Shegebaı – úlken qalanyń shetkeri móltek aýdanyndaǵy bıik úılerdiń bir jertólesine ornalasqan aıadaı ǵana dúńgirshek ıesi, ıaǵnı etikshi. Erteńgilik ádettegi qalypty tirshilikten sál qıystaý, bul mańaı abyr-sabyr kúı keshedi. Kireberistegi temir esikte de bir tynym joq, ashylyp-jabylǵan saıyn maılanbaǵan topsasy «oıbaıyn» salyp, mıyńdy kemiredi.
Shegebaı – úlken qalanyń shetkeri móltek aýdanyndaǵy bıik úılerdiń bir jertólesine ornalasqan aıadaı ǵana dúńgirshek ıesi, ıaǵnı etikshi. Erteńgilik ádettegi qalypty tirshilikten sál qıystaý, bul mańaı abyr-sabyr kúı keshedi. Kireberistegi temir esikte de bir tynym joq, ashylyp-jabylǵan saıyn maılanbaǵan topsasy «oıbaıyn» salyp, mıyńdy kemiredi.
Tuıyq kósheniń arǵy buryshynan jylt etip kóringen eski «Moskvıch» jaılap keledi de, dúńgirshektiń aldyna dik etip toqtaıdy. Apyrmaı, aǵysqa qarsy júzgen kókserkeden aýsaıshy! Adam degen bylaı, ortaǵa beıimdeler bolmas pa. Jurt aıaǵy basylyp, tóńirek tynyshtalǵan soń-aq kelýine bolady ǵoı Shegebaıdyń, nemese Shegebaı etikshiniń. Qaı jumysynan qalyp barady. Shegebaıdyń ornyn tartyp alǵysy kelip, syrtynan baqylap, baqtalasyp júrgen bireý bar ma. Shlagbaýmnan júrdek poıyzdy belgilengen mınýtynda, sekýndynda ótkizip jiberetin kánigi temirjolshydaı Shegebaı dál tańǵy toǵyzda osy mańnan tabylady. Jáne kúnde osy. Oý, jumyr basty pendeńiz tokqa qosylsa bitti, zyr qaǵyp júıtkı jóneletin oıynshyq máshıne emes qoı. Basy aýyrady, baltyry syzdaıdy. Tipti, dýmandy keshten kóńildirek oralyp, artyq ishilgen «somapaldyń» áserinen aıyǵa almaı, tústen keıin, ne jumysqa shyqpaı qalsa da Shegebaıdy sharq uryp izdeıtin kim bar?! Jóndeýge bergen aıaq kıimder ıelerine búgin tapsyrylmasa, erteń-aq qoldaryna tıedi. Keńirdekten alatyndaı ol ne qylǵan asyǵystyq?
«Tań azannan dirdektep nem bar. Shirkin, Shegebaı bolsam jatar edim shaljıyp, tóbege shyrt-shyrt túkirip. Aı-haı, dúnıe-aı!» – Balkondarynan eńkeıip tómen qaraǵan eki-úsh qartań kisi Shegebaıdyń qyzyl «Moskvıchin» kórgende amandyq-saýlyqtan buryn: «Durys, dál ýaqytynda. Jumystan keshikken joq, ústeme jalaqyńyzdy daıyndaı berińiz» degendeı bir-birine kóz qysysyp, jymyń-jymyń kúledi. Odan árige tereńdeý, bir túrli olar úshin de uıat ám qylmys. Keshegi «kommýnızm elesinen» ázer qutylsa da búgingi kommersııalyq kapıtalızm áleýetine «bir kirpish bop» qalana almaı, ózderin quddy qos mekendi tirlik ıesindeı sezinetin myna bıik balkondaǵy kisiler Shegebaıdy jaqsy tanıdy. Bes saýsaqtaı biledi. Onyń sol aıaǵynyń jýan sannan ne úshin kesilgendigin, Aýǵan soǵysynan tapqan kesel emestigin eske túsirý degeniń bergi jaǵy ǵoı ánsheıin; Shegebaıdyń etikshilikten túsetin tabysyna qosa un-jarma kombınatynan bir aılyq járdem aqsha alatyny, úsh birdeı qyz tárbıelep otyrǵany, aldynyń ınstıtýtta oqıtyny, otbasymen yntymaqty ómir súretini, áıeliniń eń bolmasa bir ul týyp bere almadym-aý dep Shegebaıdyń aldynda kináli kisideı qysylatyny, jastary birazǵa kelip qalsa da shańyraqqa ıe bolatyn perzent súıýden áli de úmitteri barlyǵy, erli-zaıyptylardyń esepsiz dúnıe shashpaıtyn máttaqandyǵy, tipti gıps jańalaý úshin Shegebaıdyń bes jylda bir ret Germanııaǵa baryp qaıtatyny… bári-bári kóz aldarynda jazýly hattaı saırap tur.
