Qosaǵaly

Juma, 3 tamyz 2012 7:40

Azat taýynyń aıbynyndaı bıikte tur

Qosaǵaly batyr Tólekulynyń atyna dáýlesker kúıshi Dáýletkereıdiń «Qosaǵaly» kúıinen, Kishi júz Qarshynbaı aqynnyń «Abylaı-Kenesary» dastanynan qanyq edik. Bul Qaz MÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetinde oqyp júrgen jetpisinshi jyldardyń basy bolatyn. Odan keıin Qazyǵurt aýdandyq gazetinde úsh jyl jumys istep, 1978 jyldyń kókteminde «Jazýshy» baspasyna qyzmetke aýysqanym bar. Biraq, dırektorymyz Ábilmájin Jumabaev bir aıdyń ishinde Almatyǵa tólqujatymdy tirketýim kerektigin eskertti. Bul degenińiz, naǵyz azap tirlik eken. Aqyry jamaǵaıyn aǵa, temir jol mılısııasynyń bastyǵy, sol kezdegi sanaýly generaldyń biri Saılybaı Qusaıynovqa qolqa salýǵa týra keldi.

Juma, 3 tamyz 2012 7:40

Azat taýynyń aıbynyndaı bıikte tur

Qosaǵaly batyr Tólekulynyń atyna dáýlesker kúıshi Dáýletkereıdiń «Qosaǵaly» kúıinen, Kishi júz Qarshynbaı aqynnyń «Abylaı-Kenesary» dastanynan qanyq edik. Bul Qaz MÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetinde oqyp júrgen jetpisinshi jyldardyń basy bolatyn. Odan keıin Qazyǵurt aýdandyq gazetinde úsh jyl jumys istep, 1978 jyldyń kókteminde «Jazýshy» baspasyna qyzmetke aýysqanym bar. Biraq, dırektorymyz Ábilmájin Jumabaev bir aıdyń ishinde Almatyǵa tólqujatymdy tirketýim kerektigin eskertti. Bul degenińiz, naǵyz azap tirlik eken. Aqyry jamaǵaıyn aǵa, temir jol mılısııasynyń bastyǵy, sol kezdegi sanaýly generaldyń biri Saılybaı Qusaıynovqa qolqa salýǵa týra keldi.

Osynyń báriniń túıini Saılybaı aǵanyń: «Qosaǵaly batyr­dyń beıiti Kókshetaýdyń irgesin­degi Azat taýynda jatqanyn bile­siń be? Shaǵalaly ózeniniń taýdy aınalyp ótetin tusynda Jaqsy­lyq Qaraýylǵa jatatyn «Saı» aýy­lynan taraǵan «Jalǵyz qara­ǵaı», «Qyrdaǵy aýyl», «Bylqyl­daq», «Taldaǵy aýyl», «О́zen qa­ra­ǵaı» deıtin aýyldardyń soń­ǵysyn Qosaǵaly babamyz mekendegen. Keńes kezinde bári de túrli sebeptermen bytyrap ketti. Qazir «О́zen qaraǵaıymyz» Alekseevka atalady. Áıteýir, Azat atalatyn stansa bar», – degen tálsimin baıan­daý dep bilińiz.Azat taýynda áıgili Shal aqyn Qulekeulynyń týǵanyn biletin­min. Jańa derekten habarsyz bol­ǵandyqtan, Qosaǵalyǵa qa­tys­ty qyzyǵýshylyq júrektiń túbin dúrsildetip ótken. Taǵdyr jetegi shyǵar, 1980 jyly Kók­she­taýǵa qonys aýdardyq. Azat taýyna talaı bardym. Árıne, Alataýdaı emes, jergilikti tur­ǵyn­dardyń tanymynda Alataýdan kem de emes. Munda eki zırat boldy. Batyr taýdyń teriskeıindegi bıikte dara jerlengen eken. Kól­deneńi men eni kóldeı qorymda alyp adamnyń jatqany birden kózge urady. Temir sharbaqtyń ishindegi tasqa «Bagater Kosaǵaly Tolekov ýmer, rýy Jaqsylyq qa­raýyl. Eskertkish qoıǵan: Ali uly Raqymjan» dep oıylyp ja­zylǵan. Arabsha áriptermen de shaǵyn aıat sózderimen bastalyp, aty, ákesiniń aty, rýy jazylǵan. Kedir-budyrǵa qınalǵanymyz­ben, Raqymjan aǵamyzdyń ataq­ty atasynyń rýhyn bıiktet­keni­ne alǵys jaýdyrady jurt. Bir qýanarlyǵy, sol kezdegi orys­taný saıasaty shıryǵyp alǵanyna qara­mastan, bul óńirde kónekóz­diń ańyz-áńgimesi tunyp tur.Taý men Qosaǵalyǵa baıla­nys­ty qos ańyz qatar aıtylady. Bastapqysynda: «Qosaǵalynyń bir kelini ul bala týyp, ózi joryqqa júrip bara jatqanda, aǵaıyndary jıylyp, sábıdiń atyn qoıyp, batańyzdy berip ke­tińiz», dep qolqalaǵanda at ústin­de turǵan batyr náresteni alaqa­nyna salyp, betine oılana uzaq úńilip: «Aty Azat bolsyn, túbin­de urpaǵymnyń aýzynda osy ne­me­remniń aty qalady», depti. El jaılaýda. Biraz kún ótkende bala óz-ózinen tynyshsyzdanyp, ke­net­ten kelgen naý­qastan qaıtys bolady. Aýyl-aımaq «Maıtóbe» atty bıikke jerlep, aza tutady. Sońynan sol tóbe «Azat taýy» atalady. Osy sońǵy joryǵynan kele jatyp, batyr atasy da dúnıe salyp, Azattyń janynan topyraq buıyrǵan.

