«Jylqyshy – mártebeli mamandyq» dep bastasaq, maqalamyz sonaý keńes kezeńiniń sarynyna uqsap ketetin sııaqty. Biraq belgili atbegi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, «Ulttyq taǵam» óndiristik kooperatıviniń jetekshisi Altaı Zınýllın muny shyn kóńilimen aıtady. Joǵarydaǵy jobany usynyp, dástúrli qazaq jylqyshylaryn daıyndaýǵa muryndyq bolyp otyrǵan da ózi.
Bir qyzyǵy, Altaı aǵamyzdyń aıtýynsha, joǵarydaǵy aqyly kýrsqa oqýǵa ynta bildirýshiler qatań irikteýden ótpek. Máselen, bolashaq jylqyshynyń araq ishýine, temeki tartýyna, malǵa qol kóterýine, boǵaýyz aıtýyna qatań tyıym salynady.
– Aǵa-aý, munyńyz zańǵa tompaq emes pe? Shylym shegetinderdiń arasynda da jaqsy adamdar bar ǵoı, – deımin ázilge shaptyryp.
– Baýyrym, bilesiń be, bizdiń planetamyzdy jaılaǵan ekologııalyq turaqsyzdyq pen jemqorlyqtyń aldyn alý úshin qazaqtyń ata kásibi men ulttyq tehnologııasy qajet! Sońǵy 80 jyldyń ishinde adamzattyń ekologııalyq mádenıetsizdigi shegine jetti. Budan ári táýbege kelmesek, adamdar jer betinen ózin ózi qurtyp jiberedi. Adam qolymen jasalǵan ekologııalyq apattardy qaıtalaı berýdiń zamany kelmeske ketti. Allanyń meıirimi sheksiz bolǵanymen, bizge meken bolǵan Jumyr jerdiń resýrsy sheksiz emes ekenin túsinetin ýaqyt keldi, – dep Altaı aǵa uzaq áńgimeni bastap ketedi. Búkil sanaly ǵumyryn osy salaǵa arnaǵan bilikti ǵalym ári áli kúnge at ústinen túspegen praktık jylqyshy aǵamyzdyń dáıekti pikirleri tyńdaǵan jandy úıirip alady. Tabıǵatpen etene ómir súrgen kóshpeli halyqtardyń dástúrli dúnıetanymyn, salt-sanasyn jetik biletin A.Zınýllın osy taqyrypty tereń zerttep, kitap shyǵarýǵa da daıyndalyp jatyr eken. «Ekologııalyq mádenıet ár adamnyń ózinen bastalýy kerek» deıdi ǵalym.Tezek tehnology
Sonymen Oral joǵary agrarly tehnıkalyq kolledjinde qandaı mamandar daıyndalady?
