Juma, 15 aqpan 2013 7:13
Prezıdent pen premer-mınıstr qol alysty
Grýzııadaǵy saıası daǵdarys jurtqa belgili.Parlamenttik saılaýda jeńiske jetken premer-mınıstr Bıdzına Ivanıshvılı prezıdent Mıhaıl Saakashvılıdi moıyndamaı keldi. Endi til tabysqan kórinedi.
Juma, 15 aqpan 2013 7:13
Prezıdent pen premer-mınıstr qol alysty
Grýzııadaǵy saıası daǵdarys jurtqa belgili.Parlamenttik saılaýda jeńiske jetken premer-mınıstr Bıdzına Ivanıshvılı prezıdent Mıhaıl Saakashvılıdi moıyndamaı keldi. Endi til tabysqan kórinedi.
Rasynda, bul – kútpegen jańalyq. Bul eldegi bıliktiń eki tarmaǵynyń mámilege kelýi múmkin emesteı kóringen jáne jurt ol qalaıda bir qatty qaqtyǵysqa aparyp soqtyrady degen oıda júrgen. О́tken demalys kúnderi prezıdent pen premer-mınıstr bir-birine negizgi máseleler boıynsha pikir alysýǵa daıyn ekendikteri jóninde málimdemeler jasapty.
Prezıdent pen premer-mınıstr arasyndaǵy taıtalas ár elde de bolyp jatady. Al onyń Grýzııadaǵy túriniń sıpaty ózgesheleý. Elde parlamenttik-prezıdenttik júıe qalyptasqanmen, prezıdenttiń parlamentte sóıleýine jol bermeý shekten shyqqan jaǵdaı edi. Muny da prezıdenttiń óz áreketteriniń saldary dep túsindirýge bolar.
Saakashvılıdiń bılikke kelýi, elde júrgizgen saıasaty týraly áńgime kóp. Eń aldymen, óziniń bılikke jetýine kómektesken dostarymen renjisip, olar opponentke aınaldy. Onyń jemqorlyqpen kúresine, quqyq qorǵaý organdaryndaǵy sybaılastyqty joıǵanyna jurt tańdansa da, óz qarsylastaryn túrmege toǵytqanyn aıyptady. Reseımen soǵysýy da, Abhazııa men Ońtústik Osetııadan aırylýy da bedelin túsirdi. Batysqa bet buryp, AQSh-pen dostasýyn quptaǵandar kóp bolsa da, Reseımen at quıryǵyn kesisýin quptamaǵandar da bar.
Bir sózben aıtqanda, ózi bılik tizginin ustaǵan kezde dostan góri qarsylastardy kóp tapty. Onyń «Birtutas ulttyq qozǵalys» (BUQ) partııasynyń parlamenttik saılaýda jeńilýiniń basty sebebi osynda edi. Barlyq bılikke qarsylastardy «Grýzııa armany» blogyna biriktirgen mıllıarder Bıdzına Ivanıshvılı úkimet basyna kelisimen, Saakashvılıge qarsy pármendi áreketterge kóshti. Onyń jaqtastaryn bılik quramynan ketirýimen shektelmeı, qýdalaýǵa da aldy. Saıası áreketteri úshin sottalǵan dep biraz adamdy túrmeden bosatty. Olardyń arasynda shyn mánindegi qylmyskerler de bolýy múmkin. Endi olar Saakashvılıge qarsy kúreske belsendi qatysty.
Bıliktiń eki tarmaǵynyń bir-birine qarsy bolýy eldiń múddesine múlde qaıshy edi. О́zekti máselelerdi sheshý ornyna olar bir-biriniń bedelin túsirýge kóbirek nazar aýdardy. Joǵaryda aıtqandaı, parlament kópshilik daýyspen prezıdenttiń onda dástúrli ultqa arnap sóz sóıleýine qarsy boldy. Saakashvılı sonda óziniń «Eldegi jaǵdaı týraly» baıandamasyn ulttyq kitaphanada jasamaq edi. Keshegi túrmeden bosaǵandar oǵan da múmkindik bermeı, sol jerde Tbılısı qalasynyń ákimi Gıgı Ýgýlavany jáne BUQ partııasynyń biraz múshelerin sabap tastady. Prezıdent budan keıin baıandamasyn óz rezıdensııasynda jasaýǵa májbúr boldy.
Osy jerde jurt kútpegen jaǵdaı oryn aldy. Kóshege shyqqan sherýshiler prezıdent rezıdensııasyn da qorshap alyp, oǵan shabýyl jasaý nıetterin de bildirgen. Sonda rezıdensııadan shyqqan AQSh elshisi Rıchard Normand sherýshilerge arnap sóz sóıledi. El múddesi úshin prezıdent pen premer-mınıstrdiń ózara pikir alysýyna múmkindik bereıik, kúsh qoldaný qıyndyqtan shyǵýdyń joly emes, dedi. Jurt ýájge toqtady ma, AQSh bedeline toqtady ma, áıteýir, elshiniń usynysyn qabyldap, tarqasty.