Ekinshisinde, tutqynǵa túsken qalmaq batyrynyń Qosaǵalyǵa berile qyzmet istegeni, kele-kele oń qolyna aınalǵandyǵy aıtylady. Oǵan yrza bolǵan batyr «Sen endi tutqyn emessiń, azatsyń, atyń da Azat bolsyn» degen kórinedi. Tipti, jaraly bolyp elge jaqyndaǵan tusta batyr «Meni Maılytóbege» jerleńder dep osy Azatqa ósıettegen kórinedi. Qaıtken kúnde de Qosaǵalynyń tereń paıymdaǵy tarıhı tulǵa ekendigi baıqalady. Qazir ózi de osy qorymda jatqan, kóripkel-baqsylyǵymen jurtqa belgili Kúláı áje: «Munda jerdiń ataýynan da tereńirek maǵyna jatyr», dep aıtýshy edi, jaryqtyq.Azattyqty ańsaǵan, onyń azapty jolynan ótken Qosaǵaly batyr kim edi? Qazaq shejiresine tizbe taldaý jasap, kóz jú­girtsek, Arǵyn rýy Qaraýyldyń Jaqsylyq tarmaǵynan taraıtyn Baıan­uly Baıtólektiń balasy Qosa­ǵa­ly shamamen 1755-1820 jyl­dar aralyǵynda ómir súrgen arystarymyzdyń eńseli sana­tyn­daǵy adam. Tanymal jýrnalıst-jazýshy Tortaı Sádýaqasov­tyń 2004 jyly jaryq kórgen «El men jer» atty kitabyndaǵy shejirede: Qaraýyldan tómen Má­shek atasynan – Esenbaı – Álim­bet – Jaqsylyq – Baıan – Tólek – Qosaǵaly – Baıbol – Kúles – Jáýlá – Esqaq – Qabdolla bolyp urpaqtary odan ári jalǵasa beredi. Batyrdyń áke­si Baıanuly Tólektiń basyna 9000 jylqy bitken baı bolypty. 1723-1730 jyldarǵy «Aqtaban shubyryndyda» jadap-júdep osy jaqqa jetken qandastary­myzǵa mal, jer berip, kómek kór­setken atymtaı jomarttyǵyna saıyp el-jurt ony Baıanuly Baı-Tólek atap ketken deıdi.Al, keń qulashty kóshpeli zamanda týǵan Qosaǵalynyń kindik qany tamǵan jer burynǵy Rýzaev aýdanyndaǵy Qosaǵaly ózeniniń (orystar ony «Kosoglıad» deıdi) boıy. Bul derek 1910 jyly Sankt-Peterbýrgtegi E.H.­Brandt­­­­­­tyń kartografııalyq zaýytynda daıyndalǵan jer paıdalaný kartasynda «ýrochıshe Kosagal» dep arnaıy kórsetilgen. Tipti, Qosaǵaly qoınaýynyń aı­na­lasyndaǵy Jaılybaı, Jalań­aýyz, Shalaýyl, Quıryq aýyldaryna da sıpattama berilipti. Ber­tin Qosaǵaly kóshi Shaǵalaly ózeni boıyndaǵy túp atalarynyń qonysyna bet túzegen. Atadan qal­ǵan murany shashaý shyǵar­maǵan Qosaǵaly da aýqatty, eli men jerine jaý tıgizbegen, bedeli zor, alyp deneli kúsh ıesi bol­ǵany anyq. Oǵan dálel, batyrdyń salt júrgende óziniń arnaıy baptaıtyn tulparlary «qara bedeý» atalǵan beldi attarymen ǵana erge qonatyndyǵy.Bul kezeń jońǵar shapqyn­shy­lyǵy túbegeıli