Saǵynov taǵylymy

Beısenbi, 27 jeltoqsan 2012 7:25

Qaı eldiń bolsyn damýy, órkenıettiligi, álem elderi qatarynan oryn alýy onyń ulttyq bilim berý júıesiniń damý deńgeıine tikeleı baılanysty. Keler urpaq aldynda zor jaýapkershilik júgin arqalap júretin ustazdar qaýymy, olardyń ozyq uıymdastyrýshylary ár zamanda bolǵan. Solardyń biregeıi uzaq jyldar Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtyn basqarǵan QR UǴA akademıgi, Sosıalıstik Eńbek Eri Ábilqas Saǵynuly Saǵynov edi desek, qatelespeımiz.

Beısenbi, 27 jeltoqsan 2012 7:25

Qaı eldiń bolsyn damýy, órkenıettiligi, álem elderi qatarynan oryn alýy onyń ulttyq bilim berý júıesiniń damý deńgeıine tikeleı baılanysty. Keler urpaq aldynda zor jaýapkershilik júgin arqalap júretin ustazdar qaýymy, olardyń ozyq uıymdastyrýshylary ár zamanda bolǵan. Solardyń biregeıi uzaq jyldar Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtyn basqarǵan QR UǴA akademıgi, Sosıalıstik Eńbek Eri Ábilqas Saǵynuly Saǵynov edi desek, qatelespeımiz.

Ol uzaq ǵumyrynda Qazaqstan bilim men ǵylym salasyn damytýǵa, kómir óndirisin órkendetýge zor úles qosqan azamat.Adamnyń jaratylys-bolmysy týyp-ósken topyraǵyna baılanys­ty degen qaǵıdany Ábekeńdeı adam­dardyń ómiri tolyq aıǵaqtaıdy. Ol Saryarqanyń kıeli Baıantaý baýraıynda 1915 jyldyń jeltoqsan aıynda dúnıege kelgen. Bala kezinen sol aımaqtyń tabıǵı sulýlyǵy men tazalyǵyn boıyna sińirip ósti. 1924 jyly Saǵynovtar otbasy aımaqtyń taǵy bir sulý ólkesi Qarqaralyǵa kóshedi. Osynda bir satyly mektepti támamdap, 1928 jyldyń kúzinde pedagogıkalyq tehnıkýmnyń tómengi daıyndyq bólimine oqýǵa túsedi. 1931-32 jyldary óndiriste elektr jón­deýshisiniń kómekshisi bolyp jumys isteıdi. Qońyrat rýdnıginde shahtamen birinshi ret tanysyp, О́spen kenishi sheberhanasynda motorıst mamandyǵyn ıgeredi. Osydan keıin keleshekte ken ınjeneri bolý maqsaty júregine ornaıdy. Sóıtip, 1932 jyly Qaraǵandy ken tehnıkýmyna oqýǵa túsedi. Ony bitirgen soń «Qaraǵandykómir» tresiniń arnaıy sheshimimen Dnepropetrovsk taý-ken ınstıtýtyna jiberilgen bes adamnyń qatarynda Ýkraınaǵa oqýǵa attanady.Dnepropetrovsk taý-ken ınstıtýtyn «Paıdaly qazbalar kenoryndaryn qazyp óndirý» mamandyǵy boıynsha1939 jyly úzdik dıplommen bitirip shyqqannan keıingi eńbek pen ǵylymdaǵy jolyn Qaraǵandy kómir oshaǵyn damytýǵa, Qazaqstannyń basqa da tolyp jatqan jer qoınaýy qazynasyn ıgerip, halyq sharýashylyǵy ıgiligine jaratýǵa arnaıdy.Osy kezeńde joǵary tehnıkalyq bilim alǵan alǵashqy qazaq ın­je­ner­lerin kútip turǵan ister kóp edi. Olardyń arasynan erekshe ozyq shyǵyp, belsene jumys atqaryp, iri óndiris mekemelerin basqaryp júrgen ınjenerler A.D.Shortanbaev, F.Ser­ǵazın, Ǵ.Qosjanov, S.A.