Áńgime nıette ǵoı. Kelisimge otyrǵan soń til tabysýǵa jol da tabylady. Osy jerde prezıdent Saakashvılıdiń premer-mınıstrdi otstavkaǵa jiberý quqyn osy kúnge deıin paıdalanbaǵanyn da atap aıtqan jón bolar. Endi ondaı talapty konstıtýsııadan da alyp tastaýǵa kelisimin bildirdi. Muny Ivanıshvılı de birden qup aldy. Osynyń bári olardy el múddesi tóńireginde qaıta tabystyrar degen oıǵa jeteleıdi.
Kelisip jasalǵan sheshim shıki bolmaıdy
Dástúrli Qaýipsizdik jónindegi Mıýnhen konferensııasynda Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna baılanysty «altylyqtyń» Iranmen kelissóziniń kezekti raýndy osy aqpan aıynyń 26-sy kúni Almatyda ótetindigi týraly habar álemge tez tarap, jurtshylyqtyń quptaǵan yqylasyn týdyrdy.
Bul jóninde Iran syrtqy ister mınıstri Alı Akbar Salehı málimdedi. Árıne, ol óz basshylarymen kelispeı, mundaı málimdeme jasamaıdy. Al «altylyq» jaǵynyń oıyn bul ózi jaqsy habar eken dep, Eýroodaqtyń syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵarǵy ókili Ketrın Eshtonnyń arnaýly ókili Maıkl Mann bildirdi. Aldyn ala ózara kelisim bolǵandyqtan, solaı dep otyrǵany da belgili.
Jalpy, «altylyq» jaǵy únemi Irandy kelissózge shaqyrady. Qandaı da bir jeleý taýyp, kelissózden qashqalaqtaıtyn ırandyqtar. Irannyń orynsyzdaý bir qadamyna baılanysty ony shekteý úshin BUU Qaýipsizdik Keńesi sanksııa belgilese boldy, Iran prezıdenti Mahmud Ahmadınejad qylt ete qalyp, kelissózden qashady, MAGATE-ni elge kirgizbeı qoıady. Bul ózi dástúrge aınalǵan jaı.
Qarapaıym qısynǵa qaraǵanda, «altylyq» pen Iran arasynda kelissóz júrgizilip, ol belgili bir kelisimge qol jetkizse, álemdik bir úlken qaıshylyq sheshilip jatar edi. Ondaı kelisimniń bedeline eshqandaı kúmán bolmaıdy. Oǵan «altylyqtyń» quramynyń ózi dálel: AQSh, Qytaı, Reseı, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Germanııa. Alǵashqy bes el – BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri. Sodan da «altylyq» pen Iran arasynda qol jetken kelisimdi BUU-nyń sheshimindeı qabyldaýǵa da bolar edi.
Áńgimeniń túıini – Irannyń ózderiniń ıadrolyq baǵdarlamasy tek beıbit maqsatty kózdeıdi degen málimdemelerine senimsizdik. Halyqaralyq bas uıym olarǵa nıetteriń taza bolsa, onyń bárin ashyq júrgizińder, MAGATE-ge esikterińdi ashyńdar, deıdi. Al Iran bul talapty oryndamaıdy. Onyń ústine jańa qarý-jaraqtardy synap, Izraıl sııaqty eldi jer betinen qurtyp jiberemiz dep málimdep jatady. Keń kólemdi kelisim osynyń bárine núkte qoıar edi ǵoı dep úmit etedi jurt.
Mundaı kelissózdiń bolmaı, kelisimge qol jetpeı kele jatqanynyń bir sebebi – sol «altylyq» ishindegi alaýyzdyq. Reseı men Qytaı qatań talap qoıý ornyna Irannyń múddesin qorǵashtaıdy. Munyń sebepteri de bar: Qytaı Iran munaıyna zárý, al Reseı Irandaǵy Býsher AES-in salyp bergen. Iran «altylyq» arasyndaǵy alaýyzdyqty tıimdi paıdalanyp, ýaqyt ozdyryp, ýrandy baıytý jolyndaǵy áreketterin, jańa qarýlardy synaýyn jalǵastyryp keledi. Muny álem jurtshylyǵy qaýip sanaıdy, máseleniń kelissóz jolymen sheshilgenin qalaıdy.
Halyqaralyq sanksııalar Iranǵa da ońaı soǵyp otyrǵan joq. Ol óz munaıy men gazyn ótkizetin jer tappaı otyr. Sol sanksııalarǵa baılanysty biraz el odan bas tartýǵa májbúr. Mıýnhen konferensııasynan keıin de AQSh óz sanksııalaryn kúsheıtip, Iran munaıyn satyp alatyn elder sanyn qysqartty. Ony Iranǵa qatysty májbúrleý sharasy dep te qabyldaýǵa bolar. Búginge deıin BUU Iranǵa qarsy tórt sanksııa jarııalady.
Jańa kelissóz jurttyń bárine qajet. Kelissóz bizdiń elimizde ótse, oǵan barlyq jaǵdaı jasaımyz dep elimiz Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysovtyń sol Mıýnhende-aq málimdeme jasaǵany sodan. Al kelissózde kelisimge qol jeter bolsa, ol adamzatqa ıgilik, bizge de abyroı.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».