Buzylmasyn uıamyz

Senbi, 9 aqpan 2013 7:22

Sharq uryp aýylymdy saǵy­nyp kelemin. Saǵynyshqa tolǵan júregim erkinen tys dúrs-dúrs balǵa urǵandaı soǵady. Kóz aldyma týǵan aýyldyń beınesi, aıaý­ly anamnyń jol qarap júr­gen sulbasy elesteıdi. Kórshi Egin­baı ákemniń nemeresin aldyna salyp yńyldap otyratyny, qur­dasym Rústemniń aqjarma kúl­kisi…bári-bári kókiregimde saırap tur. Kóńil qurǵyr el­jire-e-ep-aq ketedi. Eskirgen esik­tiń topsasyndaı  tozǵan sary avtobýs shıqyldap ilbip keledi. Uzyn­nan sulaǵan qara jol kók­jıekke sińip jatyr.

Senbi, 9 aqpan 2013 7:22

Sharq uryp aýylymdy saǵy­nyp kelemin. Saǵynyshqa tolǵan júregim erkinen tys dúrs-dúrs balǵa urǵandaı soǵady. Kóz aldyma týǵan aýyldyń beınesi, aıaý­ly anamnyń jol qarap júr­gen sulbasy elesteıdi. Kórshi Egin­baı ákemniń nemeresin aldyna salyp yńyldap otyratyny, qur­dasym Rústemniń aqjarma kúl­kisi…bári-bári kókiregimde saırap tur. Kóńil qurǵyr el­jire-e-ep-aq ketedi. Eskirgen esik­tiń topsasyndaı  tozǵan sary avtobýs shıqyldap ilbip keledi. Uzyn­nan sulaǵan qara jol kók­jıekke sińip jatyr. Quddy biz­diń aýyl alystap ketkendeı. Shilińgir shildede aýyldaǵy balalar móldirep aǵyp jatqan Qabyrǵanyń sýyna shomylyp jatqan shyǵar, á! Kim bilsin, álde shóp shaýyp júr me eken? Esime balalyq shaqtyń baqytty kezeńderi úzik-úzik oralady. Ájem, Aqbas atam, Aqataı… bári jıylyp kútip turǵandaı sezi­ledi. Ol kisilerden men jyraq, jo-joo-joq olar menen jyraq­tap ketkeli qashan ana jaqqa. Saǵynyshty ómir-aı!

Aýyldyń ortasyna kirdik. Adam tanymastaı ózgergen. Qu­lap qalǵan úıler, olardyń qańy­rap, úńireıgen qabyrǵalary. Be­tin aýlaq qylsyn, beıne bir so­ǵys bolǵan jerden aýmaıdy. Avtobýstan túse klastasyma jo­lyq­tym. Qushaqtasyp jatyrmyz…– Úlken qalada ne jańalyq bar, demalys pa? – deıdi.– Bári jaqsy, aýylǵa aýnap-qýnap qaıtqym keldi.– О́zderiń qalaı? Ne kásip istep júrsińder?– Kásibimiz sol, úı buzý, otyn jınaý, mal baǵý….Taǵy birdemelerdi aıtqan boldy. Estigen joqpyn, estigim de kelmedi. Birtúrli kóńilim qu­lazyp ketti.Bizdiń bala kúnimizde aýyl kóńildi edi. Aýyl adamdary aq­jarqyn, qaq-soqpen jumysy joq, ýaıymsyz ǵumyr keship, shat-shadyman júretin.  