Eski «Moskvıchtiń» ám aıaq kıim jóndeıtin «Altyn taǵa» dúńgirshek ıesin al myqty bolsańyz kemsitip kórińiz! Múgedek, múgedektigin kimnen jasyrady. О́mirbaıany álgideı. Jalpaq tabanymen taltańdap jer basyp júrgenderdiń de qyryp tastaǵany belgili ǵoı. Shegebaıdyń janynda olardyń bir de bireýi jip ese almaıdy. Shegebaıdyń kez kelgen tirligi atqan oqtaı. Únemi ondyqqa dóp tıedi. Dúńgirshektiń ishi de qustyń uıasyndaı, jyp-jyly. Osyndaıda eski túsinikti jymysqy oılar aldymen omyraýlaıdy-aı. Biraq ony Shegebaıǵa telı kórmeńiz, túptiń túbinde ózińiz abyroısyzdyqqa qalasyz.
Etikshiler týraly el ne demeıdi. Bizdiń qalada da solaı, etikshilerdiń deni múgedek kisiler, ne mylqaýlar. Árıne, bárin bir uǵymnyń qaýyzyna syıǵyzýǵa bolmas. Degenmen, deni ishedi. Keshqurym dúńgirshek jabylarda kópshiliginiń bastary bulǵaqtap, bir nárse suraıyn deseń betińe qarap yrjalaqtap, basqa álem, basqa áýeniń yrǵaǵyna túsip, ózderinshe rahatty kúı keshedi. Meıli ǵoı, mundaıǵa kópshiliktiń kózi úırengen. Máselen, osy móltek aýdandaǵy bir etikshi qara jerge tórttaǵandap tik turǵyzbaǵan taǵdyryna nalyp, ózin ózgelerden kem sanap, osylarǵa kelgende tym keńpeıildik tanytatyn qudaıdy da qarǵap-silep, qazir ólip ketse de ókinbeıtindigin aıtyp, birde jýan daýysymen baryldap, birde jylap-syqtap, sholtaq aıaǵyna kıgen aǵash gıpsi bir buryshta, ózi tar kóshede kóldeneń túsip jatyp alsa da tiri jan úndemeıdi. Elemeıdi, eleń qylmaıdy. Qý araqtyń ýy ǵoı deıdi ári ketkende. Aıaýshylyq sezimder tus-tustan tópeleıdi. Túnemelikke qalatyndaı bolsa áldekimder qoltyqtan demep, shańdaq kıimderin rettep, dúńgirshek aldyndaǵy jaıdaq oryndyqqa ákep jaıǵastyrady.
– Áıelińizge habarlaıyq, telefonyn aıtyńyz, alyp ketsin.
Manadan beri aıtylǵan myń-san aqyldyń bir de birine qulaq aspaǵan etikshi «áıel» degende tok soqqandaı titirkenip, bylshyqtanǵan janarymen tóńiregine tiktelip qaraıdy: – Atamańyz, áıeli qurysyn!
Bul bálkim, úırenshikti, júrdim-bardym aıtyla beretin qaljyńy da bolar. Etikshiniń áıeli tap siz oılaǵandaı jarymjan kúıeýine tóbeden qaraıtyn, kún saıyn mólsherli tıyn-tebendi alaqanǵa salyp turmasa taban astynan urys shyǵaratyn tákáppar kisi de bolmaýy múmkin ǵoı. Jalpy mylqaýlar men múgedekterdi qandaı júrek jutqan da jónge salamyn dep ýáde bere almas. О́jet qoı shetterinen. Bastarynan bir sóz asyrmaıdy jáne bir sózdi keshire almaıdy. Qalyń qamys ishindegi jolbarystaı únemi atyla ketýge daıyn turady. Álim jete me, judyryqtasýdyń jeti atasyn meńgergen bireý bolsa ákemdi tanytar, odan quıryǵymdy qysyp tynysh otyraıyn degen saqtyq, qorqý, úreılený sezimderi mylqaýlar men múgedekterdiń boılarynan kóp ushyrasa bermeıdi. Múldem ólip qalǵan. Álde… gýmanıstik, izgilik, adamgershilik týrasyndaǵy zań ataýlynyń bári jınalyp kelgende solardyń múddelerin qorǵaıtyn bolǵan soń, soǵan arqa súıeı me?! Áıteýir, aqyl-esi bútin adam jarymjandarmen jaǵalaspaıdy. Iiledi, synatyn jerde synady. Jazataıym ashýlandyryp alsa da jazyqty bolǵandaı arqasynan qaǵyp, jik-japar kúı keshedi. Janjal shyqsa jeńiske jetetin solar. Al is shynymen nasyrǵa shapqandaı bolsa, júıkesi juqalary aıaǵyndaǵy gıpsin julyp alyp, qaq mańdaıdan qonjıtady eken degendi de estigenimiz bar.
