Seısenbi, 17 sáýir 2012 7:38
(esse)
1945 jyl. Almaty. Qaqaǵan qystyń mılyqtyra basqan tunjyr túni.
Kınoakter mektebiniń jataqhanasy.«Biz artıspiz!» dep elirip júrgen jastar: «Búgin drama teatrynda Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov jáne Kamal Qarmysov oınaıdy» dep, dúrlige shýyldasyp, teatrǵa ketken-di.
Seısenbi, 17 sáýir 2012 7:38
(esse)
1945 jyl. Almaty. Qaqaǵan qystyń mılyqtyra basqan tunjyr túni.
Kınoakter mektebiniń jataqhanasy.«Biz artıspiz!» dep elirip júrgen jastar: «Búgin drama teatrynda Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov jáne Kamal Qarmysov oınaıdy» dep, dúrlige shýyldasyp, teatrǵa ketken-di.
Sydyq Muqamedjanov sol kúni óz bólmesinde kezekshi edi. Tyndyratyn jumysy – bólmeniń tazalyǵy… edenin jýyp, peshke ot jaǵý. Teatrǵa elikken joq. Qolynda Abaıdyń óleńder jınaǵy. Ony qaıta-qaıta bettep, ár óleńge oılana úńilip, birde-birine toqtaı almaı, del-sal kúıge tústi. Qaı betti ashsa da «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly»… osy óleń jarqyrap shyǵa keledi. Oǵan júregi sál-sál eljireıdi, biraq, kóńil túıtkili zeıinin basqa jaqqa aýdarady da jiberedi. Kitapty qaıta jabady. Sydyq án jaza bastaǵaly beri, dál mynadaı áldenege elegizigen tylsym sátti esh ýaqytta bastan keship kórgen joq-ty. Nege ekeni belgisiz, ol osy joly alǵash ret múlgigen tynyshtyqty, jalǵyzdyqty tiledi. Ol meńireıgen kúıi kereýetiniń ústinde jatqan qońyr dombyraǵa súzile qarady. Osydan eki-úsh kún buryn Qalıbek… Kallekı (bul kisini dúıim jurt erkeletip osylaı atap ketken-di. Ony shyǵarǵan artısterdiń ózi. Muhtar Áýezov te ony óstip, emirene ataıtyn-dy. – I.J.) qasynda: «Tiri Táttimbet» atanǵan ataqty dombyrashy, akter Ábiken Hasenov bar, ekeýin Sháken Aımanov arnaıy shaqyryp ákelip, osynda oqıtyn bolashaq artıstermen kezdestirgen-di. Qalıbek Abaıdyń oıly-kúıli, shýaqty da sáýleli lırıkasyn babyna keltirip tolǵaǵanda Ábiken ony bos buralǵan qońyr úndi dombyrasymen balbyrata qoshtap, ár óleńniń qudiretin kúımen ashyp, tuńǵıyq syryna tereń boılatty. Arman qýyp, romantıkalyq sezim qushaǵynda bulǵaqtap júrgen albyrt jastar mundaı mýzykaly poezııa keshin, ıá, esten ketpes tebirenisti suhbatty eshýaqytta kórgen joq-ty. Bári máz. Kesh sońynda olar Qalıbek pen Shákendi ortaǵa alyp, neshe túrli suraq berip, gýildesip ketti.
Al, Ábiken Sydyqty ishtarta baýrap, ekeýi bir jaqyndyq sezimmen ózdi-ózi shúıirkelesti.
Sonda Ábiken: án salǵanyńdy da baıqap júrmin. Ándi túpten tartyp qozǵaıdy ekensiń. Ol – tereńdigiń. Kóp aqyndy jaqtyrmaısyń. Ol minezińdi de bilem. Baǵana kezdesý ústinde Sháken Aımanov jastarǵa kúlimsiregen kúıi saǵan oılana qarap: «myna bir túksıgen poshym… qabaǵy… tesireıgen kózi… otyrysyn qara, zilbatpan qara jartas. Bethovendeı siresýin!» degende joldastaryń: «Sháken aǵa, durys aıttyńyz, biz Sydyqty «Bethoven» deı bastadyq» dep, shýlap qoıa berdi. Ázili bolsa da osy sózge men kádimgideı masattanyp qaldym. Seni mýzykanyń qaı qudiretine teńedi, a? Abaı aǵam aıtpap pa edi: «Bolmasań da uqsap baq, bir ǵalymdy kórseńiz!» dep. Uqsasań Bethovenge uqsaı ber. Odan osal soqqan kúnniń ózinde «Qarakesekti» kúndeı kúrkiretken Mádıdeı-aq bol. Bizdiń tilek osy, Sydyqjan. Abaı óleńine beıim ekensiń. О́zgelerden ózge qasıetiń de osy. Abaı óleńi… qońyr dombyra… osy ekeýi saǵan eki jaqtap dem beredi. Dombyramen shyqqan ánge ne jetsin! Keıbir kompozıtorlardyń ánderi dombyra áýezine kele bermeıdi. Sol sebepti júrekke jetpeı de jatady. Al… al, myna dombyrany. О́zime qajet bolǵan kezde aıtarmyn»…
Sydyq osynyń bárin eske alyp, dombyraǵa oılana qol soza berip edi, bir ǵajaıyp eles jalt etip, soǵan umsyna qadalyp, qatty da qaldy. Bir sát solaı seltıip turdy da, dombyrany alyp, jaılap qana sherte bastady.