Ol kezde  elde shejireli qarııalar, ımandy ájeler óte kóp bolatyn. Árbir úıde tóbedeı bolyp bir-bir úl­ken kisi otyratyn. Úlken kisi bar úıde ımandylyq dán sebedi. Sha­ǵyn aýylda beıbereket urys­ ta, odaǵaı qylmys ta oryn almaıtyn. Egerde aǵaıyn arasynda  oryn­syz jaǵdaı týyp qalsa, eldiń jasy úlken qarııasy Esim­seıit ataǵa baryp júginedi. Ol kisi bolsa sheshilmeı qalǵan tú­ıindi qolma-qol sheship, ádil­digin aıtady. Mine, osyndaı berekesi uıyǵan elde óstik.Aýylymyzdyń aty Qabyrǵa dep atalady. Basyn Ulytaýdan alyp, batysqa qaraı qyzdyń bu­rymyndaı órile aqqan Torǵaı ózeniniń bir salasy… Uly aǵar­týshy Ybyraı atamyzdyń «Qyp­shaq Seıitqul» áńgimesinde «Qyp­­shaq Seıitqul otyz úıli tobyrymen kóp jerlerdi kezip júrip, aqyrynda Torǵaı tóre­sin­degi Qabyrǵa degen ózen-sýdyń boıyna toqtady», dep jazǵany bar. Demek, Qabyrǵa degen jer­diń eptep bolsa da kópshilikke málim ekeni aıan.Týǵan jerimizdiń tarıhy da tereńde jatqan qupııa qoıma sekildi. Ony maǵan ájem marqum shym-shymdap syr ǵyp shertetin. Ájem aıtqan sol áńgimeniń bári ertegi sekildi edi… Eseıe kele solardyń shyndyq ekenin túsin­dim. Torǵaı jurty aýzy dýaly áýlıe dep dáripteıtin kóregen Sary Qoshqar batyr bizdiń babamyz bolyp keledi. Beıiti de aýyldyń irgesinde. 1993 jyly batyrdyń 300 jyldyǵy erekshe saltanatpen atap ótildi. Oǵan Al­matydan aqıyq aqyn Ǵafý Qaıyrbekov keldi. Bala bolsam da aqyndy kórgim kelip, syrtynan barlap júrdim. Barlyq óleń­derin jatqa bilem. Bir sát daýylpaz aqyn sahnaǵa shyǵyp, qyran daýysymen óleń oqyǵanda shýyldap otyrǵan jurt siltideı tyna qaldy.Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» dastanyndaǵy Baıan­nyń dosy, eren batyrlyǵymen kózge túsken Janataı batyr da osy jerde  týyp, dúnıeden oz­ǵan. 1919 jyly Torǵaı oblys­tyq atqarý komıtetiniń múshesi ári mılısııa bastyǵy, 1926 jyly RSFSR Joǵarǵy Sotynyń Qazaqstan bólimshesinde alqa mú­shesi bolǵan Kenjeǵul Búrkitov, nebary 30 jasynda Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn ıelengen Erkin Shaıkenov, ǵalym-jazýshy, jýrnalıster Sapabek Ásip, Bógetbaı Álmaǵanbetov, aqyn Baıdaq Mol­­dashev, jazýshy Qoǵabaı Sár­­sekeev, Jumataı Sabyr­jan­uly, hımııa ǵylymdarynyń doktory Múbarak Ermaǵanbetov, ma­tematık-ǵalym Uǵybaı Bek­tur­synov, ǵylym kandıdattary Qa­ıyrjan Baımaǵanbetov, Káken Ospanov, Ramazan Boqanov esim­derin erekshe maqtanysh tutamyz.Buryn aýylda qazynaly qa­rııalar kóp edi. Kózim kórgen Esim­seıit, Buzaý, Shaıqystan, Álim, Boqan, Tóleý, Aqbas, Bó­pish, Talqanbaı  atalarym jıi esi­me túsedi. Saǵynamyn. Osy aqsaqaldar aýyr kezeńde ýaqyt­pen sanaspaı eńbek etti, qan maıdandy bastan keshti. Eldiń bir­ligi men berekesin saqtady. Keleshek urpaqqa úlgi bola bildi.Stýdent kezimde aýylǵa de­malysqa kelgen saıyn mindetti túrde úlkenderge sálem beremin. Ol kisiler bir marqaıyp qalady. Keıde otyryp áńgimege aıtady.  