Senbi, 4 mamyr 2013 3:24
Kúrkirep ótken keshegi soǵystyń máńgi umytylmas, janyńdy máńgi syzdatar qasireti bar eken. Men osy bir qasiretti jastaıymnan sezip óstim.
Kóktem shyǵyp, 9 mamyrdaǵy Uly Jeńis meıramy jaqyndaǵan saıyn ákem kóp kúrsinetin de, aqyr sońynda tósek tartyp, jatyp qalatyn. Qaıran ákem úshin qandy maıdan dalasyndaǵy qyrǵynnan oralmaǵan óziniń tórt birdeı týǵan baýyry – eki aǵasy men eki inisiniń qaıǵysy men qasiretin kóterý, árıne, ońaı bolmaǵany anyq.
Senbi, 4 mamyr 2013 3:24
Kúrkirep ótken keshegi soǵystyń máńgi umytylmas, janyńdy máńgi syzdatar qasireti bar eken. Men osy bir qasiretti jastaıymnan sezip óstim.
Kóktem shyǵyp, 9 mamyrdaǵy Uly Jeńis meıramy jaqyndaǵan saıyn ákem kóp kúrsinetin de, aqyr sońynda tósek tartyp, jatyp qalatyn. Qaıran ákem úshin qandy maıdan dalasyndaǵy qyrǵynnan oralmaǵan óziniń tórt birdeı týǵan baýyry – eki aǵasy men eki inisiniń qaıǵysy men qasiretin kóterý, árıne, ońaı bolmaǵany anyq.
– Baryp duǵa qylaıyn desem, qabiri joq, oqıyn desem, haty joq baýyrlarymnyń, – dep egiletin qaıran ákem.
Jeńis kúni ákemizben birge biz de egiletinbiz, biz de kúrsinetinbiz. Soǵys dalasynan qaıtpaı qalǵan ákemniń eki aǵasy Muqametqalı men Nurǵalı, eki inisi Nábiǵalı men Qınaıatqalı Jumjumauldaryn izdestirip, solar jaıly derekter jınaýǵa ákemniń osy bir jan kúızelisi áser etken edi. Bir qyzyǵy, osy aǵalardyń qazasy jaıynda elge birde-bir «qaraly qaǵaz» kelmegen kórinedi. Alaıda, bertin, el úlkenderiniń aıtýynsha, soǵysta habarsyz ketken aǵalardyń qaraly qaǵazdary elge kelgen de desedi. Sol kezdegi kolhoz basshylyǵynda júrgen sholaq belsendiler: «Qajy mollanyń úıi eldi jınap alyp, duǵa oqytyp, kolhozdyń jumysyna kedergi jasaıdy, qaraly qaǵazdy soǵys bitken soń berermiz», dep pishedi. Biraq soǵys bitkennen keıin kolhozdyń keńsesi, sondaǵy barlyq qujattar órtenip ketken kórinedi.
Meniń atam Jumjuma molla dinı bilimi kúshti jáne túrli qasıetteri de mol jan bolatyn. Bizdiń aýyldyń kez kelgen adamy eń áýeli bizdiń úıge bas suǵyp, nan aýyz tıip, atamnyń batasyn alyp qana jolǵa shyǵady eken. Jaryqtyq sol atam óz balalarynyń oqqa ushqandyqtaryn túsimen-aq bilip otyrǵan desedi.
