Qazyna Qalıbek

Senbi, 20 sáýir 2013 0:34

Qalıbek aǵamen ilýde bir kezdesken sátte, ol kisi týraly oıǵa qalamyn: aýdanda turyp-aq qalamger retinde óziniń týǵan jeri men eline osynshama úlken eńbek sińirýge bolady eken ǵoı dep.

Senbi, 20 sáýir 2013 0:34

Qalıbek aǵamen ilýde bir kezdesken sátte, ol kisi týraly oıǵa qalamyn: aýdanda turyp-aq qalamger retinde óziniń týǵan jeri men eline osynshama úlken eńbek sińirýge bolady eken ǵoı dep.

Iá, búginde jetpis jastyń bıigine kóterilip otyrǵan Qalıbek Altybaevty Zaısan tarıhynyń qazynashysy, shejiresi dep aıtýǵa ábden bolady. Eger osy sózime sen­beseńiz, ol kisiniń jazǵan «Atameken Zaısan» atty kitabyn oqyp kórińiz. Osy kitaptan aýdannyń ár kezeńdegi tarıhy men sol tarıhta azdy-kópti iz qaldyrǵan myńdaǵan adamynyń, qol bastaǵan batyrlarynyń, el bastaǵan bıleriniń, patsha zamanyndaǵy bolystary men baılarynyń, neshe túrli saýdagerleri men kópesteriniń, bala oqytqan moldalary men alǵashqy muǵalimderiniń, balýandary men sheshenderiniń, qusbegiler men saıatshylarynyń, qazaqta alǵash qyzyl kirpishten órnektep tam soqqan sheberleri men ustalarynyń, el basqarǵan azamattarynyń, aty shyqqan ǵalymdary men qalam­ger­leriniń, óner sheberleriniń, Keńes Odaǵy kezinde ómirdi alǵa bastyr­ǵan eńbek maıtalmandarynyń, so­ǵys ardagerleriniń, ustazdar men dárigerlerdiń, búgingi zamannyń kásipkerleriniń jáne basqa da kárisi men jasynyń jeke ómiri týraly qy­­zyqty maǵulymattarǵa, Zaısan ta­­rıhynyń qyry men syryna qany­ǵasyz.Osynshama baı derekterdi jı­nastyryp jarııalaýdyń ózi­ bir adamnyń ómirine júk bol­ǵan­daı. Men tipti bul kitapty jas­qanbastan Zaısan aýdanynyń ensıklopedııasy dep aıtqan bolar edim. Qalıbek aǵa óziniń osy bir ǵana eńbegi arqyly aýdan tarıhyn munan keıin zertteýshilerge, búgingi men erteńgi kúnniń talapty jastaryna mol mura qaldyryp otyr.Alaıda, Qalıbek aǵanyń eń­begi mu­nymen shektelmeıdi. El Táýel­siz­diginiń 20 jyldyǵy qar­­sańynda aýdan ákimdigine «Zaı­san» dep atalatyn túrli-tústi bezendirilgen birneshe júzdegen sýretpen kórkemdelingen derekti tanymdyq kitapty taǵy da shyǵarysyp berdi. Onda aýdannyń sharýashylyqtary men ár saladaǵy mekemeleri, eńbek ozattary týraly mol derekter bar. Munan keıin aýdannyń bilim salasynyń bar­lyq mekemeleri men mektepterin, ustazdaryn qamtyǵan «Ustaz – eldiń tiregi» atty 450 bettik taǵy bir tolymdy kitap shyǵardy. Qysqasyn aıtqanda, aýdannyń keshegisi men búginin, baı tarıhyn Qalıbeksiz elestetý qıyn.Degenmen, bul aıtylǵandardyń barlyǵy Qalıbek aǵanyń bir ǵana qyry.Qalıbek Altybaev – qazaqtyń tanymal sózjumbaqshysy. Qazaq­stan Jýrnalıster odaǵynyń mú­shesi, Zaısan aýdanynyń qurmetti azamaty. «San suraqqa saıahat» (1993), «Zaısan órnekteri» (2000), «Abaı­dyń alyp aıdyny­nan» (2001), «Shy­raǵyń máńgi sónbeıdi» (2003), «Synaptaı syrǵyǵan jyldarym» (2003), «Atameken Zaısan» (2006), «Úsh­ kemeldiń shalqarynan» (2011), t.b. kitaptardyń avtory. Bul kitaptarynyń basym bó­ligi sózjum­baqtardan turady. Anaý-mynaý emes, uly Abaı, Shákárim, Áýezovtiń alyp aıdynyn arqaý etken sózjumbaqtar dúnıesi. Qalekeń sózjumbaqtyń qazaqshasynyń tarıhy 1957 jyldan bastalady dep sanaıdy. О́zi sózjumbaq qurastyrýdy 1960 jyldan bastaǵan.Qalaǵań sózjumbaq álemine qalaı keldi?