Juma, 2 qarasha 2012 7:19
Vısla-Oder operasııasynda eren erlik kórsetken qazaq batyrynyń zıraty 67 jyldan soń tabyldy
Ata ósıeti
Meniń atam Mútájbek Qaldybekov soǵysqa 1942 jyly attanyp, óziniń jaýyngerlik jolyn áıgili Panfılov dıvızııasynda bastaǵan maıdanger edi. Ol soǵys dalasynda saper, keıin saperler vzvodynyń komandıri bolǵan. Maıdandaǵy erligi úshin alǵan ordenderi men medaldary da bar edi. Soǵystan keıin týǵan jerinde áskerı komıssar bolyp kóp jyl qyzmet atqardy. 1997 jyly qaıtys boldy.
Juma, 2 qarasha 2012 7:19
Vısla-Oder operasııasynda eren erlik kórsetken qazaq batyrynyń zıraty 67 jyldan soń tabyldy
Ata ósıeti
Meniń atam Mútájbek Qaldybekov soǵysqa 1942 jyly attanyp, óziniń jaýyngerlik jolyn áıgili Panfılov dıvızııasynda bastaǵan maıdanger edi. Ol soǵys dalasynda saper, keıin saperler vzvodynyń komandıri bolǵan. Maıdandaǵy erligi úshin alǵan ordenderi men medaldary da bar edi. Soǵystan keıin týǵan jerinde áskerı komıssar bolyp kóp jyl qyzmet atqardy. 1997 jyly qaıtys boldy.
Men atamnyń soǵys jyldaryndaǵy shejireli jolyn ǵana emes, onyń beıbit kezeńdegi bir azamattyq erligin árdaıym maqtan tutyp júremin… Ol 1970 jyly óziniń jaqyn aǵaıyny ári dosy, Keńes Odaǵynyń Batyry Joldybaı Nurlybaevtyń múlde dereksiz ketken otbasyn, jubaıy men ulyn taýyp alady. Joldybaı ekeýi mektepte birge oqyǵan, bir partada otyrǵan. Maıdanǵa da qatar attanǵan. О́kinishke qaraı, olardyń joly maıdan dalasynda eki aıyrylyp ketedi.
J.Nurlybaev 1945 jyly maıdanda erlikpen qaza tapqannan keıingi 25 jyl boıy ol týraly týǵan jerine eshbir derek jetpeıdi. Habarsyz ketkenderdiń esebinde bolady. Bári de oıda joqta… 1970 jyl. Mútájbek atam bir kúni general F.E.Bokovtyń maıdandyq memýaryn oqı otyryp, óz kózine ózi senbegendeı kúıde ózine ári tanys, ári ystyq esimge qaıta-qaıta úńiledi. Sol! О́ziniń Joldybaıy! Kitap avtory J.Nurlybaevtyń erlikteri týraly baıandapty.
Osydan soń-aq atam Joldybaı baýyrynyń derekterin izdestirýge bel sheship kirisedi. О́ziniń aýdandyq áskerı komıssar dárejesindegi qyzmeti de kóp septigin tıgizedi buǵan. Sóıtip, kóp uzamaı ol J.Nurlybaevtyń maıdandyq jolynyń kóp jáıtterine qanyǵady. Onyń kapıtan sheninde bolǵanyn, tankige qarsy soǵysatyn artıllerııalyq polktyń batareıa komandıri ekenin anyqtaıdy. Eń bastysy, Joldybaıdyń maıdanda júrip radıst qyz Ekaterına Prýdnıkovaǵa úılengenin jáne odan 1944 jyly uldy bolǵanyn biledi. Ekaterına bolsa kúıeýiniń maıdanda qaza tapqanyn bilgenmen, jubaıynyń týǵan-týystarynyń meken-jaılaryn bilmegendikten, habarlaýǵa múmkindigi bolmaǵan. Er men eldiń arasy osylaısha úzilip qala bergen…
Uzaq izdenistiń nátıjesinde Mútájbek atam baýyrynyń jary men ulyn tabady. Batyrdyń uly Georgıı ol kezde 25 jastaǵy jigit edi. Baýyrynyń jesiri men ulyn atam Qazaqstanǵa shaqyrady. Joldybaı batyrdyń urpaǵy Georgııdiń ata-baba jerinde, Qazaqstanda turaqtaýyna muryndyq bolady. Ákesi týǵan topyraqqa ornyqqan Georgıı Joldybaıuly, meniń súıikti Jora aǵataıym sol kezden bastap bizdiń otbasymyzdyń bir múshesine aınalǵan-dy.
О́kinishtisi sol – atam óziniń oıyndaǵy basty bir armanyn oryndaı almaı ketti. Ol baýyrynyń jatqan jerin, zıratyn tabý týraly arman edi. Osyndaı sáttilik, batyr zıratyn tabý baqyty arada taǵy da 42 jyl ótkende meniń enshime buıyrypty. Ata ósıetin oryndaý jolyndaǵy uzaq izdenistiń bir sátinde men batyr atam Joldybaı Nurlybaevtyń qıyrdaǵy Polsha jeriniń Pıla qalasy mańyndaǵy maıdandastar zıratyna jerlengenin bildim.