– Qazaqtyń dástúrli mal sharýashylyǵynda jylqy maly dalada erkin baǵylady. Muny «úıirli jylqy sharýashylyǵy» dep ataımyz. Odan keıin saýyn bıelerdi baǵatyn jylqyshyǵa qoıylatyn da erekshe talaptar bolady. Sondaı-aq atqorada ustalatyn jylqylardyń kútimi bir bólek. Buǵan ulttyq at sportyna jatatyn kókpar, teńge alý, t.b. san túrli saladaǵy attardy jatqyzamyz. Mine, biz jylqyshynyń osyndaı úsh baǵytyn jeke-jeke daıyndaımyz. Odan bólek «Bıe saýýshy operator», «Qymyz sheberi», «Zerthanashy», «At týrızmi nusqaýshysy», «At bapkeri» mamandyqtarymen qosa, jún, teri, súıek, tipti tezekti de ájetke jaratýshy tehnologtar osy jarty jyldyń ishinde oqyp-úırenip shyǵady. Aıta keteıik, alty aıdyń basym bóligi praktıkalyq baǵytta, tikeleı jylqy sharýashylyqtarynda ótedi, – deıdi A.Zınýllın.– Biz alǵashqy kýrsty kolledjdiń veterınarııa, zootehnıka baǵytynda oqyp bitirgeli jatqan 4-kýrs stýdentterimen bastasaq degen nıettemiz. Árıne tańdaý olardyń ózinen bolýy tıis. Kolledj janyndaǵy resýrstyq ortalyq tarapynan ashylǵaly otyrǵan alty aılyq kýrstyń oqý quny – 30 myń teńge. Qazir biz úshjaqty kelisimshart ázirlep, oqý josparyn quryp jatyrmyz. «Jaıylys alqaptaryn qalpyna keltirýshi», «Jaıylys alqaptarynyń marshrýtyn jasaýshy», «Jaıylys alqaptarynyń ekologııalyq jaǵdaıyn qadaǵalaýshy», «Jaıylys alqaptaryn tıimdi paıdalanýshy» sekildi mamandardy da daıarlaýǵa daıynbyz. Kýrs sońynda bitirýshige memlekettik úlgidegi sertıfıkat beriledi, – deıdi kolledj dırektorynyń oqý-óndiristik jumysy boıynsha orynbasary Baýyrjan Ysqaqov.
Baýyrjan Baltabaıulynyń «shartqa qol qoıýshy úsh jaq» dep otyrǵany – Oral joǵary agrarly tehnıkalyq kolledji, Altaı Zınýllın basqaratyn «Ulttyq taǵam» óndiristik kooperatıvi jáne osy mamandardy qajetsinip, jumysqa shaqyryp otyrǵan sharýa qojalyǵy. Kýrs qunyn, ıaǵnı 30 myń teńgeni de osy sharýa qojalyǵy tóleıdi. Kýrsta oqýshy sabaqtyń alǵashqy kúninen-aq turaqty qyzmetke ornalasty deýge bolady. О́ıtkeni oqýshy kýrsqa áý bastan-aq sharýa qojalyǵynyń joldamasymen keledi. Kýrstyń praktıkalyq kezeńinde oqýshynyń jatyn orny men tamaǵy, tipti eńbekaqysy qojalyq esebinen bolady. Sondyqtan kelisimshartta kýrs aıaqtalǵan soń jas mamannyń osy sharýashylyqqa mindetti túrde kelýi anyq kórsetilgen. Iаǵnı, oqyp alyp jumys tappaı sendelip júrý degen bolmaıdy.
– Altaı aǵa, basqasy basqa, «tezek tehnology» degende kishkene asyryp aıtyp jibergen joqsyz ba? – deımin kóńildegi kúmánimdi bildirip.
– Aıtsam senbeısiz-aý, Reseı Federasııasynda jylqy tezeginen jasalǵan organıkalyq qıyrshyqtyń 1 kılogramy – 350-400 rýbl turady. Bizdiń aqshaǵa shaqqanda 1,5-2 myń teńge shyǵady. Jylqy tezegin, onyń aıaǵynyń astynda taptalǵan shóp-shalamyn arnaıy óńdep, gelmentter men parazıtteri ólýi úshin 60 gradýsqa deıin qyzdyryp, sosyn granýl-qıyrshyqqa aınaldyrady. Mine, osy qıyrshyq baý-baqsha sharýashylyǵyna, tipti mal jaıylymyn tyńaıtýǵa taptyrmaıtyn tyńaıtqysh. Onyń ylǵal saqtaǵyshtyǵy keremet, quramyndaǵy tabıǵı kalıı men kalsıı topyraq qabatyn tyńaıtyp, ósimdikke óte qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Biz jylqy sharýashylyǵymen aınalysatyn qojalyqtarda qymyz óndiretin, teri men súıek óńdeıtin shaǵyn sehtar ashýdy da qolǵa alamyz, – deıdi ǵalym.
