Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:20
Dańq ordenderiniń tolyq ıegeri. Bul Keńes Odaǵynyń Batyry degen joǵary ataqpen para-par. Uly Otan soǵysy qyzyp turǵan 1942 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi osy soǵysta aıryqsha erligimen kózge túsken soldattar men serjanttardy marapattaý úshin bul ordendi arnaıy taǵaıyndaǵan edi. Aıtalyq, soǵys kezinde aıryqsha bir erligimen kózge túskender Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alyp jatsa, Dańq ordenderiniń úsh dárejesin birdeı alý úshin úsh ret erekshe erlik jasap, úsh ret ólip-tirilýi kerek.
Sársenbi, 9 mamyr 2012 7:20
Dańq ordenderiniń tolyq ıegeri. Bul Keńes Odaǵynyń Batyry degen joǵary ataqpen para-par. Uly Otan soǵysy qyzyp turǵan 1942 jyly KSRO Joǵarǵy Keńesi osy soǵysta aıryqsha erligimen kózge túsken soldattar men serjanttardy marapattaý úshin bul ordendi arnaıy taǵaıyndaǵan edi. Aıtalyq, soǵys kezinde aıryqsha bir erligimen kózge túskender Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alyp jatsa, Dańq ordenderiniń úsh dárejesin birdeı alý úshin úsh ret erekshe erlik jasap, úsh ret ólip-tirilýi kerek. Bizdiń keıipkerimiz Taıyr Tastandıev te osylaısha «úsh ólip, úsh tirilgen» talaıly taǵdyr ıesi. Búginde ol kisi týyp-ósken Jýaly aýdanynda bir mektepke, eki kóshege onyń esimi berilgen. Mekteptiń aldyna shaǵyn bıýst qoıylǵan. Aýdan turǵyndary aǵamyzdy jaqsy bilgenimen, búginde respýblıka jurtshylyǵy bile bermeıtini shyndyq. Orystyń ataqty maıdanger-jazýshysy Konstantın Sımonov 1974 jyly, Jeńistiń 30 jyldyq merekesine oraı, qazaq batyry Taıyr Tastandıevti «Shel soldat» dep atalatyn derekti hronıkalyq fılmge túsirgenin de kópshilik bile bermeıdi. Kezinde estip bilse bilgen shyǵar, bul kınony kórse kórgen de bolar. Biraq qazir bári de umytyla bastaǵan.
Taıyr Tastandıev Jambyl oblysy, Jýaly aýdanyna qarasty «Qyzylaryq» aýylynda 1924 jyly týǵan. Osy aýyldan maıdanǵa attanyp, soǵystan keıin, ómiriniń aqyrǵy sáti – 1974 jylǵy qyrkúıekke deıin osy aýylda turyp, qyzmet istedi, tirshilik keshti. Dál osy aýyldyń perzenti bolǵandyqtan men Tákeńdi jaqsy biletin edim. Orta boıly, tórtbaq kelgen qaratory kisi. Minezi ashyq-jarqyn, únemi ańqyldap júretini áli esimde. Bizdiń bala kezimizde onyń aty Taıyr batyr dep dúrildep turatyny da kóz aldymda. Mektepte ol kisimen kezdesýler ótkizetinbiz. Taıyr aǵany Túrkistan jáne Orta Azııa áskerı okrýgteriniń qolbasshylary, saıası bólim basshylary jıi shaqyrtyp, jaýyngerler aldynda áskerı-patrıottyq taqyrypta áńgimeler aıtqyzatynyn da biz jaqsy bilemiz. Sonaý 1970 jyly jaýyngerlik Dańq ordenderiniń tolyq ıegeri Taıyr Tastandıev týraly qazaqtan buryn kórshiles Qyrǵyz televıdenıesiniń bir saǵattyq teleocherk bergeni de esimde. Ol kezde irgeles otyrǵan Qyrǵyz eliniń telehabarlaryn bizdiń aýdannyń teledıdarlary jaqsy qabyldaıtyn. Tákeń týraly sol habardy búkil aýyl bolyp kórgenimiz bar… 1974 jyldyń maýsymynda armııadan bir aılyq demalys alyp elge keldim. Áskerden kelgen jasty el bolyp, jurt bolyp qarsy alyp, kezek-kezek úılerine shaqyryp, máre-sáre bolyp jatatyn berekeli kez. Bir kúni meni aýyldyń ortalyq kóshesinde turatyn Turǵynaly Júzbaev degen qudamyz qonaqqa shaqyrdy. Sol dastarqanda Taıyr Tastandıevpen júzdestim.