Soǵys aıaqtalǵannan keıin 67 jyl ótkende halqymyzdyń qaharman uldarynyń biri, Keńes Odaǵynyń Batyry Joldybaı Nurlybaevtyń zıraty osylaısha tabyldy. Endigi jerde biz, onyń urpaqtary batyr zıratyna baryp taǵzym etýge, quran baǵyshtap, týǵan jeriniń topyraǵyn batyr qabirine aparýǵa, er esimine laıyq qurmet kórsetýge, eń bastysy, Mútájbek atamyzdyń ósıetin oryndaýǵa múmkindik alyp otyrmyz.
О́mirge qushtar azamat
Izdenis barysynda men J.Nurlybaevtyń ómir derekterine qatysty barlyq qujattardy paraqtap shyqtym. Batyrdyń uly Georgıı – meniń Jora aǵataıym ákesi týraly málimetterdi muqııat jınap júr eken. Onyń arasynda resmı qaǵazdar, gazet qıyndylary men fotosýretter, hattar tárizdi mol materıal bar. Solardyń barlyǵyn sholyp qarap shyqqannan keıin oı qoryta otyryp, meniń kóz aldyma aınalasyna órshil de ańǵal kóńilmen kóz tigip, arman jeteginde ǵumyr keshken, súıiktisin taýyp, shynaıy mahabbatpen onyń keýdesine de shyraq jaǵa bilgen, erteńgi baqytty da beıbit tirlikti ańsaǵan tamasha azamat, adal dos, shynaıy patrıot, Otanyn jaýdan qorǵap, Jeńisti jaqyndata túsken jigerli de qaharman jigittiń obrazy kele qalǵandaı boldy.
Osynaý orta boıly qaratory qazaq jigitine maıdandyq radıonyń qulaǵynda oınaǵan arý qyz Katıýshanyń ǵashyq bolýy, ǵashyq bolyp qana qoımaı, maıdan dalasynda, oq pen ottyń ortasynda júrip turmysqa shyǵýy adam tańdanarlyqtaı jáıt desek, qatelespespiz. Tipti ekeýiniń shaǵyn úılený toıy da maıdan jertólesinde ótkenin keıinirek Ekaterına Artemovnanyń ózi de san ret esine alyp aıtyp otyratyn.
Joldybaı men Katıýshanyń, surapyl soǵys dalasyndaǵy eki júrektiń shynaıy mahabbatyna tańdanbaý múmkin emes edi. «Ushyp baraıyn desem qanatym joq, – dep jazady Jora Katıaǵa. – Qymbattym, aradaǵy osy bir alshaqtyqtyń sonshalyqty janymdy qınaıtynyn bilseń, shirkin! Biraq, amal ne, bizdiń de janymyz jadyraıtyn kún týar áli. Qol jetpesim meniń! Shynymdy aıtsam, ekeýmizdiń kóp uzamaı qaýyshatynymyzǵa degen senimim mol. Men saǵan Jeńispen oralamyn jáne odan ári de ekeýmiz jubymyz jazylmastan ómir súretin bolamyz». Hatyn «Maıdandyq sálemmen! Súıdim ózińdi! О́zińniń Jorıgiń» degen sózdermen aıaqtaıdy.
Sol kezde 22 jastaǵy jas Jora qalyńdyǵynyń anasyna bylaı dep hat jazady: «Sálemetsiz be, mamataı! О́mirimiz jaman emes. Nemister ıegimizdiń astynda, 300 metr jerde otyr… Nemis basqynshylarymen soǵysyp júrip, kútpegen jerden men Katıa esimdi qyzdy jolyqtyrdym. Ol sizdiń qyzyńyz bolyp shyqty. Sizdiń osyndaı arýdy tárbıelep ósirgenińizge jáne onyń maǵan shynaıy dos bolǵanyna sheksiz alǵysymdy bildiremin…». Ot sharpyp, ajal ańyraǵan, qan sýdaı tógilgen surapyl soǵys ortasynda otyryp jazylǵan osynaý joldarda adamǵa degen qansha jylylyq, meıirim men názik sezim shýaǵy tunyp jatyr deseńizshi. Dala poshtasynyń mórtańbasymen bekitilgen osynaý úshburyshty jaýynger hattarynda Jora soǵystaǵy qaharmandyqtyń beınesi emes, ómirge sheksiz ǵashyq, beıbit ómirge, bolashaq baqytty ómirge shyn sengen ázız júrekti jan tárizdi.