Keıin ınternetti aqtaryp, orys tilinde «Konskıı navoz v granýlah» degen taqyrypta talaı materıal taptym. Altaı aǵa aldamapty.Eń tómengi jalaqy – 150 myń teńge
– Osy jerde bir másele bar – aqyly kýrsta alty aı oqyp, sertıfıkat alǵan soń aýylǵa baryp mal baǵamyn deıtin jankeshtini qaıdan tabamyz?
– Munyń joly ońaı, – deıdi A.Zınýllın. – Jylqyshynyń eńbegi ádil baǵalanýy kerek. Máselen, bizdiń kooperatıvpen áriptes bolyp júrgen jylqy sharýashylyqtarynda jylqyshynyń eń tómengi jalaqysy – 150 myń teńge. Kategorııasy kóterilgen saıyn jylqyshynyń jalaqysy da joǵarylaıdy. Ýaqytymen demalady, jylqyǵa kezegimen shyǵady. Jylyna bir aılyq eńbek demalysy bolady. Iаǵnı, eńbek zańdylyqtary qatań saqtalady. Sharýa qojalyǵy basshylaryna qoıatyn qatań talabym – jylqyshy tek qana óz qyzmetimen, bıe saýý operatory óz qyzmetimen, qymyz sheberi óz jumysymen aınalysady. Bir adamdy barlyq jumysqa jegýge qatań tyıym salynady. Mine, osyndaı jaǵdaıda mal baǵýǵa qulshynyp shyǵatyn adam tabý ońaı bolady...
Altaı Zınýllınniń aıtýynsha, 100-150 bıe saýylatyn bir fermaǵa keminde 18 adam jumys qoly kerek. Dál búgingi tańda Batys Qazaqstan oblysynda jylqy sharýashylyqtary men ondaǵy avtomattandyrylǵan qymyz sehtaryna keminde 100-ge jýyq maman qajet. Mal tuqymyn asyldandyrýmen aınalysatyn zootehnıkter, densaýlyǵyn qadaǵalaıtyn vettehnıkter de jetispeıdi. Mundaı mamandarǵa kórshiles Aqtóbe, Mańǵystaý oblystarynan da suranys bar. Sondyqtan Oraldan oqyp shyǵatyn mamandar jerde qalmaıtynyna ǵalym kúmánsiz senip otyr.
Altaı aǵanyń aıtýynsha, búginde oblystaǵy 180 sharýa qojalyǵynda jylqy bar. Onyń 15-ke jýyǵy – asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵy. Bárine mal dárigeri de, seleksıoner-zootehnık te kerek. Bul qyzmetkerlerge turaqty ári kóterme jalaqy tóleý úshin jylqy ónimderin óńdeý, eń aldymen qymyz sehyn uıymdastyrý qajet. Áıtpese tek qana et satyp, sharýashylyqty ustap otyra almaısyz.
Ǵalym óńirde jylqy sanyn kóbeıtip, dalany qylquıryqqa toltyryp otyrǵan sharýashylyqtarmen tyǵyz jumys isteıdi. Máselen, Aqjaıyq aýdanyndaǵy «Ernur J.» sharýa qojalyǵynyń ıesi Janǵabyl Satpaevta – 1500-deı, Bolat Atkeevte – 1300-deı, bókeıordalyq Myrzabaı Boranbaevtyń baǵymynda 700-ge jýyq, Pshenıchnyıda – 1000 bastaı jylqy bar eken. Myrzabaı Nurlybaıuly avtomattandyrylǵan qymyz fermasyn qolǵa alǵanyna birer jyl bolǵan. Munda jylqylar arnaıy apparatpen saýylady, barlyq jumys tizbekti júıege qoıylǵan. Kún saıyn 500 lıtrge jýyq sút alynady. Altaı Zınýllınniń ózi Syrym aýdanyna qarasty Aqyrap aýylynda «Kóshimbet» sharýa qojalyǵyn uıymdastyryp, qymyz fermasyn ashýdy kózdep otyr.