Ol qııal álemine endi. Kóziniń oty jasyndaı jarqyldaǵan jaısań jigit únsiz móldiregen arýdyń aldynda júregin jalyndaı laýlatyp, ózin qoıarǵa jer tappaı, qobaljýly qushtar kóńilmen bir sózi bir sózine úılespeı, úzdige tolqyp, sóılep tur: «Mine, al… al, janym, Sen úshin jaralǵan, bul júrek! Saǵan júrek túgil jan qurban! Mine, meniń beımaza júregim! Ustap kórshi, tyńdap kórshi, qalaı soǵady eken? Jibishi. Qalaı ǵana salqyndap qalǵansyń? Úndemeısiń. Qasyńda kim tur… kim? Abaıyń emes pe, edim? Eki kóziń sheksizdikke jutylyp jatqan buldyr saǵym. Qaıda qarap tursyń, o, Toǵjan? Esińde me, Toǵjan, Barshatastaǵy typ-tynyq jelsiz túnde qorǵalaǵan jaryq aı? Iá… ıá, sol aıly túnder qazir de kóz aldymda. Ásirese, sońǵy túni… sý betinde lypyldaǵan erke samal jelpip ótse, bala tolqyn dir-dir ete qalady. Aı nuryna shaǵylysqan aq sáýleniń jylt-jylt etip oınaǵanyn kórseń, sonda! Seniń qaıyrylmaıtyn betińdi kórdim be, qudaı-aý, álsiz soqqan júregimde:
«Jarq etpes qara kóńilim neǵylsa da,
Aspanda Aı menen Kún shaǵylsa da», – degen sóz óli jylandy tiriltetin suńǵyla tilime qalaı ǵana orala berdi? Úsh uıyqtasam túsime kirdi me, sol joly senimen sońǵy ret «qoshtasam» degen qara kún.
Endi, mine, «kórer qyzyǵym» – mazaǵyń men qorlyǵyń! Kesilip qalǵyr qý tilim:
Dúnıede, sirá, sendeı maǵan jar joq,
Saǵan jar menen artyq tabylsa da! – dep, kólgirsıdi. Olaı deýge qalaı ǵana dátim bardy, qalaı, o, Toǵjan? Bir til qatshy, ne deseń de. Úndemeısiń. Sen de bir, Shyńǵystyń etegindegi meńireıgen balbal tas ta bir. Osylaı bolary bar, nege ǵana kez bolyp eń, esil Toǵjan?!»
Sydyq bir sheksiz shertiske túsip alyp, osy sýretti kórdi de otyrdy: «Jarq etpes qara kóńilim neǵylsa da…» «Horlan» sekildi bir áýez júrek syzdatyp barady.
Osy sátte dálizde bireýlerdiń dabyr-dúbir sózi estildi.
Sydyq dombyrany kereýettiń basyna súıep qoıa saldy da, oı myjyp meńireıgen kúıi qolyn artyna ustap, eski edendi syqyrlatyp, árli-berli júrip aldy. Sonan soń dálizge shyqty. Azynap tur. Qaltyrap ketti. Eshkim joq. Ile ishke qaıta kirdi. Ishi alaý-jalaý. Alaburta búlinip, tap osy sátte bireý kirip kelse: «Tynyshtyq bershi!» dep burq ete túsetin, essiz adamdaı, aı-shaı joq, bas salyp, búrip tastaıtyndaı doly sezim býlyqtyrdy.