Batyrdyń maıdan joly
Joldybaıdyń maıdan joly Stalıngradtan bastalady. Ol munda soǵysqa 1942 jyldyń qyrkúıek aıynda, qaınaǵan qyrǵyn kezinde kiredi. Ol úsh jylǵa jýyq maıdannyń eń qaýipti aldyńǵy shebinde bolady. Sebebi, ol qyzmet etetin tankige qarsy artıllerııalyq batareıalar jaıaý áskerdiń jolyn ashyp otyrýǵa tıis edi. Sol sebepti de tank shabýylynyń qaýpi qaı tusqa tónse, artıllerııa sol shepten tabylatyn. Naǵyz ajalǵa bel býǵandar tárizdi edi olar. Osy tustaǵy erligi men batyrlyǵy úshin Joldybaı Nurlybaev «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medalimen jáne «II dárejeli Otan soǵysy» ordenimen marapattalady. 1945 jyldyń 15 qańtary kúni ol «Qyzyl juldyz» ordenine usynylady. Alaıda esil er ol marapatty kóre almaıdy. Osy usynystan keıin shamamen eki aptadaı ótkende, Jeńiske úsh-aq aı qalǵanda, ıaǵnı 1945 jyldyń 30 qańtarynda J.Nurlybaev erlikpen qaza tabady. Sońǵy shaıqastaǵy qaharmandyǵy úshin marqum Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylady.
Mine, meniń qolymda «erliktiń qysqasha mazmuny» baıandalǵan marapatqa usyný qaǵazynyń sarǵaıǵan kóshirmesi otyr. Ol Joldybaı Nurlybaev erlikpen qaza tapqannan keıin alty kún ótkende, 1945 jyldyń 5 aqpanynda toltyrylypty. Batyrdyń bul erligi general F.E.Bokovtyń memýarynda da baıandalady. Marapat qaǵazyn oqı otyryp, nebári 22-aq jastaǵy jigittiń boıyndaǵy sheksiz erlik pen qaharmandyqqa bas shaıqaısyń.
Maıdan qujattaryn muqııat oqı otyryp, atamyz J.Nurlybaevtyń Germanııa shekarasyn alǵashqylardyń biri bolyp attaǵanyn bilgen kezimde, tańǵalǵanymdy suramańyz. Bul derektiń rastyǵyn: «Polkovnık H.F.Esıpenko avangardqa 1006-shy atqyshtar polkynyń 1-shi batalonyn, 266-shy atqyshtar dıvızııasynyń 360-shy artıllerııa dıvızıonyn, kapıtan Joldybaı Nurlybaevtyń basqarýyndaǵy tankige qarsy 507-shi áskerı polktyń 1-shi batareıasyn jáne saperlar vzvodyn bóldi… Fashısterdi óz jerinde talqandaýdy biz qansha ýaqyt armandadyq! Sonymen, biz Germanııaǵa kirdik…», dep jazǵan general F.E.Bokovtyń memýar-esteliginen taptym (F.E.Bokov. «Vesna pobedy». M. Voenızdat, 1985 j., 68-bet).
Bul soǵystyń tarıhyndaǵy asa bir áıgili kezeń Vısla-Oder operasııasy edi. О́ziniń esteliginde podpolkovnık V.A.Dmıtrıev bylaı deıdi: «…Germanııa shekarasyna kelgen tusta kapıtan Nurlybaevtyń batareıasy san jaǵynan ózderinen áldeqaıda basym dushpan áskerin talqandaı otyryp, shekaradan birinshi bolyp ótti. Ári qaraı jyljı otyryp, birneshe eldi mekendi basyp aldy. Kapıtan Nurlybaevtyń batareıasy Lýkas Kreıs qalasy úshin bolǵan urysta qalaǵa birinshi bolyp kirip, qarsylasynyń mınomet batareıasyn tas-talqan etti, qoıan-qoltyq aıqasta jaýdyń 50 soldatynyń kózin joıdy. Osy urysta kapıtan Nurlybaev erlikpen qaza tapty. Onyń urysta kórsetken qaharmandyǵy men erligi eń joǵary marapat – Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna laıyq».
Qaısarlyqtyń qýat-kúshi, erliktiń qudireti
Týǵan jerinen jyraqta, batystaǵy Polsha jerinde meniń atam, Keńes Odaǵynyń Batyry Joldybaı Nurlybaev máńgilik qonysyn tapqan. Osynaý jannyń taǵdyrynda qanshama jan aýyrtar tustar bar deseńizshi. Ol maıdanda 1945 jyly kóz jumdy. Biraq týǵan eli onyń qaharmandyqqa toly taǵdyry týraly arada 25 jyl ótkende ǵana bildi. Al 67 jyldan soń batyrdyń zıraty tabyldy!
Joldybaı qarapaıym aýyl balasy bolyp ósti. Júregi qaısarlyq pen meıirimge toly boldy. Mundaı jigitter búginde de bizdiń qatarymyzda az emes. Araǵa ondaǵan jyldar salyp J.Nurlybaev ortamyzǵa qaıta oraldy, árqaısymyz óz boıymyzda oı tazalyǵy men jan jomarttyǵyn saqtaı bilýge tıis ekenimizdi taǵy da eskertý úshin oralǵan bolar. Sonda ǵana bizdiń jandúnıemiz kúıbeń tirliktiń deńgeıinen áldeqaıda joǵarydan tabylmaq. Al bul – qaısarlyqtyń qýat-kúshi, erliktiń qudireti!
Aıgúl TО́LEMBAEVA,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory,
professor.
ALMATY.