Ál­menovterdiń qataryna Á.Saǵynov ta qosylady.Alǵashqy eńbek jolyn 1939 jyl­dyń cáýirinen bólim bastyǵy laýazymynan bastap jyl aıaǵyna qaraı №3-bıs shahtasynyń bas ınjeneri bolyp taǵaıyndalady. Jas maman osy kezde shahtada kómir qabatyn qazý úshin engizilip jatqan qýatty «Verhnıaıa Marıanna» júıesin synaqtan ótkizýge belsene qatysady. Jas ınjenerdiń tereń bilimi men uıymdastyrýshylyq qabiletin shahta bastyǵynan trestiń bas ınjenerine deıingi mindetterdi atqarý kezi barynsha ashady.Onyń ǵylymǵa degen qushtarlyǵy erekshe bolatyn. Sol sebepten de ol Qazaqstan taý-ken ǵylymyn damytýǵa bar bolmysymen aıanbaı atsalysty. Bul saladaǵy eńbekteri úlken nátıje berdi. Ol eki márte ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Birinshi ret 1974 jyly (akademık J. Erjanov jáne professor Iý. Vekslermen birge) «Jer asty qurylystarynyń beriktigi men ornyqtylyǵyn esepteý maqsatynda taý jynystarynyń jyljýyn jáne kúıreýin zertteý» atty jumysyna berildi. Al, ekinshi ret (shákirtterimen birge) 1987 jyly «Qazaq KSR ónerkásibiniń ken óndirý jáne qurylys óndirisi salalaryna arnalǵan gıdravlıkalyq soqqyly máshınelerin jasaý jáne teorııasyn ázirleý» degen eńbegine aldy.Uzaq merzimdi júıeli júrgizgen ǵylymı zertteýleri negizinde Ábe­keńniń jetekshilik etýimen 11 ǵylym doktory jáne 50 ǵylym kandıdaty daıyndaldy. Ken oryndarynda paıdaly qazbalar óndirý tehnologııasy men keshendi mehanıkalandyrý problemalaryn túbegeıli zertteıtin ǵylymı kadrlardy qalyptastyryp, taý-ken salasyndaǵy qazaqstandyq ǵylymı mekteptiń negizin qalady.Ábilqas Saǵynuly 1970 jyly Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń aka­demıgi bolyp saılandy. 1995 jyly Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri ataǵyn alýy da ǵylym salasyndaǵy uzaq jylǵy tabandy eńbekteriniń jemisi.Akademık Saǵynovtyń ǵylymı zertteýleriniń qorytyndysy 20 shaq­ty monografııalarynda, kóptegen maqalalarynda, oqýlyqtary men oqý quraldarynda, ǵylymı baıandamalarynda jınaqtalǵan. Bular shahtalardaǵy eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa, eńbek qaýipsizdigin qam­tamasyz etýge jáne basqa máselelerge arnalǵan.Osydan 21 jyl buryn Ábe­keńniń tikeleı basshylyǵymen uıym­dastyrylǵan Qazaqstan Ulttyq Ǵy­lym akademııasynyń «Jer qoınaýyn keshendi ıgerý problemalary» ınstıtýty onyń ǵylymı ıdeıalaryn iske asyrýda belsendi qyzmet etip keledi. Sońǵy kezde ınstıtýt ǵalymdary Or­talyq Qazaqstannyń asyl metaldy shıkizat qorlaryn, mıneraldaryn jáne olardy qaıta óńdeý problemalaryn keshendi geologııalyq-tehnologııalyq turǵydan zertteýmen aınalysýda.Aıta ketý kerek, taý-ken ǵylymy elimizde myqty damyǵan salalardyń birine jatady. Kezinde akademıkter A.A.Skochınskıı, A.D.Shevıakov, A.M.Terpıgorov, A.S.Popov, N.V. Mel­­­­­­nıkovterdi osy iske tarta bilgen Ábil­qas Saǵynov shyn máninde onyń negizin qalaǵan jan.Ábekeńniń uıymdastyrýshylyq qabiletiniń jańa qyrynan jarqyraǵan atyn alysqa áıgili etken Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtyn basqarý kezi boldy. Onyń basshylyǵymen atalmysh oqý orny 10-15 jyldyń ishinde Keńes Odaǵyndaǵy aldyńǵy qatardaǵy bilim ordasyna aınaldy. 