– Búginde Aqtóbe oblysynda jylqy ósiretin «Qazaq asyldary», «Arman» atty iri sharýa qojalyqtarymen, Mańǵystaý oblysynyń Beıneý jáne Shetpe eldi mekenderinde eki sharýa qojalyǵymen tyǵyz qarym-qatynastamyz. Olar da biz daıyndaıtyn jylqyshy mamandaryna zárý, – deıdi Altaı aǵa.Jylqyshy – brend mamandyq
Oral joǵary agrarly tehnıkalyq kolledjiniń dırektory Serik Muhambetálıev san ǵasyr boıy ata-babamyz qalyptastyrǵan dástúrli kásipti zamanaýı mamandyq retinde kórgisi keletinin jasyrmaıdy.
– Bizdiń kolledj – 85 jyldyq tarıhy bar irgeli oqý orny. Biraq jańa mamandyqqa oqytý, buryn oqý josparynda múldem joq mamandyqtyń teorııasyn jasaý, sabaq josparyn daıyndaý ońaı emes. Daıyndyq jumysyn bastaǵanymyzǵa eki aıdan asty. A.Zınýllın aǵamyz kolledjdiń bazasyn, bıologııalyq, hımııalyq saraptama jasaıtyn zerthanalardy aralap kórip, rıza boldy. Biz erteń kolledj qabyrǵasynda daıyndalǵan mamandardyń biliktiligine sóz kelmeýine, ıaǵnı óz ımıdjimizdiń túspeýine de múddelimiz. Sondyqtan bul iske úlken jaýapkershilikpen kiristik, – deıdi S.Muhambetálıev.Aıtpaqshy, jańa mamandar daıyndaý isine A.Zınýllınniń jetekshiligimen izdenýshi ǵalymdar – Oraldaǵy QazIITÝ oqý ornyndaǵy Ekologııa jáne tirshilik qaýipsizdigi kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, menedjment magıstri, aǵa ǵylymı qyzmetkeri, «Qymyz jáne jylqy etin óndirýde ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý» ǵylymı jobasyn júrgizýshi Balseker Nurǵalıeva men osy kafedranyń aǵa oqytýshysy, aǵa ǵylymı qyzmetker, «Balalar taǵamdaryna arnalǵan ekologııalyq taza bıe sútin óndirý» jobasyn zerttep júrgen Móldir Súkenova da atsalysady eken. Jylqy sharýashylyǵynda praktıkalyq ǵylymı jumyspen aınalysatyn ǵalymdarmen qoıan-qoltyq birge qyzmet etý jas mamandar úshin baǵa jetkisiz mektep bolary anyq.
Ekologtar dabyl qaǵýda – búginde Qazaqstanda mal jaıylymdarynyń 48%-y paıdalanýǵa jaramsyz bolyp qalǵan. Keńes ókimeti kezinde Qazaqstanda nebári 1,7 mln jylqy bolsa, qazir sál-pál ósip, 2,3 mln basqa jetipti.
– Qazaqstannyń 182 mıllıon gektar jaıylys alqabyn úı jáne dala janýarlaryna esh zııan keltirmeıtin ádisterdi qoldana otyryp, úıirli jylqynyń basyn 15-18 mıllıonǵa jetkizýge tolyq múmkindigimiz bar. Bul ǵylymı turǵydan ábden zerttelgen málimet. Osy arqyly taǵy bir máseleni – ulttyq ekologııalyq taza taǵamdardyń jalpy halyqqa qoljetimdi bolýyn qamtamasyz eter edik, – dep armandaıdy atbegi ǵalym.
Alla qossa, bul armannyń alǵashqy baspaldaǵyna Altaı aǵa aıaq salyp tur. «Sertıfıkatty jylqyshylardyń» alǵashqy kýrsy Oral qalasynda mamyr aıynda bastaldy.
Batys Qazaqstan oblysy