– Qulynym-aı, ótip ketken ekensiń-aý», – dep ah uryp, tóseginen turady eken de, quranyn baǵyshtaıdy eken.Tórt birdeı uldarynyń soǵystan oralýyn zaryǵa tosyp, kúni-túni jylaýmen bolǵan ájem Júrsıla Shegenqyzynyń eki kózi sý qarańǵy soqyr, atam eki aıaǵynan júre almaı sal bolyp otyryp qalǵan-dy. Munyń barlyǵyn maǵan Bıken ájem aıtatyn. Bul kisi soǵysqa deıin ákemniń týǵan aǵasy Muqametqalıdyń áıeli bolǵan. Eri soǵystan qaıtpaǵan soń úlkender jaǵy nemere aǵamyz Ǵabdylhamıtke ámeńgerlik jolmen qosqan kórinedi. Jalpy, sol tusta soǵystan qaıtpaǵan kóptegen azamattardyń jesirlerin qaıyndary men óz aǵaıyndaryna qosý el ishinde kóp bolǵan kórinedi. Nemere aǵamyz Birimjan Oqasuly soǵysta oqqa ushqan óziniń týǵan aǵasy Kárimjannyń áıeli Latıpany alǵany bar. Sol aǵamyz: «Masqara, aǵamnyń áıelin alyp qoıdym ǵoı, aǵam kelip qalsa men ne qylamyn?! Men onda aýyldan qashyp ketemin, – dep ázildep bolsa da aıtyp otyratyndyǵyn da estip óstik.
Ájem Júrsıla 1945 jyldyń sońyn ala qaıtys bolypty. Tósek tartyp jatqanynda aqyrǵy demi úzilgenshe óziniń kishi uly Qınaıatty (Qınaıatqalıdy) surap jatty desedi.
– Keldi me, Qınaıatjan keldi me? Bar, qarap kelińdershi, Qınaıatym keldi ǵoı deımin! Keldi me? – dep keıýana zaryǵyp dúnıeden ozypty.
Burynǵy Kókshetaý oblysynyń Krasnoarmeıes aýdandyq áskerı komıssarıatyndaǵy (qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysy, Taıynsha aýdany) arhıvte otyryp, shań basqan papkilerdi aqtarǵanymda da aǵalarym jaıynda eshbir derek taba almadym.
– Olar tiri, kelip qalady. Men ólip qalyp, olar úıge kelip qalsa, sender tanymaı qalyp júrer me ekensińder?!» – dep ákem aýyr kúrsinip bizge osyny aıtatyn da, eki aǵasy men eki inisiniń túr-túsin, bizdiń qaısymyzdyń solardyń qaısysyna uqsaıtyndyǵymyzdy kózi jumylǵansha sanamyzǵa sińirýmen boldy. О́z baýyrlaryn tiriler qatarynda sanap, jyl saıyn tórteýine tıesili pitir sadaqasyn da ózi berip júretin. Endi oılap otyrsam, ákem óz baýyrlary ózi joqta kelip qalsa, biz tanymaı qala ma dep alańdaǵan da eken-aý!
Aǵalar jaıly naqtyly bir derek bolmaǵannan keıin sol kezdegi Keńester Odaǵynyń Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq arhıvine suraý salyp hat jazýǵa týra keldi. 1983 jyldyń 21 sáýirinde Ortalyq arhıvten alynǵan №85359 jaýapta 1904 jyly týǵan qatardaǵy jaýynger Muqametqalı Jumjumauly 1942 jyldyń shilde aıynda, 1906 jyly týǵan Nurǵalı 1942 jyldyń qazan, 1916 jyly týǵan Nábiǵalı 1943 jyldyń qarasha, al 1919 jyly týǵan Qınaıatqalı 1943 jyldyń naýryz aılarynda habarsyz ketkendigi jazylypty.
Mine, bir úıdiń tórt birdeı azamatynyń jáne ákemniń tórt birdeı baýyrynyń, meniń aǵalarymnyń taǵdyry osylaı bolǵan eken. Qorǵanys mınıstrliginen alynǵan osy bir jan syzdatar qaraly habardy ákeme aıta almadym. Bul jaıynda ákem múldem bilmeı ótti dúnıeden. Ákemniń «olar tiri, keledi áli, men joqta kelip qalsa, tanymaı da qalasyńdar-aý» dep otyrar tátti bir sońǵy úmitin úzgim kelmedi. О́mirdiń túrli-túrli qasiretinen onsyz da muqalyp júrgen ári óziniń tórt birdeı týǵan baýyryn zaryǵa tosqan áke jany kúızelmese eken dedim.