– Men tańerteń Moskvaǵa ushamyn, – dedi Taıyr aǵa tamaqtan soń asyǵyp. – Konstantın Sımonov kınoǵa túsirýge shaqyryp jatyr.
Men bul habarǵa eleń ete qalsam da, sypaıylyq saqtap úndemedim. Kóp uzamaı demalysym bitip, áskerı boryshymdy óteýge Zabaıkale áskerı okrýgine attanyp kettim. Qyrkúıek aıynda elden hat aldym. Amandyq-saýlyq surasqan soń: «Taıyr aǵań qaıtys boldy» dep jazypty úıdegiler. Áskerı polıgonda qyzý jattyǵýda júrgenbiz. Bul sýyq habar tóbemnen jaı túskendeı boldy. Keshe ǵana bir aýylda ónip-ósip, balalarymen bir synypta oqyp, ózimen bir dastarqannan dám tatqan er minezdi, ańqyldap-jarqyldap júretin batyr aǵany óldi deýge qııa almaı birneshe kún qaıǵyryp júrdim.
Bir jyldan keıin áskerı boryshymdy abyroımen atqaryp elge kelgen soń Tákeńniń úıine baryp, otbasyna kóńil aıttym. Bul Keńes halqynyń Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńisine 30 jyl tolyp, búkil el jeńis toıyn alqyp-shalqyp toılap jatqan 1975 jyldyń mamyr aıy. Bir kúni: «Búgin klýbta Taıyr Tastandıev týraly kıno kórsetiledi eken», dep aýyl dúrligip ketti. Keshke qaraı eldiń bári klýbqa aǵyldy. Men de jettim. Kóp uzamaı kıno bastaldy. «Shel soldat» derekti fılmi maıdan dalasyndaǵy qandy qyrǵyndy kórsetetin beınesıýjetten bastaldy. …Artıllerııadan jaýǵan snarıadtar jer betiniń astan-kesteńin shyǵarýda. Jańbyrdaı jaýǵan oq astynda Keńes jaýyngerleri: «Otan úshin, alǵa!» dep atoılap shabýylǵa kóterildi. Aldan atylǵan jaý oǵy men snarıadtary jaýyngerlerdi baýdaı túsirýde. Soǵan qaramaı keńes áskerleri jaýdyń betin qaıtardy… Osy sıýjetterden keıin Uly Otan soǵysynyń búkil qııametin óz kózimen kórip, urys dalasynda tolarsaqtan qan keshken qalamger, osynaý alapat soǵys týraly úsh tomdyq «Jıvye ı mertvye» («О́liler men tiriler») trılogııasyn jazyp, keńes halqynyń erligi men eldigin búkil álemge pash etken ataqty maıdanger-jazýshy Konstantın Sımonov ekranǵa shyǵyp, Uly Otan soǵysyndaǵy jaýyngerler men serjanttardyń erligi týraly tebirene sóılep ketti. «Bul soǵysta jeńiske jetýimiz alapat soǵystyń búkil aýyrtpalyǵyn eki ıyqtarymen tik kótergen qarapaıym keńes jaýyngerleriniń arqasy. Qazir sol jaýyngerlerdiń ókilderi meniń qasymda otyr, – deı kele Konstantın Sımonov Keńes Odaǵynyń túkpir-túkpirinen osy stýdııaǵa shaqyrylǵan bes-alty «Dańq» ordenderiniń ıegerlerimen tanystyra bastady. Reseıden…, Ýkraınadan…, Belorýssııadan myna kisiler, al Qazaqstannan Taıyr Tastandıev qatysyp otyr, – dedi.