Munyń bir de biriniń Shegebaıǵa qatysy joq. Shegebaıdyń tula boıynan ıbalyqtyń ıisi ańqıdy. Klıentterimen ylǵı da kúlip amandasady. Jumyr basyna paıdasy joq, bósteki áńgimelerge aralaspaıdy. Ákim-qaralardyń jer-jebirine jetip jamandaıtyn, iship qoıdy men jep qoıdynyń kórigin qyzdyratyn, saıasattan sala qulash «tolǵaý» soǵatyn, «jurttyń bári jaman da tek ózderi ǵana jaqsylardy» Shegebaı sanaly túrde janyna jýytpaıdy. Bolǵan talaılar. Erteli-kesh aıadaı dúńgirshekten qarys súıem attamaıtyn, etik jamap, ókshelerge nál qaǵyp, kús-kús alaqanynan qalaqtaı balǵanyń saby ajyramaıtyn Shegebaıdy aıap, syrttaı bolsa da zııaly qaýymnyń ortasyna tartqansyp, etikshiniń «saýatyn» ashqysy keletin suńqyldaqtar «Altyn taǵany» tóńirekteýin tóńirektegen. Biraq olardyń bir de birine Shegebaı yńǵaı tanytpady. Yńǵaı tanytsa utylady. Beliniń qýaty, bileginiń kúshi bola tura jan qınap jumys istegisi kelmeıtin, odan góri bazar jaǵalap, eki-úsheýi «sabraz» jasap, arzanqol shólmekti aýyzdan-aýyzǵa jaǵalatyp, burysh-buryshty buqpantaılap pana tutatyndar azdap jylynyp alý úshin Shegebaıdyń dúńgirshegine de ádeıilep soǵar edi. Qyryq jylǵy qudasyn kórgendeı qushaq jaıa umtylar edi. Oıdan-qyrdan júdemeletip áńgime soǵar edi. О́zge etikshilerdiń ózim degen kisilerge qol ushyn berýge ázer turatyn jomart minezderin mysalǵa keltirer edi.
Temir tóske balǵa shaq etip tıedi. Shegebaı germanııalyq gıps aıaǵyn erkindeý sozyp, birnárse aıtqysy kelgendeı tamaǵyn keneıdi. Jutqynshaǵy jybyrlaıdy. Temir tóske tıgen balǵanyń daýysy shaqar.
– Boldyńdar ma, boılaryńdy jylytqan shyǵarsyńdar. Endi osy toıǵandaryńa rıza bolyńdar! Shagom marsh!
– Oý, Shegebaı-aý, úıge kirgen jylannyń basyna aq quıyp shyǵarmaýshy ma edi?
– Sen nemene, neńe jetisip ákireńdeısiń, a?!
– Ákireńdep turǵanym joq, maǵan jumys isteýge múmkindik berińder.
– Ne?! Seniń qolyńnan balǵańdy tartyp alǵaly jatqan bireý bar ma?!
– Balǵany tartyp alý ma senderge, arttaryńa qarańdar!
– Biz kóppiz, kózi adyraıǵan kóksaý Shegebaıdyń keýdesine suq saýsaǵyn qadaıdy. – Aspandama, aqsaq!
– Shyr biteıin degen eken…
– Kózińe kók shybyn úımeletý túk emes biz úshin… Sen sekildi talaı aqsaqtyń asaýlyǵyn jónge túsirgenbiz bir sátte.
– Qoldaryńnan eki kelse birin qylyńdar.
– Ústińnen aýdandyq máslıhatqa aryz túsirsek erteń-aq bizdiń aldymyzda qurdaı jorǵalarsyń!
– Oıbaı-aý, aýdandyq máslıhatty qaıtesińder, jazdyń eken, mańdaıdy parlamentke bir-aq tireńder.
– Al biz, kimge jáne ne jazatyndyǵymyzdy jaqsy bilemiz, aqyl úıretpe! Halyqqa jóndi qyzmet jasaı almaıtyn etikshiniń keregi ne?! Dóreki…
– Arymyzǵa til tıgizdi deńder bir jerinde…
– Ony ózimiz bilemiz.