Jańa kórkeıip kele jatqan Astana týraly da surap qalady. Shamam kelgenshe jaýap beremin. Osy jolmen Tóleý aqsaqalǵa keldim. Aýyz toltyryp sálem berdim. Eptep ázili bar aqsaqal, suraqty jaýdyryp jatyr.– Balam Elbasyn kórip tu­rasyń ba?– Joq, áke.– Áı, qalqam Boqan bolsa kórdim deı salar edi, – dep qarııa myrs etti.  Jańa elordaǵa qonys aýdarǵan qurdasy Boqan qarııany saǵynǵan bolar dep oıladym. Búginde eki aqsaqal da ómirde joq. Boqan áke astanada dú­nıe­den ozǵan.  Balalary  súıegin aýyl­ǵa aparyp qoıdy. Aýylda qalǵan sarqyndy qarııalardyń sońy bolyp, bir qarııa ǵana júr. О́tip jatyr, ketip jatyr dú­nıeden… Kúmistelgen múıiz shaq­shala­ry­nan nasybaıyn náshine keltirip, shúıire atyp, úzik-úzik sóılep úzildirip qoıatyn, qıly-qıly tarıhty tereńnen qozǵap tamsantyp otyratyn shejireli qarııa­lar da tarıhqa aınalyp barady.Biz ony kesh túsinip júrmiz.Aýyldyń ortasynda 1969 jyly boı kótergen mádenıet úıi boldy.  Eńseli, aýylǵa erekshe kórik berip turatyn. Ol kezde klýbta únemi kıno qoıylady. Bala bolsaq ta kınodan qalmaımyz. Úndi kınosy kelgende maldy erterek jaılap, klýbqa qaraı zymyraımyz. Kınoǵa kirý bıleti­niń quny – 20 tıyn. Qazirgi tań­da jas balǵyndarǵa aıtsaq, senbeı qalýy múmkin. Kınomehanık marqum Sháken aǵaı, bilimdi azamat edi. Aýdannan túrli kınolardy alyp kelip kórsetedi.  Keıde aýylǵa alystan at arytyp án­shiler keledi. Qazirgi belgili dep júrgen ánshilerdiń deni bizdiń aýyldaǵy klýbta tamyljytyp án salǵan. Olar kelgende aýyl jurty bir jasap qalady. Qaýyrt jumysta shań-tozańǵa kómilip jú­retin  aǵa-jeńgelerimiz jýynyp-shaıynyp, qazdaı tizilip klýbta otyrady. Aýylǵa sol kezde respýblıkaǵa aty málim  ob­lystyq «Sherter» ansambli jıi keledi. Onyń sebebi de bar. Ansambldiń mańdaıaldy ánshisi Saılaý aǵa bizdiń aýylda týǵan. Ordabaı ákemniń uly. Bul áý­lette týǵandar tuqymymen óner­paz. Temiráli Baqtygerevtiń «Baryp qaıt, balam aýylǵa» atty ánin dombyramen babyna keltire oryndaıdy. Osy ándi tyńdap otyrǵan ájelerimiz kózine jas alyp, kóńilderi bosap qalady. Aýyldyń ajary bolǵan máde­nıet úıi de ótken ǵasyrdyń soń­ǵy shıreginde buzylyp qaldy. Birde osy úıindi bolyp qalǵan klýbtyń janynda Aıdos, Ardaq, Amanjol tórteýmiz áńgimelesip otyrdyq.Qoıý qara sııa tún. Aı sáýlesi syǵyraıyp túsip tur. Aýyl qa­lyń uıqyda. Áńgime jelisi oqy­ǵan tarıhı kitaptar jáne batyr babalar jaıyna oıysqan. Kóne tarıh qatparynan syr shertip, babalarymyzdyń tegimiz Kókbóri deıtini tegin aıtylmaǵanyn, olar­dyń on úsh jasynda otaý ıesi, on besinde qolyna qarý alyp eli men jerin jaýdan qor­ǵaǵany týraly, al bizdiń etegi­mizdi jııa almaı, ata-ananyń je­teginde júrgenmiz sóz boldy. Uıat-aı.    