Syrdarııanyń eki jaǵalaýyn mekendegen qalyń qazaqtyń bir bóligi egin egip jer emse, ekinshi bóligi atakásip – mal sharýashylyǵymen aınalysatyn. San ǵasyrlar osy quıqaly jerdi mekendegen el «Qazaqtar jerdi ıgerip, dıqanshylyq etpegen, mal jaıylymyn oılap kóship-qonyp júre bergen», degen qasań uǵymdy joqqa shyǵarady. Kerek deseńiz, búgingi kúnge deıin sol óńirdegi ózbek-qyrǵyz eginshileriniń bázbiri «Qazaq dıqannyń qoly berekeli keledi», dep dán-daqylyn qazaq qolymen sepkizip alady. Muny kóz kórgen soń aıtamyz.
Syrdarııanyń eki jaǵalaýyn mekendegen qalyń qazaqtyń bir bóligi egin egip jer emse, ekinshi bóligi atakásip – mal sharýashylyǵymen aınalysatyn. San ǵasyrlar osy quıqaly jerdi mekendegen el «Qazaqtar jerdi ıgerip, dıqanshylyq etpegen, mal jaıylymyn oılap kóship-qonyp júre bergen», degen qasań uǵymdy joqqa shyǵarady. Kerek deseńiz, búgingi kúnge deıin sol óńirdegi ózbek-qyrǵyz eginshileriniń bázbiri «Qazaq dıqannyń qoly berekeli keledi», dep dán-daqylyn qazaq qolymen sepkizip alady. Muny kóz kórgen soń aıtamyz.
Aqqorǵan men Myrzashóldiń arasyn qaq jaryp aqqan Syrdarııanyń saǵasynda janǵa daýa, dertke dárý shóptiń san túri ósedi. Mal baqqan elge jaqsy jaıylym. Qamys-quraǵy atty adamdy jasyrsa, jýsany burqyrap, jońyshqa, bede, shyrmaýyǵynyń qalyńdyǵy sonsha taı-qulyndy matap, usaq maldy adym jer júrgizbeıtin, ıt tumsyǵy batpaıtyn naǵyz «quıqaly qalyń» osy jer. Quıqaly qalyńnyń keń bir jaıylymyn «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen asharshylyq kezeńinde «Shúlen taratqan Orazkeldi» degen jaqsy aty shyqqan orazkeldilerdiń bir ulysy mekendeıtin. Ulystyń basshysy jeti atasynan beri dáýlet úzilmegen Jolbek baı degen bolǵan eken. Júzi nurly, júregi jumsaq, qoly ashyq Jolbektiń baılyǵyn kim sanap, kim esep-hatqa túsiripti? Suraı qalsań «Myńǵyrǵan malynyń esebi joq baı bolypty…» deıdi kónekóz qarııalar. Jolbek baı mal basyn kóbeıtýmen ǵana emes, ár túliktiń tólin asyldandyrý isimen de kóp shuǵyldanypty. Ásirese, jylqy tuqymyn asyldandyrýdy myqtap qolǵa alǵan dese-di. Onyń aıpara dáleli, balýan inisi Sáńgil mingen Kókqasqa tulpar. Sáńgildiń sán-saltanatyn keltirip, dańqyn shyǵarǵan Kókqasqa týraly ańyz-áfsana Syrdarııany jaǵalaǵan eldiń arasynda barshylyq. Ańyzdan arshylyp, aqıqaty jazylǵan úsh tal qaǵaz-hat Seıhýnabat aýdanynyń aqsaqaly Bórihan Mutalıpovtan bizge de kelip jetken-di. Oqýshy qaýymǵa sony baıandaýdy jón sanadyq.
Jolbek baı at qumar, balýan deneli kenje inisi Sáńgildi jastaıynan janynan tastamaı, toı-jıynǵa, alaman báıge, dodaly kókparlarǵa únemi ertip júredi eken. Jas kezinen-aq nebir aýzy dýaly bıler men kókiregi darııa-dańǵyl qarııalardy kórip ósken Sáńgil el jaǵdaıymen qatar, mal sharýasyna da bekem bolypty. Qara Aıdar syndy atbegilerinen tulpar shyǵar taı-qulynnyń bitim-bolmysyn aıyryp, ony baptap, túrli óner-oıynǵa baýlýdyń qyr-syryn da tereń meńgergen.