– Meıli, al qazir dereý tabandaryńdy jaltyratyńdar!
– Eger jaltyratpasaq…
– Onda óz obaldaryń ózderińe!
Shegebaıdyń jarymjan aıaǵymen qalaı ornynan ushyp turǵandyǵyn eshbiri baıqamaı qaldy. «Dúleı ǵoı myna aqsaǵyń!» Kók jelkeden tıgen gúrzideı judyryq alǵashqy ekeýin qosaqabat syrtqa atyp jiberdi. Úshinshisiniń namysy oıanyp qarsy umtylmaqshy edi, gıps aıaq týra oń búıirine qadaldy. Qısalańdap ol ketti. Tórtinshisiniń kózi jypylyqtap, tutqynnan qutylǵandaı qos qolyn tóbesine qoıyp, Shegebaıdyń art jaǵymen mysyqtabandap jyljydy. Tysqa shyqqan soń tisin qaırady: – Bul bassyzdyǵyń úshin tıisti organdarǵa jaýap beresiń Shegebaı, bul – adam pravasyn taptaý! Biz demokratııalyq elde ómir súrip jatyrmyz…
– Qoldaryńnan kelse kesip alyńdar!
– Neńdi kesemiz, ekinshi aıaǵyńdy ma?!
Aryz bir adamnyń atynan jazylsa kelistirýge, bitistirýge, tipti jaýyp tastaýǵa da bolar edi. «Altyn taǵa» dúńgirshek ıesiniń ústinen jazylǵan qaralaý aryzdyń sońyna anaý-mynaý emes, tórt azamat qol qoıǵan. Tórteýi de azamattyq quqymyz jermen-jeksen boldy dep zar ıleıdi. Jáne jazýlary qandaı, mirdiń oǵyndaı! Saýatty. Zań-zakonnyń kózinen tizgende akademıkti jańylystyrar. Jaýap kútemiz dep artyn salmaqtaıdy. Talap aryz eki-úsh quzyrly mekemege qatar jiberilgen. Ne isteý kerek? Ákimdiktegilerdiń ábden bastary qatty.
***
Shegebaıdyń kúndegisi osy, bir jaǵynan munysyna da shúkirshilik. Aqsaqtyǵyn araǵa tyqpalap, erteńdi-kesh oshaq butyn kúzetip, úıden qarǵy adym shyǵa almaıtyndaı kúıge ushyrasa, ishýdiń kókesin áne, sonda keziktirer. Oý, bárinen buryn «qoı, jumysqa baraıyn» dep, esik jaqtaýyndaǵy kıimderin kıip, temir garajdyń ishinde kúıbeńdep júretin tirligine ne jetedi! Qyzyl «Moskvıchi» jarap tur ázirge. Qaqaǵan qara sýyǵyńa qaramaı, kiltti burap kep jibergen sátte dar ete túsedi. Sheteldik jutynyp turǵan jańasyn alýǵa bir túrli kóńiliniń hoshy joq. Qaı báıgeden qalyp jatyr. Úı men jumys arasyna kidirissiz qatynap tursa jaramaı ma. Jáne Shegebaı eski máshıneniń kem-ketigin ózi-aq jóndep alady. Eshkimge jalynbaıdy. Onyń ústine kóz degennen kórdi ǵoı kóresini. Erteńgilik kórshileri biriniń máshınesin biri súırelep, ot aldyra almaı áýrege túsip jatqanda aqsaq Shegebaı murtynan kúlip, sheteldik máshınesimen jandarynan zý ete shyqsa… Bárekeldi! Ondaıda Shegebaıdyń osy kisilerdiń ultany jelimnen ajyraǵan aıaq kıimderin asa yjdaǵattylyqpen jamap beretini, pulyn da kóp almaıtyny ári ýádesinde turatyny eskerilmeıdi de, onyń aqsaq aıaǵyn syltaýratyp, bıik úılerdiń arasyna temir garaj qoıǵyzyp alǵandyǵy – árbiriniń keýdesin aıaýsyz tyrnalar. Mine, jyly jerde turǵan Shegebaıdyń máshınesi birden gúr ete túspegende qaıtedi?! Oý, bul Shegebaıdiki ne basyný, a?! Eger Aýǵan soǵysynan múgedek bop oralsa áńgime támám. Jurttyń aýzyn jabýǵa sol jalǵyz derektiń ózi jetip-artylady. Biraq olaı emes qoı, Shegebaı beıbit kúnniń múgedegi. Týrasyna kóshkende un-jarma kombınatynda tehnık bop júrip, júgeri tartatyn agregattyń áldebir aqaýyn jóndemek bolǵanda transparterge aıaǵyn shaınatyp alǵan. Sol-aq. Osyndaı kákir-shúkirdi syltaýratyp, árkim ákımattan ruqsat alyp kez kelgen jerge qaptatyp garaj qoıa berse, balalar oınaıtyn alaqandaı alańnan da aıyrylyp qalar. Shegebaıdyń temir garajyn súrgizip tastasa qalaı bolar edi. Árıne, mundaı aram oı árkimniń keýdesinde býlyǵyp júrgen de shyǵar-aý. Biraq gýmanıstik tárbıemen aýyzdanǵan keshegi keńes zamanynyń adamdary qalaı degende de izetti ǵoı. Múgedekti ishteı músirkeıdi.