Appaq shashty qos qanatyn qyrandaı qomdaǵan er tulǵaly jazýshy soǵystyń qıyn-qystaý kezeńderin eske ala kelip, stýdııadaǵy maıdanger-jaýyngerlerge kezek-kezek sóz bere bastady. Batyrlardyń árqaısysy ózderi kýá bolǵan soǵys oqıǵalaryn áńgimeleýde. Maıdangerlermen bolǵan dıalogta qazaqstandyq batyr Taıyr Tastandıevke 4-5 ret sóz kezegi tıip, ol taza orys tilinde maıdan dalasyndaǵy keńes jaýyngerleriniń janqııarlyq erligi týraly tebirene sóılep ketti.
– Taıyr Tastandıevıch, aıtyńyzshy, sizdińshe, soǵystyń qaı sáti qıyn da kúrdeli boldy dep oılaısyz? – dep surady bir kezde Konstantın Sımonov Tákeńe qarap.
– Árıne, soǵystyń ońaı bolǵan jeri joq. Biraq nemis-fashıst basqynshylarymen betpe-bet kelip, qolma-qol shaıqasqan kez soǵystyń eń aýyr sáti. Jaýmen talaı-talaı betpe-bet kelip naızalasqan kezimiz az bolǵan joq. Seniń búkil batyrlyǵyń, jaýyngerligiń, shynyqqandyǵyń, áskerı tásildi qalaı meńgergeniń synalar kez naǵyz osy sát…, – dep Taıyr aǵamyzdyń fılmde aqtaryla sóılegen sózderi esimde qalyp qoıypty.
Konstantın Sımonovtyń bul fılmi Uly Otan soǵysyndaǵy keńes soldattary men serjanttarynyń, ıaǵnı, keshegi qarapaıym jaýyngerlerdiń basqynshy jaýǵa qarsy kúrestegi asqaq rýhyn, otanshyldyq, patrıottyq sezimderin shynaıy beınelegen baǵaly týyndy boldy. Kózi tiri maıdangerlerdiń júrek túkpirinen shyqqan jalyndy sózderi rýhyńdy kótermeýi múmkin emes edi.
Aýyl klýbynda kórsetilgen Konstantın Sımonovtyń «Shel soldat» fılminen keıin el-jurttyń Taıyr aǵamyzǵa degen qurmeti arta tústi. Osy fılmdegi sózderi arqyly Tákeń búkil qazaq jaýyngerleriniń Uly Jeńiske qosqan ólsheýsiz úlesin, soǵystaǵy janqııarlyq erlikterin pash etip, keýdemizde elimizge, erimizge degen maqtanysh otyn tutata túskendeı edi. Biraq batyrdyń ózi bul kınony kóre almaı ketkeni ókinishti-aq. Alaıda, onyń aty soǵys tarıhynda, soǵys týraly derekti fılmderdiń altyn qorynda máńgi qaldy.
K.Sımonovtyń «Shıol soldat» týyndysy Jeńis merekelerine oraı Reseı telearnalarynda aragidik kórsetilip júr dep estımin. Sol kınonyń kóshirmesin Qazaqstanǵa ákeletin kez jetken sııaqty.
* * *
Men endi qazaq batyry Taıyr Tastandıev pen orystyń ataqty jazýshysy Konstantın Sımonovtyń arasyndaǵy baılanysty aıǵaqtaıtyn bir-eki derekti keltire ketsem deımin. Konstantın Sımonov 1974 jylǵy 27 aqpanda Taıyr aǵaǵa Máskeýden mynadaı hat joldapty.