Bul ne, óń be, tús pe? Álde ertegi. Kózin ýqalap jiberip edi, taǵy bir eles… Ústinde salbyraǵan uzyn qara shekpeni bar, Romeo! Bul ne ǵyp jatyr, qandy jasqa býlyǵyp? Djýlettasynan aıyryldy de! Sydyq kózin jumyp, kúrsindi. Kınokter mektebiniń sahnasynda ózi endi-endi oınaı bastaǵan Aqan seri, Romeo… osy eki róldi ózine bar janyn sala tanytyp, bilgizip júrgen ustazy-Sháken Aımanov! Bul eki keıipker nege elesteı qaldy? Olardyń bul romansqa qandaı qatysy bar? Álde Abaı men Toǵjandy solardyń qatarynan kórgisi kele me? Uıyp ketti, júregi.
Án shyǵara bastaǵannan beri, dál osylaı myń qubyltyp, myń tolqytqan mazasyz sezimniń álegin kórmegen edi. Del-sal. Qabaǵy ashylar emes. Sulyq. Sydyq ornynan jaılap túregeldi. Kereýettiń tusynda skrıpkasy ilýli tur. Ony aldy da jaılap qana qulaq kúıin keltirdi. Tunjyratyp qoıǵan álgi romansty eki-úsh ret syzyltyp qana qaıtalady.
Júrekti tilip bara jatty skrıpka úni…
Osy kezde dálizden taǵy da dabyr-dúbir sóz estildi. Ile-shala óziniń joldastary gýlese sóılesip, kirip keldi. Sydyqty dáıim qaǵytyp júretin dańǵoı Serik: – Eı, Bethoven, ot jaqpaǵansyń ba? Mynaý ne? At qora ma? Azynap tur ǵoı, azynap! – dep dúr ete qaldy.
О́zgeleri úndegen joq. Sydyq álgi sózdi estidi-estimedi, jaýapsyz qaldyrdy. Ana jigit: – Osylaı bolaryn baǵana-aq bilgen edim, bul Bethoven ózge túgil ózin umytyp, júregin án qysyp, ıis tıgen adamdaı máńgirip júrdi. Qoı, shetki bólmedegi bóspelerge baraıyq. Olar ylǵı súr et asady. Iisin sezip turmyn, Arqanyń soǵymy. Kettik, – dedi, yrjalaqtap.
Osy sózden keıin bári ún-túnsiz shyǵa jóneldi. Sydyq bylq etken joq. Ol bir bulyńǵyr tús kórip, oıanyp ketkendeı. Eshnársege zaýqy joq, teris qarap, búrkenip jatyp qaldy. Tús kórdi. Túsinde ákesi ıyǵynda syrnaıy, oń qolynda qobyzy… ózi ósken Merkede, ıá… ıá, Asparanyń kók shalǵyndy dalasy… shópshilerdiń arasynda otyr. Endigi bir sátte ákesi ekeýi Shý stansııasyndaǵy temirjolshylardyń aldynda kezek-kezek án salyp tur. «Áke» deı berip edi, oıanyp ketti. Manaýrap, maýjyraǵan kúıi kirpigi-kirpigine jabysyp, qaıta qalǵydy. Endi ol Toǵjandy kórdi. Abaıdy kórdi. Barshatastyń aq aıdynyna tunjyraǵan kóleńkesi túsip, lám-mım despeı, ekeýi eki jaqqa aıyrylyp ketip barady. Sydyq býlyǵyp, bastyǵyrylyp jatyp oıandy. Júreginde:
«Jarq etpes qara kóńilim neǵylsa da,
Aspanda Aı menen Kún shaǵylsa da!
Dúnıede, sirá, sendeı maǵan jar joq,
Saǵan jar menen artyq tabylsa da!» – degen sóz.
Bul sózdi skrıpkanyń júrekti tilgen sherli únimen Toǵjan aıtty, muń torlaǵan kózinen ystyq jasy sorǵalap. Bul sózdi «Zarqosbasardy» ýhiletken dombyranyń muń tolǵaǵan qońyr sazymen túnerip otyryp Abaı aıtty, máńgi-baqı armanda bop! Odan keıin ne boldy? Odan keıin… alapat bir tasqyn… kók teńizde kók tolqyndar tóńkerilip, aspanda Aı men Kún tutylyp, shatyrlap naızaǵaı syndy…
* * *
Sydyq syrǵa tuıyq bekem jan. Ishteı túıilgende tas bop qatady da qalady. Jańa romansyn óz júreginde óbektep, biraz ýaqyt qupııa saqtady.