Kenesary men Naý­­ryz­baıǵa tamsana toqtalyp, Abylaı hannyń túsin joryǵan Buqar jy­raýdyń áýlıelegine bas ıip barlyq qazaqtyń taǵdyryn bol­jaǵandaı sáıkes keletinine tań qaldyq. Aqyry tórteýmiz biz kim­biz degen suraqqa tireldik. Oı­lanyp qaldyq.– Qurt-qumyrsqa, jo-jo-joq, – deıdi Aıdos.– Baqa-shaıanbyz.– Qalaı? Bizden keıingi ur­paqtar da bar emes pe? – Kúlip jiberdi. Bárimiz de kúldik. Nege? Baqa-shaıan bolǵanymyzǵa ma? Qyzyq…Bizdiń aýyldyń adamdary ázil sózge usta, shetterinen bir atary bar jandar. Baıqamasań, qonaq bolyp kelgen kisige «japsyrma» esim qoıyp jiberedi. Aýylda Serik degen esim kóp. Bir-birin shatastyryp almaý úshin  Kápir Serik, Qoıshynyń Serigi, Táı-táı Serik, Torǵaı Serik dep atap jatady. Aýyldyń jalǵyz aqyny bar. Ol meniń Jylqybaı kókem. Osy jerde týǵan. Áke-sheshesi kezinde sovhozdyń ordendi shopany bolǵan, elge syıly adamdar.  Abyroıly áke-shesheniń arqa­syn­da Jyqań jalǵyz ul bolyp, erke ósti, eshkim betinen qaqqan joq. Keıin ákesiniń jolyn qýyp shopan boldy.  Aýylda toı ótse eń aldymen dýmandy Jyqań bas­taıdy. Qara dombyrasyn kúm­bir­lete shertip,  qarlyqqan daýysymen óziniń óleńin aıtady. Jazǵan óleńderi tom-tom bolyp qara dápterde jınalyp jatyr. Esh gazette jaryq kórgen emes. Aǵamyzdyń Katıa degen súıkimdi jubaıy boldy. Negizi, Qostanaı jaqtan…Orysshaǵa sýdaı. Aýyl­ǵa kelgen basqa ult ókilderi Katıa jeńgemmen emen-jarqyn sóı­lesedi. Keıin ol kisi aýyryp  dú­nıe saldy. Aǵamyz basy sopaıyp jalǵyz qaldy. Jyqańnyń jú­dep-jadap júrgen kezindegi  bir oqıǵa oıyma oraldy.Shilińger shildeniń mı qaına­tar ystyǵy. Shaqyraıǵan kún tas tóbege aýyp, úı irgesin kó­leńkelep, kitap oqyp otyrǵan­myn. Anadaıdan «Áı!» degen qar­lyqqan daýysqa jalt qarasam Jylqybaı aǵam kele jatyr eken. Kádimgi ápendi Jyqań. Túri surlanyp, eki kózi sharasynan shyqqaly tur. Daýysy zildi.– Apań qaıda?Saraıdyń aldynda Qarashash ájem men túbit tútip otyrǵan apamdar jaqqa qolymdy shoshaıtyp: «Áne otyr» dedim. Ol bolsa satpaq-satpaq shalbarynyń ysh­qyryn baılanǵan kendir jipti qaıtadan yshqyna tartyp turyp maǵan tıisti:– E-ı, osy sen qashan ákim bolyp meni jarylqaısyń?– Qaıdan bileıin…– Iı-ı, sen osy ne bilesiń. – Qolyn siltep saraı jaqqa súıretile qozǵaldy.Bizdiń aýyl Jyqańdy ápendi sanaǵanmen anam «ata-anasy jaq­sy kisiler edi, bireýdiń jal­ǵyzy ǵoı,  taryǵyp júrgen bolar», dep aıaýshylyq bildiretin. Qolyn qur qaıtarmaıtyn. Son­dyqtan, ol bizdiń úıge jıi kelip júredi.Jyqańnyń is-áreketin qy­zyq­tap, oıym san-saqqa bólinip turǵan zamatta Qarashash ájem:– Qudaı taǵala, aman-saýsyń ba, áı, qara ul? – dedi.