«Qymbatty Taıyr!
Moskvada, Ortalyq kınohronıkalar stýdııasynda, Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 30 jyldyǵyna arnap, osy soǵystyń búkil qııametin óz ıyqtarymen kóterip, shekaradan Moskva men Stalıngrad irgesine deıin shegine kelip, onan soń fashıst basqynshylaryn Berlınge deıin qýyp baryp talqandaǵan qatardaǵy keńes soldattary týraly kólemdi derekti fılm túsirilmek.
Bul fılmde qarapaıym soldattyń soǵystaǵy batyrlyǵyn, onyń jaýyngerlik erligin jáne maıdandaǵy ómirin, jalpy, soldat turmysy qalaı boldy – mine, osynyń bárin kórsetpek.
Maǵan osy fılmniń avtory bolýdy usynyp otyr. Men bul kınonyń ssenarııin jazý úshin kóptegen adamdardyń, Uly Otan soǵysyna qatysýshylardyń, birinshi kezekte, burynǵy maıdanger-soldattardyń jan-jaqty kómegi kerektigin bile otyryp, osy jumysqa qulshyna kiristim.
Jumystyń basynda men elimizdiń ár qıyryndaǵy kóptegen áskerı komıssarıattarǵa hat jazyp, olardan osy aımaqtarda turatyn jaýyngerlik Dańq ordenderiniń tolyq ıegerlerinen, ıaǵnı, basqalardan góri soǵystyń ne ekenin jaqsy biletin maıdangerler ishinen kimdermen kezdesip, suhbattasýǵa bolatyny týraly málimetter berýlerin ótindim.
Kóp uzamaı áskerı komıssıarattar maǵan osy suhbatqa laıyq degen Dańq ordenderiniń tolyq ıegerleriniń esimderin jazyp jiberdi. Keıbireýleri mundaı maıdangerler týraly tolyq málimetti qosa jiberse, keıbireýleri mardymsyz ǵana málimet beripti.
Sondyqtan men sizden, árıne, basqalardan da, aldyn ala birqatar suraqtaryma qysqa da bolsa jaýap jazyp jiberýińizdi suraımyn. Eger múmkindigińiz bolsa suraqtaryma keńirek jaýap jazǵanyńyz jón bolar edi. Bul suraqtardy osy hatqa tirkep otyrmyn.
Sizdi qurmetteýshi
Konstantın Sımonov.
Meniń adresim: 125318, Moskva.Chernıahovskıı kóshesi, 2 úı, 1-páter»
Orystyń ataqty maıdanger-jazýshysy Konstantın Sımonovtyń osy hatyn alysymen Taıyr Tastandıev onyń suraqtaryna jaýap jazyp jiberedi.
1974 jylǵy mamyr aıynda Taıyr aǵamyzǵa Konstantın Sımonovtan ekinshi ret hat keledi.
«Qymbatty Taıyr!
Sizdiń hatyńyzdy alyp qýanyp qaldym. Suraqtaryma túsinikti jáne óte mazmundy jaýap jazypsyz.
Sizdi aldaǵy aılarda kınonyń túsirilimine shaqyryp qalýymyz múmkin. Jol shyǵynyn kınostýdııa kóteredi. Qarsylyq bildirmeseńiz jaýabyńyzdy kútemiz.
Qurmetpen, K.Sımonov. Moskva, 05.05.1974 j.
Bul hatqa Taıyr aǵamyz bylaı dep jaýap jazyp jiberedi. «Maǵan, qarapaıym keńes soldatyna degen yqylasyńyzǵa myń rahmet. Aıtqan ýaqytyńyzda Moskvada bolamyn».
Shyn kóńilmen, T.Tastandıev,
Qazaq KSR-y, Jambyl oblysy, Jýaly aýdany, Qyzylaryq selosy.
20.05.1974 j.