Sonaý bir balalyq shaǵy… ol kezde Sydyqtyń úıi Balqashta bolatyn. Sydyq tórtinshi klasta oqıdy. Bir joly ákesi úıge bir qorjyn kitap ákeldi, Qaraǵandydan. Sol kitaptardyń ishinde «Qyz Jibek», «Eńlik-Kebek», «Aıman-Sholpan» jyrlary, Abaıdyń óleń jınaǵy bar edi. Ákesi az ýaqyt ishinde osy úsh jyrdy jattap alyp, el arasynda birde syrnaımen, birde qobyzben aıtyp júrdi. Jurt kúpildese maqtap: «Bizdiń óz Shashýbaıymyz ǵoı, Shashýbaıymyz!» dep, syı-sııapatqa qarq qyldy. Al, Sydyq bolsa úlkender jatqa aıtatyn Abaı óleńine bar janymen den qoıdy. Bir kúni: «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly», «Jarq etpes qara kóńilim neǵylsa da», «О́zgege kóńilim toıarsyń» deıtin óleńderin jattap alyp, osynyń ishinde: «Jarq etpes qara kóńilim…» óleńin ózinshe tolǵap, o, toba, óleń jazdy… óleń. Keıin óse kele qaıta-qaıta óńdep, jóndep, osy kınoakter mektebine túskende sol óleńin jatqa oqydy. Oqýǵa qabyldaıtyn komıssııanyń múshesi Sháken Aımanov Sydyqqa erekshe qyzyǵyp: «Pah! Pah! Abaısha tolǵaýyn!» dep súıinip edi. Kele-kele ol óleńi Abaı óleńiniń kóleńkesinde qalyp qoıdy.
* * *
Altyn kezdik qyn túbinde jatpaıdy. Bir kúni «Jarq etpes qara kóńilim neǵylsa da» Almaty jurtshylyǵyna aıan boldy. Tipti, ony Jambyl, Merke, Lýgovoı, Shýdaǵy, Balqash boıyndaǵy, Shet aýdanynyń tóńiregindegi el: «O, bul – bizdiń jas kompozıtor Sydyq Muhamedjanovtyń romansy!» dep, maqtanyshty sezimmen gýildete sóz qylyp, aýyldaǵy daýysy zor ánshiler kádimgi artıster sekildi kókirek kerip, aıta bastady.
Jıyrmaǵa endi ǵana tolǵan (Sydyq 1924 jyly tamyzdyń besinshi juldyzynda Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdany, Úlkenbulaq aýylynda dúnıege kelgen-di. – I.J.) jap-jas jigit osy romansymen jaı ǵana jurtshylyq emes, belgili kompozıtorlardyń ózin eleń etkizip, oılandyryp tastady. Tereń sezimdi, keń tynysty romans Abaıdyń: «Men kórdim uzyn qaıyń qulaǵanyn», «Qarańǵy túnde taý qalǵyp», «Surǵylt tuman dym búrkip» ánderindegi tolǵanyspen úılese ketti. Kóp kompozıtorlardyń ishinde eń aldymen Evgenıı Grıgorevıch Brýsılovskıı «Bul Muhamedjanov degen kim?» dep, tańǵaldy da júrdi. Almatyda mýzykanttar men artıster qaýymy, jastar ortasy bul romansty «Jarq etpes…» dep ataıtyndy shyǵardy.
* * *
1948 jyly Sydyq kınoakter mektebin bitirdi. Jambyl oblystyq fılarmonııasynda konserttik estrada bıýrosynyń jetekshisi ári ánshisi bop shyǵa keldi. Osynda Sydyqtyń ákesi qobyzshy bop qyzmet etetin-di. Endi ákeli-balaly ónerpazdar (Sydyqtyń áke-sheshesi sonaý Shetten otyz ekinshi jyldyń náýbeti-asharshylyqta Jambyl oblysy, Merke jaǵyna qonys aýdarǵan-dy. – I.J.) aýyl-aýyl, qalalardy aralap, konsertter bere bastady. Sydyq osy qyzmetiniń áýenine kóngenimen Almaty jaqqa eleńdeı berdi. Áke-sheshesi muny sezdi de. Sydyq: «Almatyǵa qaıtam. Oqımyn. Kompozıtor bolam!» deı berdi. Onyń bul ditinen qaıtarý esh múmkin emes. Ákesi ishteı qınalyp, «ózi áli úılengen de joq» dep, ne derin bilmedi. Almatyda qalyp qoıa ma, dep qınaldy. Onda oǵan aqyl aıtyp, qol ushyn berip, súıeý bolar jaqyn, týys jáne joq. О́ziniń de jalǵyzdyǵy, turmystyń mesheýligi qabyrǵasyn qaıystyrdy. Qysqa jibi kúrmeýge kelmeıdi. Áıteýir, kóppen kórgen kúıbeń tirlik, ánsheıin. Al, Sydyq bolsa alǵan betinen qaıtar emes. Ákesi amalsyzdan kelisti.
