Túrkistan jáne týrızm

Senbi, 8 qyrkúıek 2012 7:21

Tarıh qoınaýynan syr shertsek, ótken zamandarda qaharmandyq pen bekzattyqtyń bıik ónegesin tanytatyn erler ózderin Áýlıe Babamyz – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kók kúmbeziniń astyna jerleýin ósıet etken. Ony ǵasyrlar boıy qalyptasqan kesene aınalasyna myńdaǵan tarıhı tulǵalar jerlengendigin arheologııalyq zertteý jumystary kórsetip otyr.

Senbi, 8 qyrkúıek 2012 7:21

Tarıh qoınaýynan syr shertsek, ótken zamandarda qaharmandyq pen bekzattyqtyń bıik ónegesin tanytatyn erler ózderin Áýlıe Babamyz – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kók kúmbeziniń astyna jerleýin ósıet etken. Ony ǵasyrlar boıy qalyptasqan kesene aınalasyna myńdaǵan tarıhı tulǵalar jerlengendigin arheologııalyq zertteý jumystary kórsetip otyr.

Keńes ókimeti kezinde tarıhymyzǵa jasalǵan qııanattyń saldarynan, onyń aldynda Qoqan bıligi men patshaly Reseı bıligi tu­syn­da­ǵy qasaqana áreketterden qulpytastardyń barlyǵy derlik joıyl­ǵan. Munda jerlengen tulǵalardyń kópshiliginiń aty-jónderi bel­gi­siz, qulpytastary joıylyp, derek-málimetter az qalǵan. Kesenege jer­lengen tulǵalardyń urpaqtary men murajaı qyzmetkerleriniń izdenýleriniń arqasynda tulǵalar jaıly birshama derekter jınaldy. Alǵash ret 1999 jyly kesenege jáne kesene mańyna jerlengen tul­ǵa­lardyń tizimi jasalyp, taqtaǵa jazylyp, ekspozısııaǵa shyǵa­ryl­dy. Kesene jáne onyń aınalasyna jerlengen tarıhı tulǵalardyń naq­tyly sany qansha ekendigin dál aıtý múmkin emes. О́tken ǵasyrda kesenege júrgizilgen kúrdeli jóndeý jumystaryna qatysqan kisi­ler­diń estelikterine, sol jobalarǵa jetekshilik jasaǵan mamandardyń esepterine qaraǵanda keseneniń aınalasyndaǵy topyraqty súrgende adam súıegi óte kóp mólsherde bolǵan. Jyr-dastandarda qazaq handaryn, birtýar azamattary men ıgi jaqsylaryn Túrkistanǵa – Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń kesenesiniń mańyna alyp kelip jerlegendigi týraly aıtylady. Sondyqtan kazirgi tańda 162 adam jerlengendigi bel­gili bolyp otyrsa, aldaǵy ýaqytta bul tizim tolyǵa beredi degen sóz.HV ǵasyrdyń aıaǵynda Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi bılik ıele­ri­niń panteonyna aınalyp, Deshti Qypshaqtyń áıgili handary men hanym­dary jerlenedi. Munda Deshti Qypshaq hany Ábilhaıyrdyń áıeli, ataqty Ulyqbektiń qyzy Rabııa Sultan Begim jáne Ábilhaıyr han­nyń shóbereleri Qul-Muhammed sultan men Mastýra-hatýnnyń jer­lengendigi belgili. Budan keıin munda qaıtys bolǵan qazaq handary men sultandary, hanshalary qoıyla bastady. Qazaq hany Já­ni­bektiń qyzy Amanbıke, belgili tarıhshy Qadyrǵalı Jalaıyrı, Shy­ǵaı hannyń balasy Uzynoqty Ondan sultannyń súıekteri osynda qoı­ylǵan. HVI ǵasyrdyń sońynda Túrkistan aımaǵy Qazaq han­dy­ǵynyń quramyna tolyq ótip, qala handyqtyń astanasyna aınaldy.XVII ǵasyrdyń basynan qazaq handary men olardyń otbasy músheleri, batyrlar men bıler keseneden máńgi jaı tapty. Bul kezeńde Esim han (1628 j), Jáńgir han (1652 j), Ondan sultan men onyń uly Qaınar-Kúshek jerlense, XVIII ǵasyrda Táýke han (1715 j), Bolat han, Abylaı han (1780 j), Uly júz hany Jolbarys (1740 j), Orta júz handary Semeke men Ábilmámbet jáne onyń uly sultan Ábilpeıis osynda jerlendi. Sonymen birge orta júzdiń bıi Qazdaýysty Qazybek bı, qanjyǵaly Bógenbaı batyr da osynda qoıylǵan. Jalpy, Ahmet Iаsaýı kesenesinde 25 qazaq han-sultandary (handar – 21, sultandar – 4), 26 bı-abyzdar men 49 batyry jáne 61 ıgi jaqsylary jerlendi. Kesene mańyndaǵy arnaıy daıarlanǵan mazarlarda han súıekteri jerlenip, keıinnen mazarlar qıratylǵan soń, basyna qoıylǵan qulpytastar kesene ishine qaıta qoıyldy.Mine, jaqynda osyndaı esimin el ardaqtaǵan tulǵalarǵa arnap, ke­seneniń qarsy betinen, ıaǵnı «Almaty» alańynan Ońtústik Qa­zaqstan oblysynyń ákimi Asqar Myrzahmetovtiń bastamasymen bız­nestiń áleýmettik jaýapkershiligi aıasynda kesene mańynda jerlengen qazaq dalasynyń handary, sultandary, bıleri men batyr­larynyń esimderi jazylǵan memorıaldyq eskertkish taqta ornatyldy.Sondaı-aq, Túrkistandy odan ári túletý maqsatynda «Túrkistan da­mytý» qory atty qaıyrymdylyq qory quryldy. Jalpy, bul qa­ladaǵy týrızm salasyn damytý úshin memleket tarapynan bólinetin qar­jyǵa ıek artpaı, atalǵan qor qarjysyn paıdalaný nazarǵa alyn­ǵan. Mine, osyndaı maqsatta qorǵa túsken qarjydan boı kóteretin al­ǵashqy nysan týrısterge qyzmet kórsetetin zııaratshylar orta­ly­ǵy bolyp otyr.Ortalyqtyń daıyndalǵan jobasynda týrısterge barlyq jaǵ­daı­lar qarastyrylǵan. Joba boıynsha týrıster ortalyǵy 200 orynǵa arnalǵan. Ortalyq 72 bólmeden turady. 2012-2013 jyldarǵa arnal­ǵan joba boıynsha týrıster ortalyǵynyń jumysyna jalpy quny 179,0 mln. teńge josparlanyp otyr. Onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjet esebinen 21,0 mln. teńge jáne jeke ınvestorlar esebinen 158,0 mln. teńge tartylmaq. Joba boıynsha týrıster kesheniniń ınfra­qu­ry­ly­myn qalyptastyrý maqsatynda syrtqy júıelerin júrgizýge qajetti qar­jy kólemi 29,5 mln. teńgeni quramaq. Sonyń ishinde elektrmen, sýmen, sarqyndy sý júıelerimen jáne avtokólik joldarymen qam­tama­syz etý qarastyrylǵan. Aıta keterligi – atalǵan ortalyqtyń ınfra­qurylymyna qajetti qarjy kólemi ázirge joba retinde jasalǵan.Ońtústik Qazaqstan oblysy,

Oralhan DÁÝIT,«Egemen Qazaqstan».

Túrkistan qalasy.