1976 jyly ınjener kadrlaryn daıyndaý men ǵylymı zertteýlerindegi úzdik tabys­tary úshin ınstıtýt Qazaqstan joǵary oqý oryndary ishinde birinshi bolyp Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy.Akademık Saǵynovtyń bastama­shylyǵymen 1960 jyly ınstıtýt janynan taý-ken jáne metallýrg mamandyqtary boıynsha kandıdattyq (keıinnen doktorlyq) dıssertasııa qorǵaıtyn keńes ashyldy. Ábekeń rektorlyq qyzmetin atqaryp turǵan kezde onda 400-den astam adam dok­torlyq jáne kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. Bul bilim oshaǵyna qatarynan 33 jyl jetekshilik etip, Qazaqstandaǵy óte bedeldi, joǵarǵy deńgeıdegi tehnıkalyq oqý ordasyna aınaldyrdy. Búginde 10 myńǵa tarta stýdent oqıtyn tehnıkalyq ýnıversıtette 200-den astam magıstrant, doktoranttar ǵylymı jumystar júrgizedi, 800-ge jýyq oqytýshylar men 60-tan astam ǵylym doktory sabaq beredi. Ábilqas Saǵynulynyń bastamasymen ashylǵan Jezqazǵan, Kókshetaý, Temirtaý qalalaryndaǵy fılıaldar qazir óz aldyna ýnıversıtet bolyp otaý tigip otyr.Akademık Ábilqas Saǵynov Qa­­­raǵandy polıtehnıkalyq ıns­tı­týtynyń rektory jáne Ortalyq Qazaqstan aımaǵy rektorlar keńesiniń tóraǵasy retinde joǵary oqý jú­ıesin jetildirý, jańa ádistemelik úderisterdi engizý, odaqtyq jáne dúnıejúzilik ozyq tájirıbelerdi ıgerý máselelerimen de túbegeıli aınalysty. Sol maqsatpen ol Avstrııa, Kanada, Germanııa, Chehoslovakııa mem­leketterinde bolyp, Reseıdiń jetekshi tehnıkalyq joǵary oqý oryndarymen tyǵyz baılanys ornatyp, álemdik tájirıbe men qazaqstandyq tehnıkalyq oqý júıesin bir deńgeıde ustaýǵa barynsha atsalysty. Onyń bul eńbegi qazir óz jemisin berýde. Qaraǵandy tehnıkalyq ýnıversıteti elimizdegi eń bedeldi joǵary oqý oryndarynyń birinen sanalady jáne halyqaralyq saraptaý júıesiniń talaptaryna saı dep tanyldýa.1980 jyly Á.Saǵynov basqarǵan Qaraǵandynyń polıtehnıkalyq ıns­tıtýty Keńes Odaǵynyń 870 joǵary oqý ornynyń arasynda Máskeýdiń M.V.Lomonosov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetimen birinshi oryndy bólisti. Bilikti mamandar daıarlaýdaǵy eńbegi úshin 1971 jyly akademıkke Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berildi.Nar tulǵa, kelbeti kelisken Ábekeń qandaı adam bolmasyn birden til tabysyp, jyly shyraı shashyp turatyn. Osyndaı qasıetimen jastardy da ózine tez baýrap alatyn. Soǵan kýáger de bolǵan edim. Men 1956 jyly mek­tepti qazaqsha bitirip, ınjener bolý maqsatymen Qaraǵandyǵa keldim. Sol ýaqytta taý-ken ınstıtýtyna túsetin talapkerler emtıhandy min­detti túrde orys tilinde tapsyratyn. Birinshi synaqtan ótpek bolyp jatyr edik, qasynda ergen 2-3 adamy bar bıik tulǵaly kisi janymyzǵa kelip, jaǵdaıymyzdy taza qazaq tilinde suraı bastady. Bizge ol kisiniń túr-sıpaty men jyly sózderiniń áser etkeni sondaı, alǵashqyda ne aıtarymyzdy bilmeı, tosylyp qaldyq. Sosyn emtıhandy oryssha tapsyrýdyń qıyndyǵyn alǵa tarttyq. Ol kisi emtıhandardy qazaqsha qabyldaný jóninde tapsyrma berdi. Bul Ábekeńdi birinshi ret kórýim edi. Bizben ana tilimizde jyly sóılesip, talabymyzdyń janýyna tilek bildirdi.