* * *
Sydyq Almatyǵa qaıta oraldy. Bul – 1949 jyldyń tamyljyǵan jazy. Almaty alqyzyl gúlge oranyp, terek, qaıyńdary jasyl jelegin sholpydaı syldyratyp, kókirek ashqan jupar samaly jelpip turǵan rahat kez.
Sydyq kelisimen óziniń dostaryn taýyp aldy. Kúni keshe ǵana ózi oqyǵan kınoakter mektebiniń eski jataqhanasy kózine sondaı ystyq… sol jyldardyń ár saǵaty, ár kúni, ár oqıǵasy, túp-túgel esinde. Birge oqyǵan Qýat Ábýseıitov pen Oraz Ábishev Sydyqpen syralǵy dos, kóńili jaqyn jaısań jigitter edi. Úsheýi saǵynysa shúıirkelesti.
– Qane, kompozıtorym, qorjynyńdy ash, kóreıik. Aýyldan án ákeldiń be, álde qurt-irimshik ákeldiń be? – dep, Oraz da kılige ketti.
Sydyq eriksiz kúlip jiberdi.
– Jıyrma segiz án, – dedi jaımen ǵana.
– Á-há, qorjynnyń bir basynda on tórt, ekinshi basynda on tórt án. Munyń bárin qashan, qaı jerde, qaıtip jazdyń? О́zimiz osynshama án jazsaq, hanǵa sálem bermes ek, al, sen bolsań… el kóshse de qozǵala qoımaıtyn Bethovenim, baıaǵy nyp-nyǵyz qalpyń. Esh ózgeris joq. «Ishimdegini tap» deısiń de tymyraıyp turasyń. Qane, sóıle! Aıt bárin!
Ár ánde Sydyq ár túrli hal keshipti. Bir áni bir ánine uqsamaıdy. Jeke-jeke músindelip, quıylyp túsken bir obraz. Kezek ózderine tanys «Jarq etpeske» kelgende Sydyqty tunjyr oı basty. Qýat pen Orazda ún joq. Kúrsinis lebi sezildi. Álden soń Sydyq: «Al, ne deısińder?» degendeı Qýat pen Orazǵa únsiz ǵana buryldy…
Sydyq eki dosynyń jelep-jebegen qolpashyna kádimgideı jelpinip, júzi alaburtyp: – Kettik! – dedi, Qýat pen Orazdy kózimen úıirip.
– Qaıda? – dedi, jymyń etken Qýat.
– Restoranǵa! – dedi, Sydyq.
* * *
Sydyq erteńinde áp-ádemi kıinip alyp, óner jónindegi komıtetke keldi. Tóraǵasy Máskeýge sessııaǵa ketipti. Orynbasary Aıtash Jubanyshálıevtiń kabınetine kirdi. Qasynda bir kisi otyr. Sydyq shyramytty. Aqyn Nyǵmet Baımuhamedov! Jubanyshálıev Sydyqty jyly iltıpatpen baýraı sóıledi:
– Iá, inishek, ne sharýamen keldiń?
– Ánderim bar edi.
– Ánder?
Jubanyshálıev oılanyp qaldy. Sydyqqa súzile qaraǵan kúıi: – Kompozıtorlar odaǵyn bilesiń be? – dedi, selqos qana.
– Bilem.
– Sonda barǵanyń…
Osy kezde telefon shyldyr ete qaldy. Jubanyshálıev tutqany kóterdi de: – Men qazir… mınıstr shaqyryp jatyr – dep, shyǵa jóneldi.
Sydyq sál qobaljyǵandaı bop, qıpaqtap edi, biraq, sóz aqyryn kútti. Eki kózi Baımuhamedovte. Ol aldyndaǵy qaǵazǵa shúıilip, basyn kóterer emes. Sydyq anyq tanydy. О́zi súıetin keıbir ánderdiń sózin osy Baımuhamedov jazǵan edi. Sergek oıy áp-sátte bár-bárin kóz aldyna ákeldi. Baımuhamedov sol kezderde basqa aqyndardan góri kompozıtorlar qaýymyna ábden etene bop ketken edi. «Menmin» degen aqyndar Baımuhamedovty mensinbeıtin-di. Ony aqyndar sanatyna qospaıtyn da. Al, kompozıtorlardyń án-romanstaryna sol «myqtymyz» deıtin aqyndardyń kóbi sóz jaza almaıtyn-dy. Olar sol minin eshýaqytta moıyndamaıtyn-dy. Aqyndyq egoızm! О́zimshil aqyndardyń aıyqpaıtyn eski derti! Baımuhamedovtyń olardan aqyndyq bolmysy múlde bólek. Syrly sezimdi, synyq minezdi, jumsaq jan.