Al Shegebaıdyń úsh qyz tapqan áıeli etikshige qaraǵanda sál aqyldylaý. Oılanyp sóıleıdi, aldy-artyn bezbenge salady. Orynsyz jerge kılikpeıdi, kóbine-kóp únsiz qalady. Máselen, myna jaǵdaıǵa bola Shegebaıdyń qulaǵyn shýlatýdyń qajeti ne?! Aman-esen júre bersin Shegebaı! Qudaı tileýin berip tórtinshi qursaq kóteredi eken, Shegebaıdan súıinshi suraýǵa asyqpaıdy. Mán-jaıdy shegine jetkenshe zertteıdi. Bir-eki aıdan soń ÝZI apparatyna túsedi. Ul bolsa talaı túngi arman-maqsatynyń oryndalǵany. Eger… jo-joq, o ne degenińiz, Alla asylyq aıtqyzbasyn, kózge kóringen úsh qyzyn baǵyp-qaǵyp, qutty oryndaryna qondyrsa da jeter. Eki-úsh kún aýrýhanaǵa jatyp shyǵar azar bolsa…
– Siz bylaı ıkemdelseńizshi ómirge?!
– Ne?!–Shegebaı áldekim jon arqasyn osyp jibergendeı osqyrynady. – Ne aıtpaqsyń munymen?!
– Tyńda, tyńdasań–bizdiki sizge bolysý.
– Al, ııa…
– Elmen jaǵalasyp… Jurt aıaǵy basylǵan soń shyqsańyz da qur qalmassyz úlesten. Kózge túsip… Artyq árekettiń qajeti ne?
– Kimniń qorasyna túsippin?!
– Túspeseńiz de… Máshıneńizdi jyly garajǵa qoıasyz. Eshbir qınalmaısyz. Al atan jilikti jigitter…
– Nemene, atan jilikti jigitter kerek bolyp júr me saǵan?!
– Tý…ý, bas dese qulaq deısiz. Qyzba mineziń-aı! Eger qajet bolsa áıelder o jaǵyn da sizden suramaıdy.
– Iá, solaı, solaı eken-aý?! – Amalsyz sheginshekteıdi Shegebaı: «Durys, durys aıtady, áıeldiń qýlyǵyna taıaq boılamas. Garajdyń qujattary túgel. Jer salyǵyn tólegem. Onyń ústine álgi sen aıtqan atan jilikti jigitterdiń aldynan talaı ótkem. Arym taza. Akkýmýlıatorlaryn meniń jyly garajyma kirgizip qoısa birnárseleri kete me? Jalqaý shetterinen. Álde múgedek Shegebaıǵa kiriptar bolǵysy kelmeıdi. Ne deısiń maǵan?! Al men týmysymnan jumysker bop jaratylǵan adammyn. Sondyqtan denim saýda jumystan jarty saǵat keshikkim kelmeıdi. Meıli, taý qoparyp tastamasam da…»
Shegebaı «Moskvıchin» dúńgirshektiń tereze tusyna ákep tirep qoıady. Kabınadan aldymen oń aıaǵyn, sosyn sol aıaǵyn shyǵarady. Mańdaıshadaǵy kishkene aınaǵa qarap, qobyraǵan shashyn taraıdy. Jeıdesiniń jaǵasyn túzeıdi. Ústine ıismaı búrkedi. Aqsańdaı basyp eki jerden qulyptalatyn temir esikti jaılap ashady. Áldeneden kúdiktene me qalaı. Osy aradan jelkelep shyǵaryp jibergen álgi aıaq-qoldary balǵadaı tórt azamat Shegebaıǵa ákimshilik tarapynan tıisti jaza qoldanylmady dep jarapazan aıtyp júrgen kórinedi-mis; ol aqsaqtyń áli sazaıyn tarttyramyz dep tisterin qaırap júrgen kórinedi-mis. Kim bilsin, osy kúni adamǵa senýge bola ma. Avtobeketke, vokzalǵa, konsert zaldaryna jarylǵysh zat qoıyp, olaryn kúni buryn quqyq qorǵaý organdaryna habarlap, aıdyń-kúnniń amanynda eldi dúrliktirip jáne odan lázzat alyp, shyrt-shyrt túkirip júrgenderden bir nárse kútýge bola ma. Olardyń qasynda Shegebaıdyń «Altyn taǵasy» sirińkeniń bir tal shıi ǵoı ánsheıin. Jarq etti de joq boldy. Ornynda bir ýys kúl qalar.