Mine, osy arada Nábiǵalı aǵamnyń maıdannan jazǵan bir óleńinde:
Túsimnen Qınaıatjan shyqpaı-aý júr,
Bilmeımin bul kúnde ne bolǵanyn? – dep kúńirengeni oıǵa oralary bar. Sonda jaryqtyq Nábiǵalı aǵam óziniń týǵan baýyry Qınaıatqalıdyń 1943 jyldyń naýryzynda oqqa ushqandyǵyn túsinde sezgen eken ǵoı dep oılasam boldy, júregim jylaıdy. Al «Túsimnen Qınaıatjan shyqpaı-aý júr», – dep syz okopta otyryp muń jyryn jazǵan Nábiǵalı aǵamnyń ózi 1943 jyldyń qarashasynda oqqa ushqan edi.
Ákemniń tórt birdeı baýyrlarynyń, bizdiń úıdiń tórt birdeı arystaı-arystaı azamattarynyń osy bir «habarsyz ketkendikteri» bir kezdegi bizdiń qasıetti shańyraǵymyzdyń keıingi qasireti de bolyp, eń aıaǵy soǵystan keıin týǵan bizdiń de taǵdyrymyzdy muzdatqandyqtary az bolmady.
Buǵan deıin, ıaǵnı Keńes ókimeti ornaǵan zamanda baı-qajynyń tuqymdary retinde kózge túrtki bolǵandy bylaı qoıyp, meniń atam Jumjuma mollanyń týǵan aǵasy Babanazar qajynyń orys patshasyna qarsy jumystar júrgizdi degen aıyppen Sibirge jer aýdarylǵan Naýan haziretti elge qaıtarý jáne de Dala general-gýbernatorynyń ámirimen Kókshetaý óńirinde jabylyp qalǵan meshitter men dinı medreselerdi qaıta ashyp, tyıym salynǵan dinı salt-dástúrlerdi qaıta qalpyna keltirý jóninde orys patshasy Nıkolaı ekinshige hat jazǵandyǵy tarıhta bar jaı. Meniń atam Babanazar qajy aq patshanyń aldynda bolyp, aryzdanyp, Naýan hazirettiń sońynan izdep baryp ıt jekken jer deıtin Irkýtskiden elge aman-saý alyp qaıtty. Bul jaıynda jazýshy aǵamyz Sarbas Aqtaev óziniń Naýan Haziret jaıyndaǵy zertteý eńbeginde dáleldi aıta bildi. Bul jaıǵa meniń qolymdaǵy Ombydaǵy Dala general-gýbernatorynyń patsha keńsesine 1903 jyldyń 9 qarasha aıynda túsip, tirkelgen myna bir anyqtama aıǵaq bolary da anyq. «Asa mártebelim! Sizge qyrǵyzdar Babanazar Jańabatyrov pen Ábýtálip Bakızınniń jáne de basqalardyń jergilikti ákimshiliktiń quzyrymen jabylǵan medreseni ashý jáne Sibirge jer aýdarylǵan molla Talasovty bosatyp, qaıtarý jónindegi Aqmola oblystyq Áskerı gýbernatorynyń asa mańyzdy ister jónindegi sheneýnigi Iаhontovtyń, musylmandarmen hat alysyp, hat almasýshy isiniń meńgerýshisi general-maıor Romanovtyń aıǵaqtary men túsinikteri boıynsha bar jaǵdaıdy tikeleı ózińizge jetkizýdi uıǵaryp otyrmyn», – dep qol qoıylǵan tarıhı qujat aıǵaq bolary bar.
Qajy atamnyń aq patshanyń qabyldaýynda bolǵandyǵy jáne syılyqqa oqaly shapan men altyn saǵat alǵandyǵy bizdiń áýlettiń keshegi kámpeskeniń tizimine de iligýine sebep bolyp, jan saqtaý úshin bir túnde Sibirge qashyp ketkendigi de urpaqtar sanasynda qaldy.