Sydyq ózi quralpy talapty jastarmen sol jınalystarǵa qyzyǵyp baratyn edi. Nyǵmet Baımuhamedovty sodan biledi. Endi, mine, bul kisi osy komıtette ádebı qyzmetker eken. Onyń ıbaly júzine júregi jylyp qoıa berdi.
О́stip otyrǵanda Jubanyshálıev kele qaldy. Ol Sydyqqa qaraǵan da joq, aldyndaǵy qaǵazdaryn aýdarystyryp, ózimen-ózi bop ketti. Sydyq ishteı typyrshydy.
– Men sizdi kútip otyrmyn, aǵaı.
Jubanyshalıev pen Baımuhamedov Sydyqqa jalt qarady. Sóıtti de: «ne deýimiz kerek?» degendeı ekeýi bir-birine únsiz tesilip, kózderimen uǵysty.
– Qaı jerden keldiń? – dedi, Jubanyshálıev Sydyqtyń bas-aıaǵyna kóz júgirtip.
– Jambyldan, – dedi Sydyq, aqyryn ǵana.
– Qaıda oqydyń?
– Kınoakter mektebin bitirdim.
– Áne, pıanıno… ánderińdi eptep aıtyp kórshi, shyraǵym, – dedi, Jubanyshálıev úninen jyly lebiz sezilip.
Sydyq ornynan lyp turyp, esik jaq buryshtaǵy qara pıanınoǵa otyrdy da á degennen «Jarq etpestiń» baıaý syzdaǵan akkordtaryn ala bastady. Esh qysylmaı, oıly sezimmen mamyrlata ún qosty. Bir shýmaǵy bite bergende: – Endi basqa bir ándi, – dedi Baımuhamedov.
Sydyq irkilgen joq, «Saǵyndym-aý» degen ánin ashyq únmen syzyltty.
«Taǵy bireýin,.. taǵy… taǵy bireýin…» Sydyq eń sońyn «О́zgege kóńilim toıarsyńmen» bitirdi.
Jubanyshálıev pen Baımuhamedov Sydyqqa aıaly kózben kúlimsireı qarady.
– Shyraǵym, qabyldaý bólmesine shyǵa turshy, qazir shaqyramyz… ketip qalma, – dedi Jubanyshálıev.
Bir kezde Nyǵmet esikti ashyp, Sydyqqa ym qaqty.
Sydyq kabınetke qaıta kirgende Jubanyshálıev: – Shyraǵym, erteń saǵat úsh kezinde ánderińdi Kórkemdik keńestiń májilisine kórsetetin boldyq. Oryndaıtyn ánshileriń bolsa, olardy da ala kel. Bolmasa óziń-aq aıtyp beresiń. Daýysyń da jaqsy eken. Erteń májilis kezinde ózińe kezek kelgende esh qysylma. Sen bizge jap-jaqsy án ákeldiń. Ánderińdi «Jarq etpesten» basta. Osyny umytpa, shyraǵym, – dep ol sońǵy sózin shegelep aıtty.
Sydyq júregi lúp-lúp etip, izetpen qoshtasyp, shyǵyp ketti. Kóńili kól-darııa. Asqaqtaǵan Alataýdan esken jupar samalǵa kókiregin tosyp, Almatynyń alýan gúli aıaǵyna oralyp jatqandaı kóshede kóńili tasyp, shalqyp kele jatty.
* * *
Erteńinde Kórkemdik keńestiń májilisi komıtettiń keń zalynda bastaldy. Sydyq zaldyń sońǵy qatarynda jeke otyrdy. Májiliske on bes-on alty adam qatysty. Solardyń ishinen Sydyq Kúlásh Baıseıitova, Evgenıı Brýsılovskıı, Baqytjan Baıqadamovty ǵana tanydy. Biraz shyǵarma talqylanyp bolǵan soń eń sońynda Jubanyshálıev: – Joldastar, keshe… mine, ortalaryńyzda otyr, Sydyq Muhamedjanov esimdi melodıst jigit biraz án-romanstaryn kórsetip edi, bizge jap-jaqsy tyń dúnıe bop kórindi. Mine, notalary. Ánderin ózi oryndap beredi. Qane, Sydyq shyraǵym, – dedi.
Otyrǵan jandar: «Bul kim edi?» degendeı qozǵalaqtap qaldy. Sydyq qıpaqtap, ózin qaıda qoıaryn bilmedi. Ornynan qymsyna turyp, tula boıynda diril bar, pıanınoǵa júreksinip kep otyrdy.