Ishke kirgen boıda birden bylǵary aljapqyshyn beline baılap, tós temirdi dúńkildete jónelmeıdi. Aldymen gúlderge sý quıady. Qyzyl púlishpen qaptalǵan dıvannyń shańyn súrtedi. Kerekti qaǵazdaryn retteıdi. Salyq komıtetine, elektr qýatyna jáne sondaılyq kákir-shúkirge tólenetin aqshany seıftiń ústińgi tepshegine qattaıdy. Qolyna hosh ıisti krem jaǵady. Áıeliniń ápendiligin kúlki qylǵanymen eptep ishi jylıdy. Shegebaıdyń olpy-solpy júrgendigin ol da qalamaıdy. Boıjetip qalǵan qyzdarynyń keıbir qylyqtaryna qaradaı qarap qarny ashady, áli bala. Ákeleriniń kúni boıy shanshylyp, balǵa soqqylaǵandyǵymen sharýalary joq, Shegebaı tabaldyryqtan attasa-aq boldy, moınyna asyla ketedi. Oı, bárekeldi! Sondaıda kúıeýiniń ústinen jaǵymsyz ıis shyǵyp júrse jaqsy ma?! Qyzdary túgil ony ózi de unatpaıdy. Aıtqanǵa kónse Shegebaıdyń ıyǵyna qyl juqtyrǵysy joq.
Aǵash sákidegi qaz-qatar tizilgen aıaq kıimder qatań grafık boıynsha kezegin kútedi. Aınalyp kelgende olar túgelimen Shegebaıǵa baǵynyshty. Birin-biri basa-kóktep, basyp-janshymaıdy. Erteńgi kúni osylar ıesin tapqanda qalaı-qalaı oınaqtar edi, tipti Shegebaıdy da basyp ozyp, shań qaptyryp keter edi. Aıaǵy saýlarmen jarysqa túsetindeı Shegebaıdyń shamasy qaıda. Sondyqtan árkim qolynan keletin sharýasyna mátibı. Mynalardy balǵamen tumsyqtan bir-bir nuqyp qoısa da Shegebaıdyń qolyn qaǵatyn tiri jan joq.
Birinshi turǵan buzaýbas báteńke anaý ıntellıgent shaldiki. Árıne, shal deseńiz shalqasynan túser. Áli kúnge deıin syptaı bop ádemi kıinedi. О́mir boıy kreslodan túspegen kisi sál kókirekteý, tanymaıtyn adamdaı keıde Shegebaımen de salqyndaý amandasady. Shegebaıdyń oǵan qarap qalǵan nesi bar, jasy úlken bolǵan soń bas ızeıdi. Odan bir nárse dámete me? Aıaq kıimin jóndeýge ákep júrgen kempiri. Oı, onyki baıaǵy oqtaý jutqandaı siresý. Báteńkeni qolyna alyp turdy da keri ysyrdy. Yqylas tanytpady bir túrli. Odan keıingi kezek bastaýysh mektep muǵaliminiń etigi. Bir balasy bar. Bul aýlanyń turǵyndary Shegebaıǵa bes saýsaqtaı belgili. Onyń kúıeýimen qol ustasyp qatar júrgenin kórmepti. Álde baıqamaı qaldy ma. Uzynqulaqtan estýinshe álgi esersoq kúıeý bireýdiń turmysqa shyqpaǵan qyzymen baılanysyp júkti ǵyp qoıǵan tárizdi. Qyzdyń ákesi de áperbaqan bireý bilem, «qolyma tússeń ajalyń menen bolady» deıtin kórinedi. Oý, aıdalaǵa aıbat shekkenshe, odan da qyzyn tárbıelep almas pa?! Muǵalımamen habarlasa ma, habarlaspaı ma, kim bilsin, o jaǵyna tereńdep qaıtedi. Al shyndyǵyna kelgende Shegebaıdyń kókireginen de bir túrli aıaýshylyq sezim oıanady. О́zi de úrip aýyzǵa salǵandaı ádemi. Oqtaýdaı baltyrlary qandaı! Syrmasy synǵan etikti muqııat súrtkileıdi. Qonyshyn qalypqa kıgizedi. О́tkir bákiniń ushymen sógilgen tusty oıyp alyp, jańadan bylǵary japsyrady. Búgin keshke deıin daıyn etedi buıyrsa. Radıodan terme tyńdaıdy. Syr súleıleriniń erekshe mahammen aıtylatyn terme-dastandarynyń dıskisi túgelge derlik osynda. Birinen soń birin tyńdaıdy. Jalyqpaıdy.