Keńes ókimetiniń bizdiń áýletke degen áýelgi osy bir senimsizdigi men kúdikterine endi kelip, tórt birdeı jannyń soǵysta habarsyz ketýi kelip qosyldy da, munyń sońy bizdiń úıdiń tynys-tirshiliginiń udaıy jasyryn baqylaýda bolýyna ákelip soqty. Ásirese, Nurǵalı aǵamnyń jaýǵa «berilip ketti» degen kúdikti jaı kóp bolǵan kórinedi. Ákemniń aıtýynsha, NKVD-nyń jandaıshaptarynyń bizdiń úıdi syrttan torýyldaýlary men ańdýlary hrýshevtik «jylymyq» ornaǵansha toqtamasa kerek. Tipti osy bir ańdýdan zárezap bolǵan ákem 1971 jyly keńes áskeri qataryndaǵy jaýyngerlik mindetimdi atqarýǵa attanǵaly turǵan sátimde meni ońasha shyǵaryp alyp:
– Múmkindik bolyp jatsa, áskerde júrgen jaǵyńda partııaǵa ótip kel. Seni bul jaqta ótkizbeıdi, – dep aıtqanynyń syryn da keıin túsindim. Ákemniń sol keńesimen men elge áskerden Kompartııa músheligine kandıdat bolyp oralǵan edim.
– Túnniń bir ýaǵynda esik-terezeni tas qymtap alyp, shaı-sýymyzdy iship, bir-birimizben sybyrlasyp sóılessek te, tańerteńine biz ne iship-jedik, ne dedik sonyń barlyǵyn da kolhoz keńsesindegiler bilip otyratyn, – dep ákem osy jaıdy qamyǵyp aıtatyn.
Sondaı bir ańdýdyń saldarynan kolhoz egistiginen sýy aǵyp turǵan bir shelek qara bıdaı alyp kelgen meniń anam Úmitjan Ýálıqyzy da 1946 jyly on jylǵa sottalyp kete bardy. Úıdegi maıdannan oralmaǵan tórt birdeı jaýyngerdiń sal bolyp qalǵan ákeleriniń, ıaǵnı meniń atamnyń da jaǵdaıyna, ony qoıyp, besiktegi alty aılyq balasyna da qaramastan, on keli qara bıdaı úshin sot óz úkimimen meniń anama on jyldy kesip bergen edi. Sot ústinde anamnyń:
Etegi kóılegimniń báseń deımin,
Balasy Shákirovtiń eser deımin.
Qaralap sen isimdi bergenmenen,
Ádil sot bul isimdi shesher deımin, – degen sońǵy bir úmiti de aqtalmady. Shákirov degen sol kezde mılısııa tergeýshisi bolsa kerek.
Men búgin aıdalarmyn, sor keshermin,
Bul joldan ne qaıtpaspyn,
ne kelermin?!
О́zińdi kórińde de qarǵap ótem,
Qyzyǵyn jalǵyzyńnyń kórsetpesin, – dep qaıran anam jylaı-jylaı etappen Krasnoıar ólkesindegi kileń áıelderge arnalǵan kolonııaǵa túsip, sondaǵy kirpish zaýytynda jumys istegen eken.
Gýdogy aıǵaılaıdy saǵat saıyn,
Árdaıym baryp turam, poshta daıyn.
Poshtada bir myńdaǵan hat jatady,
Oqımyn sonyń bárin shyqpaıdy atym.
Anadan jetim qalǵan men bir muńdy,
Júremin jalǵyz basym, sary ýaıym.
Sizdermen hat arqyly sóıleskenmen,
Ishtegi tarqamaıdy qalyń qaıǵy, – dep bastalar anamnyń sol aıdaýda júrip elge jazǵan kóp óleńderiniń osy birin oqyǵan saıyn ǵazız anamnyń tym bolmasa beınesin de kóz aldyma ákele almaı qınalamyn da, janaryma jas úıirilip, júregim qan jylap turary bar. Sondaı-aq, Nábiǵalı aǵamnyń qan maıdannyń ortasynda júrip:
Qadirli el ishiniń jastaryna,
Ártúrli mekemeniń bastaryna.