– Molodoı chelovek, vy otkýda prıehalı? – dedi, Brýsılovskıı Sydyqqa oılana qarap.
Sydyq: – Iz Djambýla, – dedi.
– Horosho. Poslýshaem – dep, Brýsılovskıı notalarǵa qaıta úńildi.
Sydyq «Jarq etpesten» bastady. Alǵashqy bes takty – «Jarq etpes qara kóńilim…» beınebir operadaǵy aýyr sazdy arııa sekildi júrek syzdatyp, tym tereńnen… kóz jetpes shyńyraýdan tartylǵandaı myǵym kúsh, zor qýatpen qapaly júrektiń lebin sezdirdi. Sydyq pıanıno klavıshyna tóne túsip, beıopa mahabbattyń qusaly zaryn shym-shymdap shymyrlatty.
Jubanyshálıev otyrǵan jandarǵa qydyrta kóz salyp edi, bár-bári tym-tyrys, tunjyrap oıǵa shomǵan. Bireý kúrsindi. Bireýleri oılaryna ne túskenin kim bilsin, kóńilderi qulazyp, terezeden bultsyz kók aspanǵa telmire qadaldy. «Jarq etpes…» qaıyrmada júrek nalasyn bıiktete kóterip, sheksizdikke sharyqtata jutyldyryp, qanaty talǵan qyrandaı, talmaýsyrap baryp bitti.
Brýsılovskıı aldynda jatqan «Jarq etpestiń» notasyna «Baıǵalı Dosymjanovqa!» dep jazdy.
Odan soń «Jan sáýlem», «Aqmańdaı», «Saǵyndym-aý» degen ánderin aıtyp edi, olardyń notasyn Kúlásh iriktep aldy.
«О́zgege kóńilim toıarsyńdy» Júsipbek Elebekov pen Beken Jylysbaevqa, taǵy bir oıly ánderin Rıshat Abdýllınge, qalǵanyn basqa da ánshilerge bólip, nota qaǵazynyń shekesine olardyń aty-jónin jazyp otyrǵan Brýsılovskıı: – Ýdıvıtelno… vse na meste. Vse logıchno! Kakaıa svoeobraznaıa melodııa! Samyı glavnyı narodnyı kolorıt… kolorıt! Gaıdn ne zrıa pısal, chto vsıa prelest mýzykı zaklıýchaıýtsıa v melodıı… prostaıa melodııa! Naprımer, kogda ıa v opere «Ertargyn» ıspolzoval pesnıý «Elım-aı»… vsego dve strokı melodıı, a kakaıa mosh, dýh, sıla etoı prostoı pesnı. Chto horosho, pesnı ı romansy etogo molodogo cheloveka, eshe raz govorıý, ochen, daje ochen melodıchny! Chto ınteresno, kak-býdto sam Abaı sochınıl etot volnýıýshıı romans! Zamechatelno! – degen sózdi aǵyl-tegil aqyndyq sezimmen tebirenip aıtty.
Keı shyǵarmaǵa birden berile bermeıtin tákkappar sezimdi Brýsılovskııdiń tolǵanysty oıy endi-endi aıtylatyn pikirlerdiń tıegin aǵytty:
– Sezimge baı ánder. Oıy jınaqy, ári tereń. Evgenıı Grıgorevıch aıtqandaı, aǵylyp jatqan melodııa. «Horlanǵa» qalaı uıysaq, «Jarq etpeste» dál sondaı hal keshesiń. «Abaı joly» romanyndaǵy Abaı men Toǵjannyń sol bir sońǵy júzdesýi kóz aldymyzǵa kelgenin qarańyz. Bizdiń Tobyqty elinde Abaıdyń óz «Jarq etpesi» aıtylatyn-dy. Kele-kele ol múlde umytyldy. Ony biletin jandar búginde o dúnıelik. Al, myna «Jarq etpes» sol «Jarq etpesti» tiriltkendeı boldy. Jap-jas jigittiń tolǵanysy – Abaıdyń óz tolǵanysy! – dedi, Kúlásh Baıseıitova.
– Melodıst jigittiń daýysy tenor eken. «Jarq etpes» tenor bitkenniń armany bolatyn keń tynysty romans, – dedi, Baqytjan Baıqadamov.
– Keıbir ánderiniń sózin ózi jazǵan eken, kórkemdigi solǵyndaý. Jańa sóz jazdyrý kerek, – dep, Nyǵmet Baımuhamedov óz oıyn kelte qaıyrdy.