Sáńgildiń jigittik shaǵy týyp, juldyzy janǵan kezde birneshe asyl tuqymnyń býdandasýynan týǵan Kókqasqa qulyn da boı túzep ósip, jer tarpyǵan tulparǵa, jol apshysyn qýyrǵan júırikke aınalǵan mezeti eken. Sol tustaǵy atbegiler men qurysh taqym shabandozdardy tańǵaldyrǵany – Kókqasqa bel – turqy uzyn, quıma tuıaq báıge júırigi ǵana emes, tirsegi jýan, pil taban kókpar aty da bolypty. «Báıgeli toıda aldyna qyl quıryq salmasa, kókparda úlken dodalardy jaryp shyǵyp, toptan lezde qara úzetin eken», deıdi kónekózder. Janýardyń aıaǵy uzyn ári jýan bolǵanymen, oǵan jarasa tuıaǵy tikteý bitken. Naǵyz aqqý moıyn, qoıan qabaq, qamys qulaq tulpar edi.
Ol kezde Sáńgil shabandozdyń taqymyna túsken serkeniń shaty setinep jyrtylmasa, eshbir myqty qurysh taqymyn ajyratyp, salymdy tartyp alyp kete almaıdy eken. Birde, qalyń nópirdi jaryp shyǵý úlken kúsh bolǵan shaqta Kókqasqa janyndaǵy jarǵa túsip ketedi de, jar tabanyndaǵy jalǵyz aıaq jolmen shaýyp otyryp qaıta kókpar alańyna shyǵypty. Jaratqan bir aınaldyrǵandy shyr aınaldyrady demekshi, juldyzdaı aqqan Kókqasqa márege jaqyndaı berip bir qarǵyǵanda úlpi qar basqan úlken apanǵa kúmp etip túsipti. Apannyń tereńdigi sondaı, Sáńgil men Kókqasqanyń basy ǵana qyltıyp kórinedi deıdi. Etqyzýy qaıtpaǵan arǵymaq eki umtylyp, erneýge shyqqan da entelegen kóp atty jaryp ótip, márege qaraı zaýlaǵan.
Kókqasqa men ıesi Sáńgil týraly mundaı áńgimeler kóp-aq. Shabandoz týraly kezinde ózbek klassıkteriniń biri Saıd Ahmat ta kólemdi áńgime jazǵan bolatyn. Qazyqqa qaıta oralsaq, sol zamanda alty alashqa aty ketken aqylman Omar aqsaqal, Sáńgil men Kókqasqany kózsuqtan, til-sózden saqtaý maqsatynda, shabandozdy arnaıy shaqyrtyp alyp, bata bergen degen derek bar. Ol batanyń bastaýy áli el aýzynda.
Kókqasqa asyl tuqym, tulpar tuıaq,
Ytady kókpar qolǵa tıgennen-aq.
Janýar bas báıgeni bermeı kettiń,
Sáńgil bop shabondozyń bastan-aıaq.
Mingeniń Kókqasqa men
Jırenqasqa,
Atyń shyqty máre bermeı el men jurtqa.
«Arýaqtary Orazkeldiń
qorǵasyn» dep,
Batasyn bergen eken Omar ata.
«Jańbyrmenen jer kógerer, Batamenen er kógerer» demekshi, sol shaqtaǵy Sáńgil men Kókqasqanyń aty ana jaǵy ózbek-tájikke, myna jaǵy Alty alash qazaqqa keń tarapty. Eki soıdyń dabysy Máskeýge de jetse kerek. Sol 1941 jyly Keńes odaǵynyń astanasy Máskeýde jylqy kórmesi ári at jarysy uıymdastyrylyp, oǵan Sáńgil men Kókqasqa da shaqyrtý alypty. Odaq tórinen arnaıy jiberilgen shaqyrtý qolyna tıgen Sáńgil aǵaıyn-týǵany men aýyl aqsaqaldaryn jınap, Máskeý shaqyrtýyn qabyl alý nemese barmaı qalý máselesin ortaǵa salypty. Aýyl aqsaqaldary ár pikirdiń jigin taratyp, ortaq oıǵa oıysypty. Qalyptasqan dástúrli tártip boıynsha Omar aqsaqal sóz alyp: «Sáńgildeı er men Kókqasqadaı tulpar jylda týmasy kámil. Máskeýdiń tórinde Kókqasqanyń ónerin kórsetý baqyty da kúnde buıyrmasy belgili. Sondyqtan barǵanyńdy durys dep uıǵardyq. «Jortqanda jolyń bolsyn. Joldasyń Qydyr ata bolsyn!» dep aq batasyn beripti.