– Abaıdy 12 jasymnan bas­tap oqydym. Durysy, «Abaı jo­lyn». Ákem soǵystan janyn áreń súırep kelgen ardager, sheshem jarymjan adam. Jan saqtaý kerek. Saýyr taýynyń ishinde, Oba­ly degen jerde tórt klastyq bas­taýysh mektep boldy. Osy mek­tepte barlyǵy onshaqty bala oqı­myz. Besinshi klastan bastap oqý­dy tastap, qoı jaıyp, tyrba­nyp tirshilik etýge týra keldi, – dep syrshyl áńgimeniń shetin sýyrt­paqtap shyǵardy Qalıbek aǵa.Bir kúni Qyzyl otaýda «Qazaqstan áıelderi» jýrnalyn aqtaryp otyrsa, sońǵy betterinde tórt-bes krossvord jarııalanypty. Biraq bireýler álgi krossvordtardyń sheshýin taýyp, torshalaryna jazyp qoıypty. Ol endi jýrnaldyń kelesi sanyn asyǵa kútti. Jýrnaldyń jańa sanynda álgi krossvordtardyń jaýaby jarııalanypty. Jaýaptarynyń kóbisi durys bolyp shyqty. О́zi qurastyrǵan sansózderdi oblystyq «Kommýnızm týy» gazetine jibere bastady. Bul gazette Talaptan Imanbaev degen sózjumbaqshy bar ol kezde. Sol kisi jazbasha nusqaýlar berip, jalyqpaı jaýap hattar jazady.1970-shi jyldary Qalekeń sol Imanbaev aǵamyzǵa salalyq sóz­der­diń qazaqshasyn jazdyrady. By­laı dep: krossvord – mataý sóz, chaınvord – tizbe sóz, krıptogramma – sansóz, anagramma – sózden-sóz, rebýs – beınesóz, skanvord – baǵdarsóz. Osy termınderdi aýdarǵan avtorlyq quqysy zańdy bekimese de, bul sózder qazirgi kúnge deıin solaı paıdalanýda.Uly Abaı, Shákárimniń, Muh­tar­dyń izi qalǵan Semeıdiń zııaly jur­tymen bertinde jaqyn aralas­ty. Semeıdegi respýblıkalyq Abaı qorynyń prezıdenti Bal­ta­bek Er­sá­limov, Abaı qoryq-mura­jaıy­nyń burynǵy dırektory Tóken Ib­ra­gımov, óskemendik tanymal ustaz Qanıpa Bitibaevanyń oı-pikirleriniń, keńes-paıymdarynyń paıdasy úlken boldy.2011 jyly Semeı baspasynan Abaı, Shákárim, Muhtar shyǵar­ma­shy­lyǵyna qurylǵan sózjumbaqtardan turatyn «Úsh kemeldiń shalqarynan» kitaby shyqty. Búginde «Abaıdy oqy, oılan, tap» degen kitaptyń sońǵy núktesin qoıýǵa taıaý. Jaqyn keleshekte jaryq kórip qalar.Al endi osy aıtylǵandarǵa qarap, Qalıbek aǵany ómir boıy jazý-syzýmen, sózjumbaqpen aınalysqan jan eken dep oılap qalarsyz. Múldem olaı emes. Ol ómir boıy aýdan ómiriniń ystyǵy men sýyǵyna tonyp, sharýashylyqtarda qyzmet etip keldi. Jastyq shaqta biraz ýaqyt mal da baqty. Aýdandyq gazette maqala, óleńderderi burqyrap shyǵyp jatty. Oqýdy syrttaı oqydy. Sodan Keńes Armııasy qataryna shaqyryldy. Áskerden oralǵan soń «Kendirlik» keńshary komsomol uıymynyń hatshylyǵyna bekitildi. 1970 jyly «Qaratal» keńsharyna jumysshy komıtetiniń bastyǵy, 1973 jyly Blagodarnen aýyldyq keńsesiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Almatynyń joǵarǵy partııa mektebin syrttaı oqyp bitirdi. 1987 jyly aýdandyq daıyndaý keńsesine dırektor bolyp keldi. 1990 jyldardyń basynda Semeı polıgony jónindegi arnaıy komısssııanyń tóraǵasy boldy.Sóıte júrip, Zaısannyń tarıhyn, el arasyndaǵy áńgimeler men muraǵat derekterin tirnektep otyryp jınastyryp, jaryqqa shyǵarýda bir ózi bir mekemeniń moınyna júk bolarlyqtaı úlken ister tyndyrdy. Osynyń bári boıyna ata-ana qanymen bitken zerektiktiń, ómir tárbıesinen alǵan uqyptylyq pen jalyndy jiger, kópshil qasıettiń, erinbeıtin eńbekshildiktiń arqasy. Ol kisimen áńgimelesken adam az ýaqyttyń ózinde osy óńir tarıhy týraly talaı jaıǵa qanyǵady.– Jalpy, Zaısan óńiri saýda isi erteden júrip, damyǵan jer ǵoı. Zaısanda HIH ǵasyrdyń ózinde 32 gıldııaly saýdager bolǵan. Oılap kórińiz, 32 mártebesi joǵary saýdager! Birinshi gıldııaly saýdagerler sheteldermen saýda júrgizgen. Ekinshi gıldııalysy el ishinde degendeı.Zaısanda 1874 jyly Beısen aýylsharýashylyq mektebi ashylady. Onda kishi mal dárigerleri, agronomdar daıarlanǵan. 1876 jyly Zaısan qalasynda Lomonosov mektebi ashylǵan.1912 jyly anaý AQSh-tyń ataqty Chıkago qalasynda ótken festıvalda Zaısandaǵy Hohlovtyń ara baly sapasy men dámdiligi jaǵynan birinshi oryn alǵan. Saýyrda ósetin sarlyq qoıynyń etin orys patshasynyń ózi ádeıi aldyryp otyrǵan. Merınos qoıyn Zaısan óńirine Sorokın degen saýdager baı alyp kelgen degen sóz bar. Osy Sorokınniń 50 myń qoıy, 10 myń iri qarasy, júrgende jer qaıysqan qalyń jylqysy bolǵan. Osy Sorokınińiz HIH ǵasyrdyń aıaǵynda ataǵy jer jarǵan «skotopromyshlennık» atanǵan. Teri óńdeý ónerkásibin jolǵa qoıǵan. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynda Zaısanda alǵash kınozal ashqan, – deıdi Qalıbek aǵa.

Saılaý TО́LEÝOV,jýrnalıst.

SEMEI.