– Osy pikirdi men de qoldaımyn, – dedi, Aıtash Jubanyshálıev.
Brýsılovskıı: – Baha, ty eshe chto to hochesh skazat? Govorı,– dedi, myrs etip.
Buryn mundaı májiliste elden erek áı-shaıǵa qaramaı qaıta-qaıta silkine sóıleıtin Baıqadamov álgi bir sózinen keıin únsiz otyrǵan-dy. Brýsılovskııdiń myna sózi túrtki boldy, Baıqadamov uıqysynan oqys oıanǵan jansha betin ýqalap: – Meniń pikirim – osy án-romanstardyń bárin qabyldaýymyz kerek. Án men óleńge synaı qaraıtyn Abaı: «Tep-tegis jumyr kelsin aınalasy» demep pe edi, bul jigittiń án-romanstary meni eriksiz oılandyryp, býyp tastady. Men osy kúnge deıin «Jarq etpesteı» bir oıly dúnıe jazbappyn. Jer men kóktiń arasynda jelpildep júrip, jeńil mýzykaǵa berilippin. Evgenıı Grıgorevıchtiń baǵasynan artyq biz ne deýimiz kerek?! – dedi, sasqalaqtaı kúlimsirep.
Kúlásh: – Inim, ánshiniń daýys apparatynyń qandaı múmkindigi baryn jaqsy sezinedi ekensiń. Iаǵnı, ár jazǵan ániń adamnyń jan-júregine uıalaı ketedi degen sóz. Úı-turmysyń, jaǵdaıyń úılesip jatsa oqyǵanyń jón, – dedi, meıirli júzben.
– Oqımyn, Kúlásh, apaı! Almatyǵa sol úshin qaıta oraldym, – dep, Sydyq elpildeı sóıledi, qobaljýy basylǵandaı bop.
– Oqytamyz, – dedi, Brýsılovskıı, – «Jarq etpesteı» romansty jazǵan kompozıtordyń taǵdyryna jeńil-jelpi qaraý bolmas, tegi. Men ózime shyn yqylaspen shákirt etýge ázirmin!
Sol kúnnen bastap, ózge-ózgeni bylaı qoıǵanda, «Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla!» dep, bir súıinip, myń kúıingen Abaıdyń jan dúnıesine erkin engen bir ǵana «Jarq etpesi» Sydyq Muhamedjanovqa óz ómiriniń sholpan juldyzyndaı jarqyrap, alda kezdeser sáttilik pen sátsizdikke nyq senimmen qadam basýǵa qýat berdi.
* * *
О́mir óz áýenimen ótip jatty.
Sydyq óz taǵdyryna oıly kózben qarady. «Kompozıtor bolam» degen maqsaty ony turmys taýqymetiniń bárine kóndirdi. Tııanaqty bilim alý úshin ol Almatynyń mýzyka ýchılıshesine túsip, ony úzdik bitirdi.
1957 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy memleketik konservatorııada professor Evgenıı Grıgorevıch Brýsılovskııdiń kompozıtorlyq klasynda oqyp, ony da úzdik bitirip shyqty.
Kele-kele Sydyq Muhamedjanov kóp janrly tańǵajaıyp shyǵarmalarymen qazaq mýzykasynyń ataqty korıfeıleriniń biri ǵana emes, biregeıine aınaldy. Brýsılovskıı óziniń shákirtteri: Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sara» operasyna, Baqytjan Baıqadamovtyń horǵa arnalǵan shyǵarmalaryna, Qapan Mýsınniń «Sımfonııasyna», Naǵym Meńdiǵalıevtiń «Birinshi konsertine», mine, osy týyndylarǵa qalaı shattansa, Sydyq Muhamedjanovtyń kúlli shyǵarmasyna tańǵala, tabyna qarady.
Bir kezderde «Jarq etpespen» jarq ete túsken Sydyq Muhamedjanovtyń kúnderdiń-kúninde qazaq mýzyka tarıhynda ulttyq maqtanyshqa aınalyp, ózi sııaqty uly kompozıtor bolatynyn sáýegeılikpen bilipti, uly ustazy-Brýsılovskıı!
Ilııa JAQANOV.
Avtor týraly anyqtama
Qazaqqa «Jaılaýkól keshteri», «Edil men Jaıyq» sııaqty janyńdy jumsaq sazymen jelpıtin lırıkalyq ánderimen tanymal kompozıtor, pýblısıst-jazýshy, gazetimizdiń belsendi avtory Ilııa Jaqanovty jurt munan bólek Birjan sal, Úkili Ybyraı, Aqan seri,