joıylǵanymen, Edil quba qalmaqtarynyń qaraq­shylyq qaqtyǵystary áli de bolsa toqtamaı, Reseı qarashekpen­dileriniń mysyq tabandap qazaq jerine ene bastaǵan shaǵy edi. Osyǵan narazy bolǵan Qosaǵaly batyr ózge de batyrlardyń basyn qosyp, qaraqshy qalmaq­tar­dy Elıstadan ári asyryp qýǵany aýyzeki ańyz-qıssalardan bel­gi­li. Mynaý irgedegi Túmen, Chelıabi oblystarynda áli kúnge Úlken Qosa­ǵaly, Kishi Qosaǵaly kólde­ri, Kıshtema mańynda osy attas emdik sý qaınary barlyǵy batyr­dyń joryq joldarynan derek beredi. Qosaǵalyny óz tusynda Omby shekpendileriniń sheneýnik­teri, tatar baılary da tanyǵan, syılasyp, onymen sanasqan. Oǵan Omby gýbernatory tarapynan «Altyn ton» atalatyn oqaly shapannyń tartý etilip, bul jádigóı jurnaǵynyń kúni keshege deıin batyr urpaǵy Boqanov Dáken aqsaqaldyń úıinde saqta­lyp kelgendigi dálel bolady.Joǵaryda «kónekózdiń ańyz-áńgimesi tunyp tur» dedik. Iаǵnı, qulaǵy túrik, el men jer tarıhyna júırik, salt-dástúr sabaqtas­tyǵyn ustap qalǵan janashyr jan­­dar barshylyq. Ásirese, Bal­ta­­ǵoja Kó­be­taev, Qa­ı­yr Ospanov, Jantas Sádýaqasov, Ráshıt Seıitov, Badyń Musylmambekov, batyrdyń atalastary Marat Ospan­ov, Astana qalasynda tura­tyn Serik Sálmenov, osy iske jan-tánimen kirisip, kóptegen derekter jınaǵan ardaqty aǵamyz Aıdos Ábýtálipulynyń bola­shaq­qa nusqa áńgimeleri júrek terbeıdi. Bul kisiler sózdiń ǵana emes, istiń de adamdary. Qosa­ǵaly batyr zıratyndaǵy bata-duǵa bularsyz ótpeıdi. Tipti, Aıdos aǵamyz bastaǵan top qura­myndaǵy oblystyq máslıhattyń hatshysy Turǵyn Syzdyqov, Murat qajy Ydyrysov, Naýan Haziret atyndaǵy ortalyq me­shit­tiń naıb ımamy Nurlan Ábenuly, Alekseev kentiniń ákimi Jumabek Jákimov sııaqty azamattar 2010 jyldyń maýsy­myndaǵy qorym basyndaǵy jıynda Qosaǵaly batyr qoryn bas­qarýdy batyr urpaǵy Abaı Qasymbaevqa tapsyryp, bata bergen. Qazir kásipker jigit kesene turǵyzylatyn jerdi zańdas­tyryp, onyń sándi keskindemesin daıyndap, negizgi istiń jetegimen júr.Jýyrda Aıdos aǵam sha­qyr­dy. Kezinde partııa, keńes organdarynda basshy qyzmetter atqar­ǵan, kóp nársege tolqı qoımaı­tyn derbes zeınetker tebirenis ústinde eken. Ol kisini Abaı Qasymbaev pen Qosaǵaly batyr­dyń Sýsyn degen balasynan taraıtyn Marat Ospanov baba zamanyna úsh kúndik zııarat-saparǵa alyp barypty. «Daıyndap jat­qan maqalańa osyny qossań, Qosaǵaly