– Qudaıdyń kózi joq, – dep dúńk etti ol.– Táıt ári! Jaratqan ıege ti­liń tımesin, óı qaǵyndy neme, sol.– Tilim tıse barsyn, kerek ja­nymdy alsyn, – dep janaryn jasqa toltyryp eńkildep kep jylasyn. Anam jubata almaı áýre. Qarashash áje de, men de ań-tań bolyp qarap qalyppyz…Sol kórinis kóz aldyma kelgende Jylqybaı aǵama jaqsylyq jasaǵym kelip turady. Qazir elde jalǵyz turady, zeınet­ker­lik­ke shyqqan.  Aýylǵa barǵan saıyn aǵama baryp sálem berem.  Uzaq otyryp áńgimelesem. Kóńi­li keń, nıeti adal kisi.Buryn osy  aýyl Krýpskaıa atyndaǵy keńshar, Keıin Qabyr­ǵa ujymshary bolyp 40 jyl úlken sharýshylyqtyń ortaly­ǵyna aınaldy. Onyń Kemer, Bestam, Alakól degen bólimsheleri boldy. Osy sharýshylyqtyń bar­lyǵyn qosqanda keńsharda 35 myń qoı, 4 myń bas iri qara, 2 myń bas jylqy qyrǵa óretin. Sharýalar tabysynyń basty kózi – keńshar maly bolatyn. Shopandar ony baǵyp, jumysshylar jem-shóbin ázirlep,  úı-jaı, qo­ra-qopsylaryn jóndep, aılyq­taryn ýaqytyly alyp turady. Aýylda mashına-traktor parki jumys istedi.Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardaǵy qıyndyq aýyldyń eńsesin ezip jiberdi. Zeınetaqy jyldap keshigip, aýylda jumys­syzdyq beleń aldy. Sol kezde qolda ustap otyrǵan maldyń da quny bolmady. Tyǵyryqqa ti­relgen jurt jappaı qonys aýdara bastady. Aýylda búginde  30 otbasy ǵana turaqtap qaldy. On jyldyq oqý ordasy ortalaý mektepke aınaldy.El ekonomıkasy damyǵan saıyn týǵan aýyldyń turmysy kish­kene bolsa da túzelip keledi. Elek­tr jaryǵy turaqty, ár úı de telefon ornaǵan. Qysy-jazy jol qatynasy úzilip kórgen emes. Alaıda, sheshimin tappaǵan má­sele de jetkilikti. Aýyl jur­ty aýyz sýdy ózennen tasyp ishedi. Aýylda jumyssyzdyqtyń kesirinen jastar turaqtamaıdy. Olarǵa mal baǵýdan basqa kásip kózi joq. Elbasynyń «aýyl ákimderiniń jeke bıýdjeti bolady» degen sózi kóńilge qanat bitirdi. О́ıtkeni, qazirgi tańda aýyl ákimderiniń qolynda esh qarjy kózi joq. Qarjy bolma­ǵannan keıin júıeli jumys júrgizý de múmkin emes. Sodan keıin aýyldaǵy sheshimin tap­pa­ǵan máseleler qordalana beredi.Aıta berse, aýyldyń muńy kóp. Beıimbet atamyzdyń: «Gúl­dense aýyl, gúldenemiz bári­miz!» degen sózi eriksiz oıyma oralady. Ǵasyrlar boıy aýyl ulttyń uıasy bolyp edi. Búginde aýyl jabyrqaý kúıde. Uıasynan ushqan qus ta alys ketpeıdi. Bizdiń de bir kúni uıamyzǵa qaraı usha­tynymyz ras. Ulttyń uıasy esh­qashan buzylmasyn degim keledi.Azamat ESENJOL.Qostanaı oblysy.