Kúnderge kúnder jalǵasyp, Sáńgil men tulpary Máskeýge de jetipti. Úlken jerdiń kózsuǵynan saqtanǵan Sáńgil Kókqasqanyń basy men tórt tuıaǵyn ǵana ashyq qaldyryp, búkil denesin tógilgen ásem jabýmen jaýyp ustapty. Áıtse de, kórmede jabýyn alyp júrýge týra kelipti. Kórmege kelgen atty ásker ofıserleriniń kóbi Kókqasqanyń mańǵaz júrisi men kerim dene bitimine qyzyǵyp, tulpardy aınalshyqtap, janynan uzaı almaı qalypty, dese-di.
At jarysy kezinde Syrdyń sańlaq sáıgúligi júzdegen qatarlas attan qara úzip, máre syzyǵyna birinshi bolyp keledi. Nebir dodaly kókparlarda tilersekke deıin saz keship, kúni boıy qaǵylyp-soǵylyp shabýǵa úırengen Kókqasqaǵa jumsaq ári tegis ajyryqtyń ústinde kósile shabý jan rahaty edi. Jarysta qustaı ushqan janýardyń eti qyzyp, endi baýyry jazyla bastaǵanda, shabys aıaqtalady. Muny kórermen arasyndaǵy suńǵyla kózder baıqamaı qalmady. Olar keń tynysty júırikti aınalshyqtap, jýan kúshti aıaqtary men bolat tuıaqtaryna qarap tańdanystaryn jasyra almapty. Sáńgil kórmeden mol syı-syıapatpen qatar, Kókqasqasy úshin altyn medal alyp qaıtady.
Bul kezeń Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń júrip jatqan ýaqyty ekeni málim. Máskeýdegi jylqy kórmesi aıaqtala sala Germanııa Keńes odaǵyna qarsy soǵys ashty. Osyǵan oraı Odaqtyń barlyq respýblıkalarynan jylqy kórmesine kelgen arǵymaqtar túgel áskerge alyndy. El kózine erek túsip, talaı ofıserdiń kózqurtyna aınalǵan Kókqasqa janýar da atty ásker armııasyna beriledi. Jaratylysynan esti janýar qoshtasarda ıesinen basqa eshkimniń aıaǵyn úzeńgisine saldyrmaı, qaıta-qaıta ıesine qarap kisineýmen bolady. Kókqasqany osy kúnge deıin Sáńgilden basqa eshkim minbegen eken. Arǵymaǵynyń janarynan jas kórgen Sáńgil de shydaı almaı eńirep turyp jylaıdy. Qoshtasýdyń bul qasiretti kórinisine shydamaǵan ofıserler Sáńgildi kólikke otyrǵyzyp alyp ketedi. «Iesi kózden tasa bolsa, minýimizge moıynsunar», degen bolar, bálkim.
Amal ne, kóziniń jasyn kól qylǵan Sáńgil qanatynan aıyrylǵan qyrandaı qaıǵyǵa kómilip, elge oraldy. Bul kelgen kúni aıy-kúni jetip otyrǵan báıbishesi shekesi torsyqtaı ul týyp, yrymshyl qazaq emes pe, uzaǵynan súıindirsin dep, ulynyń atyn Medalhan qoıady. Bizdiń elge Medalhan degen esim osylaı kelgen. Odan beride Syrdarııa boıyndaǵy elde talaı Sáńgil, talaı Medalhan, Medalbekter dúnıege keldi. Búginde Sáńgildiń nemeresi Ádámhan Syrdarııada turady, ishki ister organynda polkovnık sheninde qyzmet etip, zeınetke shyqqan. Úbirli-shúbirli, ósip-óngen el. Al Kókqasqanyń keıingi taǵdyry bizdiń elge beımaǵlum.
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».