Ábilqas Saǵynovtyń ǵulama ǵalym, oqý isiniń bilgir uıymdastyrýshy turǵysynda túǵyry bıiktigi bárimizdiń mereıimizdi ósiretin. Birde Máskeý taý-ken ınstıtýtynyń úlken zalynda odaqtyń betke ustar ǵalymdarynyń qatysýymen halyqaralyq ǵylymı konferensııa júrip jatqanda esik ashylǵandaı boldy da, ty­nyshtyq ornaı qaldy. Aınalama qarasam, keýdesinde Altyn juldyz jarqyraǵan qapsaǵaı denesin tik ustap, aıaǵyn nyq basyp Ábekeń kirip keledi eken. Instıtýt rektory, tanymal akademık V.V. Rjevskıı bastaǵan ǵalymdar oryndarynan kóterilip, dý qol shapalaqtap qarsy aldy. Ustazymyzǵa degen mundaı qur­metke kýá bolǵanda tóbemiz kókke eki eli jetpeı qaldy.Aldaǵy jyly ataqty akademık aǵamyzdyń kózindeı Qaraǵandy mem­lekettik tehnıkalyq ýnıversıteti ózi­niń 60 jyldyǵyn ataǵaly otyr. Onyń dańqyn asyrǵan shákirtteri ishinde táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti, zamanymyzdyń zańǵar saıasatkeri N.Á.Nazarbaev ta bar. Ol kisiniń ınjenerlik bilimi negizi osynda qalanǵanyn erekshe maqtan tutamyz.Búginde ýnıversıtettiń 9 ınstıtýty men 39 kafedrasynda bakalavrlyq 38 mamandyq boıynsha 10 myńnan astam stýdentter oqıdy, sonymen qatar, 25 mamandyq boıynsha magıstranttar jáne 4 mamandyq boıynsha PhD doktoranttar daıyndalady. Oqytýshy professorlar qatary 700-den astam adamdy quraıdy, olardyń 400 ǵylym doktorlary men kandıdattary.2008 jyldyń aqpanynan KarMTÝ rektorlyǵyna Qazaqstan bilimi men ǵylym salasynyń ozyq uıymdastyrýshysy, UǴA akademıgi, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Arystan Máýlenuly Ǵazalıev saılandy. Osy azamat basqarýyndaǵy ýnıversıtetimiz óziniń damýy satysynda jańa belesterge kóterilip keledi.Bolashaq mamandar biliktiligin zaman talaptaryna sáıkestendirý maqsatynda óndiris oshaqtaryn qam­tı otyryp, elimizdegi joǵary oqý oryndary arasynda birinshi bo­lyp Korporatıvtik ýnıversıtet uıymdastyryldy. Olardyń qatarynda Qazaqstannyń, Reseıdiń, О́zbekstannyń aıtýly eń iri 51 óndiris kásiporyndary men zertteý ınstıtýttary bar. Osy qurylymnyń ómirge kelýiniń tıimdiligi ǵylymı jumystardy qarjylandyrý deńgeıiniń 2007 jylǵy 77 mln.teńgeden aǵymdaǵy jyly 1mlrd.458 mln. teńgege jetýinen de ańǵarylady.KarMTÝ-da 2008 jyldyń naý­ryz aıynda QR Tuńǵysh Prezıdenti atyndaǵy «Elektrondy tehnologııalarmen oqytý ortalyǵy» ashyldy. Onda osy ýaqytta oqý úderisine 6 myńnan astam elektrondy oqytý resýrstary daıarlanyp, engizildi.Ýnıversıtet AQSh, Ulybrıtanııa, Reseı, Germanııa, Fransııa, Qytaı, Ýkraına, Belorýssııa, Chehııa jáne basqa da eldermen qarym-qatynasty nyǵaıtý maqsatynda 80-nen asa kelisim-sharttar men memorandýmdar jasasty. Solardyń eń bastylarynyń qatarynda 2010 jyly Fransııanyń «Total» kampanııasynyń Parıj ınstıtýtymen birlesip KarMTÝ negizinde ashylǵan «Ulttyq dánekerleý ortalyǵyn» aıtýǵa bolady. Qosdıplomdy bilim alý josparyn iske asyrý baǵytynda Eýropa jáne TMD elderiniń eń iri oqý oryndary – Fraıberg taý-ken akademııasymen, Lýızıan tehnıkalyq ýnıversıtetimen, Máskeýdiń qurysh jáne qorytpalar ınstıtýtymen, Tomnyń polıtehnıkalyq ınstıtýtymen tyǵyz baılanys ornatyldy. KarMTÝ jáne Qytaıdyń Shıheszy ýnıversıteti arasyndaǵy kelisim-shart negizinde ýnıversıtet quramynda Konfýsıı ınstıtýty jumys isteıdi.

Ibadolla ARYSTAN,Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory.