Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúninde Kókpekti aýdanynda Alashorda avtonomııaly úkimetiniń áskerı qaıratkeri, Alash áskerin daıyndaý men jasaqtaýǵa zor úles qosqan, Semeıde qazaqtyń I atty ásker polkyn qurǵan, Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekovpen birge Sibir úkimetimen kelissóz júrgizýge belsene qatysqan Hamıt Toqtamysovtyń (qujattarda H.Tohtamyshev dep kórsetiledi) qabirine eskertkish-belgi qoıylyp, quran baǵyshtaldy. Jurty úshin istegen jaqsylyǵy kóp bolsa da, búginde esimi el jadynan óshe bastaǵan qazaqtyń qaıratker ulyna arnalǵan qulpytas kókpektilik azamattardyń bas bolýymen tulǵa qapyda qaza tapqannan keıin tup-týra 99 jyldan keıin ornatylyp otyr. HH ǵasyr basyndaǵy alaǵaı-bulaǵaı kezeńde qyzyldardyń qolynan oqqa ushqan oǵlannyń jatqan jeri at tóbelindeı jurtqa málim bolsa da, kóp ýaqyt esh belgi soǵylmaı, eleýsiz, eskerýsiz qalyp kelgen edi.
Belgili aıtysker aqyn, shejireshi Qalıhan Altynbaev 2002 jyly shyqqan «Kókpekti» atty kitabynda: «...Mamyr aıynyń bir keshinde barlyǵyn Kókpektiden 4 shaqyrym jerdegi «Qara kezeń» zıratyna bastap aparady. Sol jerde ózderine or qazdyrady. Qoshtasýǵa berilgen 10 mınýt aıaqtalysymen jendetter myltyqtarynyń shappalaryn qaıyra bastaıdy. Hamıttiń orys áıeli bes-alty jasar qyzymen ordyń syrtyna qarǵyp shyǵady. Al orys ofıseriniń kelinshegi «Men Nıkolaımen birge ómir súrdim, birge ólemin» dep kúıeýiniń moınynan qushaqtap aırylmaıdy. Aqyry áıel de qosa atylyp ketken. Revolıýsııa zańy romantıkaǵa qarasyn ba? Sóıtip barlyǵy batar kúnmen birge batty. О́likterdi kómetin kúni Kókpektidegi tatardyń bir top bedeldi aqsaqaldary shtabtan 6 musylmannyń múrdelerin surap alady. Olardy ózen syrtyndaǵy tatarlar zıratyna jerlegen. Hamıt Toqtamysovtyń beınesi ústindegi áskerı formalyq kıimimen Dáýit hazirettiń aıaq jaǵyna kómilipti», – deı kele 1920 jyly serikterimen jáne jubaıy, balasymen birge Qytaı aspaq bolǵan Hamıt Toqtamysovtyń qyzyldardyń quryǵyna qalaı túsip, qandaı azap keshkenin, jer qoınyna qalaı tapsyrylǵanyn táptishtep jazǵan bolatyn. Osy jerde «Dáýit hazirettiń aıaq jaǵyna kómilipti» degen qysqa sóılemge nazarlaryńyzdy aýdarǵymyz keledi. О́ıtkeni, Hamıt Toqtamysovtyń jatqan jeri 100 jylǵa jýyq ýaqyttan keıin osy tildeı derek arqyly tabylyp otyr. Kezinde Kókpekti okrýginiń ımamy bolǵan Dáýit haziret búginde Ulan aýdanynyń Aıyrtaý aýylynda turatyn sport ardageri Muhamedolla (Muqan) Aǵzamovtyń tórtinshi atasy eken. Bul kisi babasynyń osynda jerlengenin 2016 jyly joǵaryda atalǵan Qalıhan Altynbaevtyń kitabynan oqyp, bilip, 2017 jyly basyna eskertkish taqta qoıdyrypty. «Babama eskertkish belgi qoıdyrǵannan soń Kókpekti aýdanynyń basshylyǵyna alash qaıratkeri Hamıt Toqtamysovtyń jatqan jerine belgi qoısaq degen oıymdy aıtqan edim. Búgin mine osy ıgi isti iske asyrýdyń oraıy kelgen eken. Qapyda qaza tapqan Hamıt Toqtamysovty kókpektilik suńǵyla qarııalar Dáýit hazirettiń qasyna bekerge jerlemegen. О́ıtkeni, bul kisiniń ózi de, ákesi de osy óńirge esimi málim adamdar. Dáýit hazirettiń ákesi Ǵubaıdolla sol kezde oblystyń 11 aýdany qaraǵan Kókpekti okrýginiń ımamy bolǵan. Dáýit haziret munda 1910 jyly jerlengen. Sabyrbaı men Janaq aqyn aıtysqanda Sabyrbaı aqyn:
Keshikpeı Tana myrza meshit salyp,
Kúsheıip, ıslam dini taralypty.
О́zi bek Ǵubaıdolla ıman bolyp,
Oqypty saharada taýaryhty, – dep jyrlaǵandaı bizdiń babalarymyz sol zamanda otarshyldyq saıasat kúsheıip, qazaq dinnen, tilden, dilden aıryla bastaǵanda halyqtyń basyn qosyp Kókpekti aýmaǵyndaǵy alǵashqy meshitter men medreselerdi salǵan. Bul kisiler osy aýmaqtaǵy jerdiń bárin kartaǵa túsirip, egin egip, mektep ashqan. Ult múddesi úshin kúresken tulǵalarǵa topyraq bir jerden buıyrýy beker bolmasa kerek», – dedi qulpytastyń ashylý saltanatynda sóz alǵan sport ardageri Muhamedolla Aǵzamov.
Taǵylymdy sharaǵa Semeıden arnaıy kelgen ǵalym, abaıtanýshy Asan Omarov ta Hamıt Toqtamysovqa qoıylǵan belgi janynda tebirene sóz sóılep, onyń bilikti áskerbasy, Álıhan Bókeıhannyń oń qoly bolǵandyǵyn, alash kósemi osy kisiniń qasynda júrgende qaharly kóringenin aıtty. «1918 jyldyń basynan alashordashylar Úkimet qurýǵa kirisedi. Álıhan Bókeıhan: «Mılısııasyz, áskersiz Úkimet bolmaıdy. Ondaı Úkimettiń qadiri joq» deıdi. Sodan Ombydan Hamıt aǵamyzdy shaqyrady. Eki-úsh aı Semeı irgesindegi Sor degen jerde ásker daıyndap, qalaǵa kelgende shahar halqy tańqalady. Áskerler ortalyq alańda sap túzeıdi. Álıhan sóz sóılegennen keıin Hamıt Toqtamysov eki qolyn siltep kep qalǵanda áskerler «Alla, Alla» dep uran salady. Semeıdi úlken rýh kerneıdi. Hamıt Toqtamysov az ýaqytta polkti qalaı daıyndady? Alashorda ýaqytsha úkimetpen kelissóz júrgizgen. Kolchak bul kisini shtabs-kapıtan ataǵymen shaqyryp alyp, podpolkovnık ataǵyn bergen. Bul kisi sol zamanda Baýyrjan Momyshuly deńgeıinde bolǵan. Muny osy ýaqytqa deıin durys aıta almaı keldik. Eskerilgen joq. Osyny eskerip, belgi qoıyp jatqan kókpektilik azamattarǵa, aýdan basshysyna myń da bir rahmet. Urpaqtary eske alyp jatyr. Tulǵaǵa topyraq týǵan jerden buıyrǵan eken. Qytaıǵa ótip ketse, ne bolar edi?! Múlde eskerýsiz qalar edi» degen abaıtanýshy Hamıt Toqtamysov aýdan, oblys qana emes, el kóleminde, memleket deńgeıinde ulyqtalýǵa tıis tulǵa ekendigin jetkizdi.
Al Kókpektiniń týmasy, aqyn, dramatýrg Aıbek Sapyshev:
Qolbasynyń sory kóp, joldasy kem
Jaýǵa atylar jalańash qorǵasyn em.
Bet qaratpas betpe bet shaıqas arman,
Ketip baram sheshilmeı qolda kisen.
Úımeletip kózime kók shybyndy
Keýdeme borat oqtan óshtigińdi.
Es kirgende esil er bir tabarsyń
Kómilgen Kókpektide kóksilińdi, – dep esil erdi eske alyp, ekpindete jyr oqydy.
Kókpekti aýdanyndaǵy sharalar legi budan ári ǵylymı konferensııamen jalǵasty. Konferensııany aýdan ákimi Ashat Smaılov ashyp, quttyqtaý sóz sóılegennen keıin Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, alashtanýshy, jas tarıhshy Erkin Rahmetýllın «Alash Ordanyń áskerı qaıratkeri Hamıt Toqtamysov» taqyrybynda baıandama jasady. Tarıhshy baıandamasynda Alash áskeriniń qurylý tarıhyna keńinen toqtalyp: «Ásker qurý isinde Alashorda úkimeti antıbolshevıktik saıası kúshterge júginýge májbúr boldy. Ásker isine úıretetin ofıserler men nusqaýshylardyń barlyǵy derlik reseılik kúshterden keldi. Sondaı áskerı ofıserlerdiń biri shtabs-kapıtan Hamıt Toqtamysov bolatyn. H.Toqtamysovtyń Semeı jerine kelýi 1918 jyldyń basy bolsa kerek. Hamıt Toqtamysov Semeıden bólek О́skemen qalasynda da áskerı mektepterdiń ashylýyna uıytqy boldy. Ataman Annenkovtyń áskerı is-qımyldary kezinde H.Toqtamysov I Qazaq atty partızan polkyn jasaqtady. Alashorda tarapynan Ýaqytsha Sibir úkimetimen aradaǵy áskerı baılanystardy júrgizdi. Máselen, muraǵat qujattarynda ásker qurý isine qatysty birlesken qujattarda áskerı bólim meńgerýshisi retinde H.Toqtamysovtyń qoly jıi ushyrasady. Jalpy, Alash áskerin jasaqtaýda Alash qaıratkerleriniń kóbi atsalysty. Alaıda, olardyń arasynda kásibı áskerı sheni bar, soǵysqa qatynasqan ofıserler sanaýly ǵana edi. Olar: Hamıt Toqtamysov, Moldanııaz Bekimov, Ǵalı Samratbekov, Sabyr Saryǵojındar edi. Sondyqtan Alash qozǵalysynyń áskerı tarıhynda olardyń qaldyrǵan izi bolashaqta aıshyqtala túspek» deı kele qazir ǵalamtordaǵy, basqa da ashyq derek kózderinde Hamıt Toqtamysovtyń dúnıege kelgen, qaza tapqan jyly durys kórsetilmeı júrgenin, osy máselege núkte qoıatyn kez jetkenin tilge tıek etti.
Konferensııa barysynda sonymen qatar semeılik ǵalym, abaıtanýshy Asan Omarovtyń «Keńestik dáýirdegi asharshylyq jáne saıası repressııa qurbandary halyq jadynda», О́skemendegi Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professory Muhamedolla Aǵzamovtyń «Kókpekti aýdanyndaǵy ult-azattyq kúrestiń bastaýyndaǵy tulǵalar» taqyryptaryndaǵy baıandamalary tyńdaldy.
Shara sońynda jurtshylyq Semeıdegi «Darıǵaı-aı» teatrynyń akterleri sahnalaǵan (avtory – dramatýrg, aqyn Aıbek Sapyshev) Hamıt Toqtamysov jáne alash arystary ómirin beıneleıtin dramalyq kórinisti tamashalady. Birneshe bólimnen turatyn kórinis aıaqtalǵan soń sahnaǵa shyqqan A.Sapyshev aldaǵy ýaqytta shaǵyn qoıylymdy pesaǵa aınaldyrý josparynda bar ekenin jetkizdi. Oraıy kelgende aıta keteıik, Hamıt Toqtamysov ádebı-kórkem shyǵarmaǵa eń alǵash qaza tapqannan keıin 15 jyldan soń arqaý bolypty. Muhtızar Tólekuly Tıtaqov degen azamat 1935 jyly Alash qaıratkerleri týraly «Murat úshin maıdan» dep atalatyn pesa jazǵanyn alashtanýshy Dıhan Qamzabekuly «Alash pesasy – Murat úshin maıdan» atty maqalasynda jan-jaqty taldaǵan-dy. Endeshe, keńestik ker zamannyń ózinde pesa keıipkerine aınalǵan Hamıt Toqtamysov búgingi óz tizginimiz ózimizge tıgen kezeńde jeke qoıylymǵa, tipti arnaıy kıno túsirýge suranyp tur dep senimmen aıta alamyz.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kókpekti aýdany