***
Mylqaý áıeldiń bir bólmeli úıinde shalqasynan túsip, shyrt uıqyda jatqan Bıahmet jer asty dúmpýinen shoshyp oıanǵandaı, jastyqtan basyn julyp aldy: – Men… men, qaıda, qaıdamyn, a?!
«Sen, sen aıdasyń!–Kelinshek sylq-sylq kúlip saýsaqtaryn erbeńdetti. Ústól ústindegi jartylaı ishilgen jartylyqty nusqady, – bas jazamysyń?!»
– Ketshi-eı!–Bıahmet bet-aýzyn tyrjıtty. Bir staqandy tartyp jiberse de teris bolmas edi. Biraq óz-ózin tejeýge tyrysty. «Mynaý qaıdan tap bolǵan tyń bastamalar? Ishý eshqaıda qashpas, ishti ǵoı múıiz shyqsa. Apyr-aı, bir nárse kórineıin dep júrgennen saý ma?! Shegebaıdyń túr-tulǵasynan-aq qutyla almaı-aq qoıdy. Kózin tastaı jumsa-aq boldy, júrer jolyn kes-kestep, taltaıyp Shegebaı tura qalady. Mine, menikin kórdiń be degendeı, balaǵyn jýan sanǵa deıin túrip, Germanııadan jasatqan gıps aıaǵyn kórsetedi. Uryp qoıypty ondaı aıaqty! О́zimizdikimen-aq Bıahmet te qatardan qalyp jatqan joq. Eshkimnen kem emes, buıyrsa erteńnen bastap Saryaǵash shıpajaıyna baryp, demalyp qaıtpaqshy.
Bıahmet aqsaq ta osy móltek aýdannyń ana basyndaǵy aıaq kıim jóndeıtin dúńgirshek ıesi. Munyki de Aýǵan soǵysynan tapqan keselden aýlaq. Tóbeles qoıa baıaǵy. Bireýler poıyzdyń tambýrynan laqtyryp jibergen. Jer-jerge túıindemesin jiberip, ózine laıyq qyzmet izdep edi. Tehnıkým bitirgen. Eki-úsh dıplomdy mamandar qyzmet tappaı sandalyp júrgende Bıahmettiki ne aspandaý. Múgedekterge moraldyq jáne asqan adamgershilik turǵysynan qaraıtyn bizdiń qoǵam qalaı degende de adal ǵoı. Bıahmetke de ákelik qamqorlyǵyn aıamady. Eki-úsh aı tegin oqytyp, dúńgirshek ashyp berdi. Qalǵany Bıahmetke baılanysty.
Jaraǵyr, kóbirek siltep jibergen be nemene?! Tóbe quıqasy qyryq qumyrsqa kemirip jatqandaı shymyrlaıdy. Tamaǵy qurǵaıdy. Moıny bylqyldap, eki ıyǵyna alma-kezek qulaıdy. Osy kelinshektiń ne pálesi baryn qaıdam, álde araqtyń ishine dári qosyp bere me, áıteýir úıine kelseń bitti, aınalsoqtap tuzaqqa túskendeı matalasyń da qalasyń. Bıahmetti klıentter kútip júrmesin ana jaqta.
Kózi kirtıip tóńiregine tiktelip qarady. О́z sharýasymen árli-berli zyrlaǵan mylqaý kelinshektiń jýan bóksesin alaqanymen sart etkizdi. Buıymtaıy endi eske tústi: – Bardyń ba, Shegebaıǵa?
«Bardym». – Kelinshek basyn ızedi.
– Mán-jaıdy túsindirdiń be?
«Túsindirdim».
– Ne dedi?
«Ún-túnsiz shyǵaryp saldy».
