niń osylaı shyrqyraǵan únińdi estir­tip qoı­­ǵansha, Qudaı meni nege ala qoı­maı­­­dy? Barar jer, basar taýyń joq, osy­laısha qańǵyp keter dep pe edim men beı­baq, úı-baı! – Tas qyp qushaq­tap alyp, búkil stansııany basyna kóterip ańyrady.– Qoıshy endi, apataı! Bárine de men sorly ǵoı kináli, – dep ekeýin qushaqtap turǵan sheshesi de eńireıdi. Jurt jınalyp qaldy. Bul jylastyń tegin emes­ti­­gin sezgen áldekimder músirkep sóıleıdi.Ol sol kúni týmasa da týǵandaı bol­ǵan ekinshi apasy Aǵlıpa men ómirden ótkenshe betine tiktep qaramaı ósirip jetkizgen, oqytyp, azamat etken ekinshi ákesi Amanbektiń qushaqtaryna birjola enip edi.*    *    *Ol – stýdent. Azǵantaı shákirt­aqyny barynsha únemdep ustaǵannyń ózinde birde ash, birde toq júretin, qara nannyń ózin de shaqtap satatyn kezeń edi. Áıteýir, bir bólmede jatqan bes jigit shákirtaqylarynyń soqyr tıynyn shyǵarmaı ortasyndaǵy turaqty «kassırlerine» tapsyryp qoıady. Áıte­ýir, bir toıyp bermeıtin Máskeý, Lenıngrad sııaqty qalalarǵa etterin attandyryp, dúkenderden júni jıditil­gen qoıdyń basy úzilmeıtin. Úlken kas­trıýlge keıde ekeýin, keıde bireýin toǵytyp jiberip, eń arzan makaron salyp, soǵyp alady.Aýyldan úzilmeı qarjy men pochta jáshigimen sálemdeme kóbine eki-úsh jigitke kelip turady. Olar otbasta­ry­nyń qońyrtóbel tirshilikteri bar Talas óńirinen kelgen Jumaǵalı, kentaýlyq Qojabek pen bizdiń keıipker. Sonda kelgen qarjy da túp-túgel «ortaq qazanǵa» óter edi. Ol sondaıdy sanaý, maǵan kelgen qarjy edi-aý dep ózine dep bir qol oramal alyp kórmepti. Ne alyn­sa da beseýine birdeı alynar edi. Biri jetim, biriniń otbasy jetim­sizdik­pen kún keship jatqan dostaryn asyrap, qalaıda ýnıversıtetti bitirýdi óz mindetine alǵandaı minez kórsetetin.Bir kúni Jańaarqadan eki jáshik sálemdeme kelsin. Soǵymnyń shımandy sybaǵasy. Ol: «óle jegenshe, bóle je­ıik» dep, eki kostrıýlge toltyra asyp, biraz kórshilerdi qonaq etip jibergen. Qalǵan etti tor dorbalarǵa toltyryp, terezeniń jeldetkishinen syrtqa shyǵa­ryp qoıyp, áńgime soǵyp jatqan. Be­seý­diń aldy uıyqtap, sońǵylary qalǵı bastaǵan tún ortasy aýa ekinshi qabat­taǵy tereze áınegi tyqyrlaıdy ǵoı. «Ne bolyp qaldy?» dep shamdy jaqqan kezde uzyn syryqqa baılanǵan pyshaq eki dorbanyń birin kesip túsirip, ekinshisiniń de jibi qıylýǵa taqap qalypty. «Oı, áketti» dep bular terezege jetkenshe sońǵy dorba da jerge túsken. Olar kıinip, tysqa shyqqansha urylar tosyp tursyn ba, az ýaqyt qýanysh bolǵan bar qazynalary da birge ketti. Olar qaıtadan qoıdyń basyn alýǵa kirisken tusta taǵy da onyń úıinen eki jáshik sálemdeme jetsin. Sóıtse ol erteńine-aq áke-sheshesine telefon shalyp, baılyǵyn urylarǵa ózi aldyrǵandaı jedel túrde sálemdeme joldaýlaryn ótinipti.Aıtpaǵymyz: onyń dostaryna degen qamqorlyǵyn, sonymen birge, ári be­ıish­te nurlary shalqyǵyr, Amanbek pen Aǵ­lı­pa qarııalardyń týǵandaı bolǵan ul­daryna degen qaltqysyz peıilderin ta­ǵy bir aıta ketý bolatyn. О́zi de ol ki­si­lerdi eshýaqytta aýzynan tastamaıtyn.*    *    *Kúndelikti dáristi tyńdap kelip, bólmede tamaqtanyp bolǵan soń beseýi de ortalyq kitaphananyń oqý zalyna tartar edi. Kózderi qaraýytyp, bastary aınalǵan kezde tramvaılatyp jataqha­nalaryna oralatyn. Bir kúni ol kitap­hanaǵa barmaı belgisiz baǵytqa betaldy. Qaıda baratynyn qupııalady. Kesh­kilik kóńildi oralǵan.