Sálemim, barlyǵyńa amanatym,
Alyńdar bizdiń úıdi esterińe, – dep qan maıdannyń ortasynda júrip jazǵan uzaq bir jyryn aýyldaǵy sol kezdegi jaryqtyq analarymyz kóz jastaryn syǵyp, syńsyp otyryp ándetip aıtatyndyqtary da osy kúnderi sanamda qaıta bir jańǵyryp turyp alatyny bar. Sol óz úıine kúni búginge sheıin orala almaı júrgen qaıran aǵamnyń: «Alyńdar bizdiń úıdi esterińe!» – degeni bizdiń áýletti ózderi joqta taǵy da «jaý», «dushpan» esebinde jandaıshap pysyqtardyń álekke salarlaryn sezdi me eken?! О́ıtkeni, Nábiǵalı aǵamnyń da otyzynshy jyldary ustalyp, túrme azabyn tartqany bar eken.
Jatyrmyn Qyzyljardyń túrmesinde,
Adamnyń basyna muny bermesin de, – dep jazǵan jyry da osyǵan aıǵaq bolsa kerek.
Álqıssa, Nurǵalı aǵamnyń «jaýǵa berilip ketipti» degen naqtyly anyqtalmaǵan kúdikti jaı bertin kele bizdiń de janymyzǵa qatty batatyn. Keńestik júıe «Otanyn satqandar» men jaý qolynda tutqyn bolǵandardy aıamaǵandyqtaryn, tipti olardyń úrim-butaǵyna deıin senimsiz «elementter» retinde esepte ustaǵandyqtaryn búgingi aǵa urpaq ókilderi biledi.
Bizdiń aýylda bir aıaǵyn soǵysta berip kelgen Zeınesh Salyqbaev degen aǵamyz boldy. Bul kisiniń bir uly О́serbaı ekeýmiz on jyl mektepte birge oqydyq. Keıin gazette tilshi bolyp júrgenimde osy Zeınesh aqsaqalmen uzaq áńgimelesip, qart jaýynger jaıly sýretteme de jazdym. Sol áńgimeniń ústinde Zeınesh aqsaqal:
– Seniń Nurǵalı aǵańdy nemisterge berilip ketti dep júrgenderdiki beker. Bos sóz. Biz bir aýyldyń alty azamaty Stalıngrad túbindegi bir alapat shaıqasta bir okopta qatar jattyq. Sodan bir kezde jaý jaǵynan artıllerııadan snarıad qarsha borady da, ile jaý ushaqtary bombanyń astyna aldy. Astan-kesteni shyqqan dúnıe bir jarty saǵattan keıin tyna qaldy. Esimizdi jıyp, aınalaǵa barlaı qarasaq, qyrylyp qalǵan ekenbiz. Jańaǵy bir aýyldyń alty azamatynan okoptan bas kótergen Nurǵalı ekeýmiz ǵana edik. Jaýdyń jaıaý áskeri antalap qaptap keledi. «Keıin sheginińder» degen buıryq jetti. Shegine berip, bir kezde Nurǵalı «Analar topyraqtyń astynda betteri jabylmaı qalyp qoıdy aý», dep jaý antalap kele jatqan betke umtyldy. «Qaıt keıin» dep janym yshqyna aıqaı salǵanymdy bilemin. Sodan keıin Nurǵalıdy kórgen joqpyn. Bombanyń astynda qalǵan aýyldyń birge ósken azamattaryn qutqaramyn dep jaýǵa qarsy júrgen seniń aǵańdy ózimizdiń, bolmasa nemisterdiń oǵy aldy. Bulardyń Nurǵalı jaýǵa berilip ketti dep sandyraqtap júrgendikteri osy shyǵar. Joq, Nurǵalı jaý qolyna túsken joq, – dep «mahorkasyn» uzaq soryp otyryp alǵan qart jaýyngerdiń beınesi kóz aldymda áli de tur.
Mine, keshegi soǵystyń bizdiń úıdiń tórt birdeı arysyn jalmap ketken qasireti men muńy endi kelip, meniń júregimdi syzdatady. Ákeden qalǵan jalǵyz tuıaq, keı-keıde men de jalǵyzdyqty sezinip, jany ashyr aǵa, baýyr izder sátterimde soǵystan oralmaǵan aǵalarymdy oılaýmen kún keshemin.