– Qalaı, qalaısha, jyn qaǵyp ketkennen saý ma Shegebaıdy?! Oý, ol Germanııaǵa júrgeli jatqanda osy qalanyń bar etikshisi jınalyp, «oramal ton bolmaıdy, jol boladynyń» yrymyn jasap, nıetimizdi bildirgen joq pa edik. Sonyń basy-qasynda ózim júrgem. Germanııa bolmaǵanmen Saryaǵash ta…
Qabyrǵaǵa súıenip ornynan turdy. Táltirektep tysqa shyqty. Búrseńdep ishke qaıta kirdi. Áldenege ashýlanǵandaı qoldary dirildep, qyrly staqanǵa quıylǵan arzanqol araqty shimirkenbesten tartyp jiberdi: – A-ha-ha, sen, sen bar-aý, malades! Sezesiń bir nárseni. A-ha-haý, búgin meniń kaıf ustaıtyn kúnim eken ǵoı. Búgin qasyńdamyn buıyrsa…
«Erkińiz bilsin!» degendeı kelinshektiń kózderi kúlimdedi.
Bıahmet eki qolyn taraqtap jelkesine qoıyp, temir kereýet ústinde erkin kósildi. Mastyǵy tez tarqady. Kózin jumsa bitti Shegebaıdy kóretin bolǵan soń, odan qutylýdyń joldaryn tereńirek jáne jaýapkershilikpen oılastyrdy: «Shegebaıdyń munysy adamgershilikke jata ma? Bes-on tıynyn bermese artyna tyqsyn! Bıahmetke buıyrǵan nesibe de turǵan shyǵar bir jerde. Kim-kimdi asyrap júr? Oý, alysqa sapar shekkeli jatyr eken, «Bıahmettiń joly bolsyn, jaqsylap demalyp qaıtsyn» demeı me eń bolmasa. Ún-túnsiz shyǵaryp salǵany qalaı? Jáne Bıahmet arnaıy adam jiberip turǵanda…»
Kóz aldynan aýmaly-tókpeli dúnıeler kıno lentasyndaı tizbektelip ótip jatty. Qaladaǵy mylqaýlar men múgedekter qaýymdastyǵy bas qosý uıymdastyrsa bitti, bári jabylyp Shegebaıdy maqtaıdy. Maqtaǵanda da túbin túsiredi. Aqsaqtyǵyna qaramaı shaǵyn bıznesti durys jolǵa qoıǵan Shegebaı… Tiri jandy sandaltpaı, aýdandyq salyq komıtetine ýaqytymen jarnasyn tólep turatyn da Shegebaı… Halyqqa qaltqysyz qyzmet isteýdiń úlgisin Shegebaıdan úırenińder… Shegebaıdyń tájirıbesin búkil qalaǵa taratamyz… Aıyna bir ret Shegebaıdyń leksııasyn tyńdaıyq… Shegebaı master-klass uıymdastyrsyn… Oý, sonda bul Shegebaı basa-kóktep qaıda barady?! Shegebaıǵa toqtam aıtatyn bir adam tabyla ma, samarodnyı sary altyn boldy-aý sonda bul Shegebaı?!.. Shegebaıdyń ıneniń jasýyndaı qylmysy joq, tap-taza… Shegebaı qudaıdyń tapa-tal túsinde tórt birdeı azamatty jelkeden túıgishtep, dúńgirshekten qýyp shyǵady. Sonda da Shegebaıdiki durys. Meıli, ıt te bolsa sol tórteýi ǵoı, Bıahmettiń arǵy-bergi jol shyǵynyn kóterip júrgen. Shegebaı búıtip basqa sekire berse, bir kúni…
***
Shegebaıdyń dúńgirshegi tún jarymynda ot qushaǵyna orandy. Onyń qaıdan kelgen kesel ekendigin etikshi jaqsy túsindi. Erteńinde asyqpaı kıindi. Qaıda asyǵady. Gıps aıaǵyn sylap-sıpap qaıta kıdi. Tisteri qyshyrlady, jaǵy jybyrlady. Sóıtti de mylqaý kelinshektiń úıine telefon soqty:–Bıahmet, sen sondasyń ǵoı, kút meni. Qazir baryp, jelkeńdi qııamyn, saý aıaǵyńdy syndyramyn!.. Áńgime sol!..
– Kelme, nege kelesiń! Seni shaqyrǵan bireý bar ma?! Kaıfty buzasyń, búgin kaıf ustaıtyn kúnim…
Shegebaıdy esik aldynan áıeli kútip aldy:–ÝZI-ge tústim. ÝZI aldamaıdy. Qudaı tilegimizdi berdi, tórtinshimiz ul eken, Shegebaı…
Etikshi ne ilgeri, ne keıin júrerin bilmeı qalt turyp qaldy.
Qýanysh JIENBAI.