rýhy kóterilip qala­dy», dedi ol. Biz tálim saparynan tógilgen tálsimdi qalqyp ta bolsa qaǵazǵa túsirgendi jón kórdik.Kókshetaýǵa qanattas Eltaı aýylynyń turǵyny Marat Ospanov bizdiń úıge de úzbeı qońy­raýlatyp turady. Marattyń atasy Ospan Úkili Ybyraımen túı­deı qurdas, Aqan serimen de syılas, bolystyqqa bes ret saılan­ǵan, elge bedeldi adam eken. Mákeń­­niń ózi de qarajaıaý emes. Jol-jónekeı áńgimeniń qazanyn qaınatyp otyrǵan. Basty baǵyt Baıan-Tólek-Qosaǵaly qystaǵy – Jalǵyztaý bolǵandyqtan, aldymen aqyn Ahmetjan Nurtazınniń myna óleńin aǵytypty:Jalǵyztaý jan saıasy,jer aǵasy,Sulýdaı syrǵa taqqansaı salasy.Jeruıyq saýyq saıransalyp ótken,Ertede jaqsylardyńbir parasy.Ybyraı, QızatulyJálel de ósken,Aqannyń asqaq ánishyqpaıdy esten.Qulager qumynda oınap,sýyn jutyp,Jalǵyztaý jotasyndajeldeı esken.Osydan keıingi kóńil-kúıdi ba­ǵam­daý da qıyn emes-aý, shir­kin! Mákeń endi óz-ózinen jolbasshy bolyp shyǵa kelgen. Kóliktiń tizgini Eltaıǵa irgeles Qyzylsaıadan bes shaqyrymdaı jerdegi Aqan seriniń ańyzǵa aınalǵan súıiktisi Aqtoqtynyń zıratyna jaqyndaı berip tartyldy. Duǵa-aıat oqyldy. Odan keıin Mádenıetten ótip, Úkili Ybyraıdyń týyp, ósken aýyly О́skenge aıaldap, Úkili aqynnyń Esep degen balasynyń qyzy Elemes pen otaǵasy Zaraptyń úıine sálem berildi. Tús aýmaı jatyp qorymdy aralatqan Marat serik­terine túsinik berip júr: «Mynaý taspen qorshalǵan Ybyraıdyń atasy atyshýly balta jalaǵan baqsy Derbisáldiki, anaý turǵan bıik kúbez arqaly ánshi Musa Asaıynovtiki».О́sken men Qumtókken aýyly­nyń arasyndaǵy keń alańdy meńzegen Marat: «Anaý sarǵylt jazyq bir kezderi ótkel bermegen «Qylyshty» kóli, qazir qamys basqan, aldymyzdaǵy sozylǵan or­mandy alqap «Han qashqan» aǵashy dep atalady. Munyń da ózindik hıkaıaty bar», dep taǵy bir áńgimeniń pernesin qaqqan.– Shekpendiler jerimizge dendeı kirip, el arasynda alaýyzdyq órshitedi. Atyǵaı rýynan Mańdaı degen kisini bir qateligine oraı ólim jazasyna tartqany úshin Qosaǵaly batyr bastaǵan top Ýáli hannyń ordasyn shappaqshy bolǵan. Hannyń qarý-jaraqty ás­­keri bulardy qyryp tastaıyq dep Ýálige júgingende, han sa­byrlylyq tanytyp: «Bular da on eki ata Atyǵaı men segiz ata Qaraýyldyń balalary. Qosaǵa­ly­nyń ózi oq boıy alda keledi, ashýly, olarǵa keregi men ǵoı, tasalaı turaıyn degen eken. «Han qashqanyńyz» osydan