– Áı, bir sulýmen tanysyp kelgen ǵoı, – desti bólmelesteri.– Sulý emes, birtýar suńǵylamen tanysyp keldim, – deıdi ol. – Jaı suń­ǵyla emes, qazaqtyń mańdaıyna bitken birtýar ǵulama ǵalym, akademık Álkeı Marǵulannyń ózimen tanystym. Ol kisi Arqaǵa jylda baryp, arheologııalyq qazbalar jasap júrgende izdep baryp, eki-úsh dúrkin sálem berip edim, umytpapty.Sol jyldardan bastap, basqasynyń baryp sálem berýge batyldary barmaıtyn Ǵabıt Músirepov, Sábıt Muqanov, Evgenıı Bóketov, Serik Qırabaev, Aqjan Mashanov sııaqty ádebıet pen ǵylymnyń birtýarlaryna tym jaqyn júrip, izetti ini, bilýge yntyq shákirt bola bildi. Bálkim, onyń ádebıet pen ǵylymǵa dendep bet burýyna sol aǵalardyń batasy ótken bolar…*    *    *Ol – jýrnalıst. «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas Alash») «Sosıalıstik Qa­zaqstan», («Egemen Qazaqstan») ga­zetteri redaksııalaryndaǵy jyldar onyń qalamger bolyp qalyptasýyna, el-jurtty kóp aralap, halqynyń rýhanı jan-dúnıesine tereńirek úńilýine birden-bir sebepshi boldy. Tek qana sol bir kezeńniń óz ereksheligine oraı, «Lenınshil jas» gazetiniń basshylary Qaraǵandydaǵy menshikti tilshisine mal qystatý, egin oraǵy týraly, t.b. kún tártibindegi qajetti taqyrypqa maqala jaz dese onyń ornyna kúmbezder týraly, úńgirler týraly maqalalaryn joldap, basshylardan renish te estip júretin. Buryndary «Sosıalıstik Qa­zaqstan» gazeti redaksııasynan qyzmet­kerleriniń júristeri estilmeıtin. Osynaý Or.Komnyń organy bolyp turǵan gazettiń bedeldi bir bólimine meńgerý­shilikke barǵan bette onyń kabınetinen dombyranyń qońyr úni estiletin boldy. Tipti Jánibek marqum men Qaı­rat­tar án shyrqap, Qarshyǵa, Shámilder kúmbirletip kúı tartatyndy shyǵardy. Rasynda da ómiri ózgeshe edi-aý. Osy­nyń bári de san-salaly ónerin jetil­di­re túsý, bilgeniniń ústine bile túsý deı­tin qushtarlyqtan týyndap jatsa kerek.Eń bastysy, qaıda júrse de, qaı jerdi mekendese de shashylyp-tógilip dos jınar edi. «Lenınshil jastaǵy» jeti jetim aǵaıyndy jeteýdeı edi. Eger, bir-birine degen dostyqqa qylaý túsirmese, solardyń uıytqysyndaı bolyp ol júrer edi. О́mirden Oralhan ótkende, Ahmetbektiń Káribaıymen qosh­­­tasqanda baýyrymyzdan aıyryl­ǵan­nan ármen bir-birimizben jylap kórisip edik. «Dúnıe – jalǵan» dep edi ol jylap turyp. Dúnıeniń jalǵandyǵyn ózi de eske salyp, Ábdiraıymnyń Serigin ertip oralmaıtyn ortaǵa qapııada attanyp ketti… Meniń oljam bireý ǵana. Ol – dostar qonys aýdarǵan «o dúnıe» degen mekenniń úreıliligi týraly túsiniktiń túbirimen ózgerýi.*    *    *«Ol» degenimniń meniń Aqantaıym, Aqseleýim ekenin bilip otyrsyńdar ǵoı. Esimin qaǵazǵa túsirgen saıyn, túske enip, oıǵa oralǵan saıyn júrek shirkin týlap qoıa beredi. Taýsylmaıtyn bir saǵynysh.Dúnıeden kósherden bir kún buryn naýqasty bolyp jatqan Ábdiraıymnyń Serigine, Beksultan Nurjekege, Qur­man­­ǵalıev Qýanyshbaıǵa jáne maǵan telefon shalyp edi. «Saǵyndym ǵoı, nege kelmeısińder?» dep edi. Qosh­tasqa­ny eken ǵoı. Álde: «Qalǵan tirshi­lik­terińde sender de saǵynyp ótińder», degeni me eken? Egdelengen kezde dos tabý qıyn desedi. Endi dos izdep áýre de bolmas­pyz. О́zińe degen saǵyny­shy­­­­myzdy medeý etermiz, Aqantaı!Kádirbek SEGIZBAIULY, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.ALMATY.