Kóp uzamaı Taıyr Tastandıev KSRO Mınıstrler Keńesiniń Kınematografııa jónindegi memlekettik komıtetine qarasty derekti kınohronıkalar stýdııasynyń dırektory T.Kononovadan shaqyrtý alady.
Qymbatty Taıyr!
Biz Sizdiń Moskvaǵa, kıno túsirilimine kelemin degen kelisimińizdi aldyq.
Sizdi osy jyldyń 11 maýsymynda kútemiz.
Keler aldynda poezd ben vagon nomerin nemese ushaq reısin habarlaýyńyzdy ótinemin.
Telegraf adresi: Moskva, Kınohronıka, Kononova
Qurmetpen, fılm dırektory T.Kononova
Moskva, 30 mamyr 1974 j.
Taıyr Tastandıev 1974 jylǵy 9 maýsymda Almaty – Moskva reısi boıynsha Moskvaǵa ushyp barady. Ony kınostýdııa ókilderi áýejaıdan kútip alyp, qonaq úıge jaıǵastyrady.
10 maýsymda Taıyrdy jáne KSRO-nyń ár shalǵaıynan kelgen taǵy da tórt-bes Dańq ordenderiniń tolyq ıegerlerin ataqty jazýshy, «Shel soldat» fılminiń avtory Konstantın Sımonov kınostýdııada qabyldap, olarmen daıyndyq jumysyn bastaıdy. «Maǵan Taıyrdyń ustamdylyǵy, bilimdiligi jáne Keńes jaýyngerlerine tán ór minezdiligi qatty unady. Ekeýmiz birden shúıirkelesip kettik. Onyń tushymdy jaýaptary men mazmundy áńgimeleri maǵan kınonyń jelisin erkin júrgizýime kóp kómektesti», dep jazypty, sol kınodan keıin K.Sımonov baspasózge bergen suhbatynda.
* * *
Batyr Taıyr Tastandıevtiń erligi týraly onyń kózi tirisinde-aq KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń organy «Krasnaıa zvezda», Túrkistan jáne Orta Azııa áskerı okrýgteriniń «Na straje rodıny», «Frýnzeves» gazetteri, áskerı jýrnaldar kóptegen maqalalar jarııalady. 1969 jylǵy aqpanda «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetiniń sol kezdegi tilshisi (qazirgi úlken jazýshy) Kádirbek Segizbaev «Shoq juldyz» dep atalatyn ocherk jarııalady. О́kinishke oraı, bulardyń birde-bireýi saqtalmaǵan. Jergilikti qalamger Tursynbek Sydyǵalıev oblystyq «Eńbek týy» gazetinde kólemdi maqala shyǵardy. Taıyr Tastandıevtiń esimi Máskeýden shyqqan «Uly Otan soǵysy» (1941-1945 j.j.) dep atalatyn kólemdi ensıklopedııaǵa engizildi. Jambyl oblysy shyǵarǵan «Taraz» ensıklopedııasynda ol kisi týraly qysqasha málimet berilgen. Alaıda, bulardyń birde-bireýi Taıyr Tastandıevtiń maıdandaǵy erligi týraly tolyq málimet bere almaıdy. 1972 jyly Jýaly aýdandyq «Jańa ómir» gazetiniń redaktory Ábdiǵappar Aıtaqov batyrdyń ózimen suhbattasyp, ol týraly «Taıyr Tastandıev» dep atalatyn ocherk jazǵan. Búginde qart jýrnalıst Ábdiǵappar Aıtaqov Jambyl oblysy, Jýaly aýdany, B.Momyshuly aýylynda turady. Jasy 85-ke taıansa da qolynan qalamy, aýzynan ónegeli áńgimesi túspegen kósheli qarııa. Kezinde Taıyrmen syrlas, dos, úzeńgiles kisi bolǵan.
Myrzahan AHMET, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty.
Jambyl oblysy, Jýaly aýdany.