shyqqan, deıdi M.Ospanov.Jolaýshylar áńgime jelisi­men Jalǵyztaýdyń etegindegi Gor­nyı kentine de kelip jetti. El aǵasy Badyń (shyn aty Rahymáli) Musylmambekov bulardy jyly qarsy alyp, kishkene aıaq sozǵan­nan keıin batysqa qaraı bir shaqyrymdaı «Sarytaý» tóbesine bastady. Munda Qosaǵaly batyr­dyń ákesi Tólektiń zıraty bar. Arýaqtarǵa arnap quran baǵysh­taldy. Temir qorshaýdyń aldyna bertinde onyń urpaǵy Serkelbaı Tynymbekov degen azamat qulpy­tas ornatqan eken. Onda «Halqy­nyń birligin, halqynyń tutas­tyǵyn urpaqqa amanat etken baba arýaǵyna taǵzym etemiz» degen jazý jarqyraıdy. Saparlastar jolaı Abylaı hannyń jaqsy baǵalanǵan batyrlarynyń biri Qul­sary áýlıeniń zıratyna ki­dirip, Úkili Ybyraıdyń ákesi «Sandybaı bulaǵynan» sýsyn basyp, telegeı ásermen Kókshe­taý­ǵa jetken…Nege ekenin qaıdam, Kúláı áje­mizdiń «burynǵylar Azat taýy­nyń astynda aıdaHar jatyr degendi kóp aıtatyn» degen sózi oıǵa jıi oralady. Muny ıre­leńdegen taý keıpine balap, mán bermeıtinbiz. Mánisi keıin bel­gili boldy. «Sokolov-Sarybaıǵa» jatatyn alyp dolomıt kenishi ashyldy. Onyń aınalma qazba­lary dál tóbeden kemirip, shy­ǵys­tan batysqa qaraı aıaýsyz jal­­map keledi. Oıanǵan «aıda­Har» arýaqtardyń da mazasyn alǵanyn qaıtersiz. Jergilikti halyqtyń narazylyǵyna qara­mas­tan jetpisinshi jyldardyń sońynda arǵy zırat kóshirilip, Qosaǵaly jatqan qorymǵa qaıta jerlengen. Taǵdyr tálkegin dóp bilip, tajaldan irgesin aýlaq salǵan Qosaǵaly batyrdy áýlıe demeı kim dersiz?! Jer qoınyn­daǵy arýaqtardyń ózi batyrdan pana izdep, shurqyraı tabys­qandaı emes pe? Mundaı áýlıe adamdar halyqtyń sheksiz qur­metine bólenýge tıisti deıtinimiz osydan.Qurmet demekshi, Azatta týǵan ataqty Shal aqyn Qulekeuly ba­lań shaǵynda Soltústik Qa­­zaq­­s­tan oblysynyń Sergeev aýdanyna qonys aýdaryp, sonda jerlen­geni belgili. Átteń, qabiri sý qoı­masynyń astynda qalǵany­men, aýdan Shal aqyn atalady. Búgingi urpaq Qosaǵaly qorymyn da «aıdaHardyń» ájýasyna sa­lýǵa jol bermeıdi dep seneıik. Onyń ústine, jergilikti bılik el tilegin eskerip, Alekseev ken­tiniń ataýyn Qosaǵaly batyr aýyly dep ózgertýge septik jasa­ǵany abzal.Baqbergen AMALBEK,«Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy, Zerendi aýdany.  

(Batyrdyń jınaqtalǵan obrazdy sýretin salǵan  kókshelik belgili sýretshi Manarbek Burmaǵanov).