Qaıran sol tórt birdeı aǵalardyń sońynan, shirkin-aı, tym bolmasa bir-birden ul qalsa ǵoı, olar da ósip ónip, endigi biz de bir qaraly úı bolyp otyrar edik-aý, dep ókinemin. Sol aǵalarymnyń sońynan urpaq qalsa ǵoı, keshegi kúni ákem dúnıeden ozǵannan keıin atadan balaǵa mura bolyp kele jatqan qara shańyraqtyń esigine jylaı-jylaı qulyp salyp, egile ketpes edim-aý elimnen dep te muńaıamyn.
О́kinish… mine, osy bir ókinish, sum soǵys oıyp túsken bir shańyraqtyń qasireti et júregińdi tyrnalap, óz qasiretińniń ıirimine batyra beredi áli kúnge deıin.
Soǵystan qaıtpaı júrgen aǵalarymnyń týǵan eldegi, týǵan topyraqtaǵy izi óshpesin degen nıetpen áke qabyrynyń basyna ornatylǵan qulpytasqa da tórt aǵalarymnyń attaryn, Qorǵanys mınıstrliginiń arhıvinen aldyrǵan anyqtama boıynsha týǵan jáne soǵysta habarsyz ketken jyldaryn tasqa qashap, jazǵyzyp qoıdym. Aǵalar soǵysqa attanǵan qara shańyraq – eldegi qarasha úıdi de eshkimge bermesten, bolmasa qulatpastan, ózderi dám tatqan qazan-oshaqtary men dastarqanyn da shashaý shyǵarmaı saqtap otyrmyn ázirge. Bálkim, kelip te qalar…
Aǵalar taǵdyryna alańdaǵan kóńilimmen derekter jınastyra júrip, bizdiń shaǵyn ǵana – Qaraǵash aýylynan soǵysqa 125 er-azamattyń attanyp, solardyń 68-i maıdan dalasynan qaıtpaǵandyǵyn, qaraly qaǵaz kelgendigin, habar-osharsyz ketkendigin anyqtadym. Otan úshin ot keshken aǵalardyń 45-i ǵana elge aman-saý oralyp, týǵan elinen dám tatýdy jazǵan eken Jaratqan Iemiz!
Soǵystan oralmaǵan tórt birdeı aǵamnyń ázirge ekeýiniń ǵana fotosýretin qolǵa túsirdim. Nábiǵalı (el ishi Nábiken degen) sýretke kolhoz basqarmasynyń múshesi, partııa uıymynyń múshesi, partııa uıymynyń hatshysy bolyp júrgen kezinde, ıaǵnı soǵystyń aldynda túsken kórinedi. Al Qınaıatqalı soǵysqa Kókshetaýdaǵy qazaq pedýchılıshesin bitirip kelip, Ortaq aýylynda muǵalim bolyp júrgen jerinde alynǵan kórinedi. Seıil Áýshamauly bizge jıen. Jumjuma atamyzdyń inisi Áýshamanyń (Tentaǵa) qyzy Rahıma apamyzdan týǵan ul. Biraq Tentaǵanyń ul balasy bolmaǵandyqtan, Seıildi baýyryna basyp, asyrap alǵan kórinedi. Seıildi biletin, kórgen adamdar onyń dene turqynyń iriligin, azamattyq qadir-qasıetin aıtyp, kúni búginge deıin tamsanyp otyratyndary bar. Sol Seıil aǵam soǵystan aman-saý kelip, áne-mine úılenemin dep júrgende, soǵystan jazylmaı qaıtqan jarasy asqynyp ketip dúnıe salypty.
Dúnıe dóńgelenip, shyr aınalyp turǵan sátte soǵys salǵan jara talaılardyń janyn syzdatar áli. Maıdan dalasynan qaıtpaı júrgen qaıran aǵalarym, senderdiń júregimdegi de, ómirimdegi de oryndaryń máńgilik tolar emes. Bálkim, ol meniń janymnyń jazylmas máńgi jarasy, aıyqpas muńy men saǵynyshy bolyp qalatyn da shyǵar. Dúnıe-aı, shirkin!..
Jabal ERǴALIEV,
jazýshy, Parlament Senatynyń depýtaty.