Senbi, 16 naýryz 2013 1:41
Bes jyl boıy tórtkúl dúnıeni qarjy-ekonomıkalyq tyǵyryq qursaýyna alǵan álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń beti qaıtar emes. Dúnıe júziniń bilgir de bilikti ekonomısteri onymen kúrestiń tıimdi jolyn taba almaı tıtyqtap bitti. Sarapshylardyń pikirinshe, naqty daýasy tabylmaı turǵan jahandyq daǵdarys bıyl da ýshyǵa túsetin syńaıly.
Senbi, 16 naýryz 2013 1:41
Bes jyl boıy tórtkúl dúnıeni qarjy-ekonomıkalyq tyǵyryq qursaýyna alǵan álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń beti qaıtar emes. Dúnıe júziniń bilgir de bilikti ekonomısteri onymen kúrestiń tıimdi jolyn taba almaı tıtyqtap bitti. Sarapshylardyń pikirinshe, naqty daýasy tabylmaı turǵan jahandyq daǵdarys bıyl da ýshyǵa túsetin syńaıly.
Jyldar boıy sarapshylardyń jalyqpas jarapazanyna aınalǵan daǵdarys jurtty da jalyqtyryp bitti. Jyl basynda álem jurtshylyǵy prezıdent Barak Obamanyń AQSh memlekettik qaryzdaryn qysqartý jóninde Kongreske baǵyttaǵan bastamalarynan birshama úmit kútken edi. Alaıda úmit aqtalmady. Prezıdent usynystaryn Kongress qabyldamady. AQSh-tyń 16,5 trln. dollardyń ústine shyqqan qaryzyn qysqartý úshin «shı basyn syndyratyn» shara qabyldanbady.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, qazirgi daǵdarys saldarynan jahandyq ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylatyn AQSh pen Eýropalyq odaq memleketteriniń múmkindikteri sarqylyp, zil batpan júk artylǵan úlken quramdy ornyna qozǵalta almaıtyn qaýqarsyz lokomotıvke uqsap qalǵan. Salystyrmaly túrde sońǵy jyldary ekonomıkalyq damýdyń aldyńǵy qataryna shyqqan Qytaı, Úndistan, Brazılııa jáne Reseıdiń álemdik ekonomıkanyń damýyna jańa qarqyn berýge shamalary jetpeıdi. Sóıtip, dál qazir jahandyq ekonomıka tarta jóneletin kúsh kóligi joq yrdýan arbadaı ızeńdep, bir orynda syqyrlap tur. Sarapshylardyń bir sarasy muhıttyń arǵy jaǵynan bastaý alǵan bul daǵdarysty ótken ǵasyrdyń sonaý 30-shy jyldaryndaǵy «uly kúızelispen» salystyrsa, endi bir toby qazirgi jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń sıpaty jaǵynan da, sozylmaly tereńdigi jaǵynan da tarıhta buryn-sońdy bolyp kórmegenin alǵa tartady. «Uly kúızelis» belgili bir aımaqta bastalyp, sol aımaqtyń ǵana ekonomıkasyn qatty kúızeliske ushyratty. Máselen, ekonomıkalyq quldyraý AQSh-ta birneshe jylǵa sozylyp, eldi týralaý shegine deıin jetkizdi. Eldegi ómir súrý kórsetkishteri 30 paıyzǵa deıin tómendedi. AQSh ekonomıkasynyń qazirgi jaǵdaıy da ońyp turǵan joq. Roubini Global Economics-tiń jetekshisi Nýrıel Rýbınıdiń aıtýynsha, AQSh-tyń kelisilmegen fıskaldyq saıasaty eldegi IJО́-niń ósimin 1,5 paıyzǵa deıin tejeıtin kórinedi. Mundaı jaǵdaıda bólshek saýda máselesi apatqa ushyrap, ınvestorlar 2013 jyldyń aıaǵyndaǵy eseńgireý ahýalyna daıyn bolý kerek. Nýrıel Rýbını memlekettik shyǵyndardy qysqartý sharalarynan shyǵa almaı qalǵan Eýropada jaǵdaı múlde qıyn bolatyndyǵyn alǵa tartady. Ol kári qurlyqty shaıqaltatyn kelesi «sýnamı» Italııadan bastaý alatyndyǵyn aıtady.
Barclays Capital bankiniń bas ekonomısi Dın Makı bıyl birinshi jartyjyldyqta AQSh IJО́-siniń ósimi 1,5 paıyz bolatyndyǵyn boljaıdy. Onyń pikirinshe, ekonomıkada birshama damý baıqalady, sonyń nátıjesinde jyl aıaǵynda IJО́-niń ósimi 2 paıyzdy quraıdy. Osyǵan baılanysty Makı IÚ toqsannyń qorytyndysynda AQSh-taǵy jumyssyzdyq buryn boljalynǵan 7,3 paıyzdan 7,1 paıyzǵa deıin azaıady deıdi. Osynyń qarsańynda eldegi jumyssyzdyq deńgeıiniń 7,9 paıyzdan 7,7 paıyzǵa deıin tómendegeni belgili boldy. Qańtar aıyndaǵy bul kórsetkish 2008 jylǵy jeltoqsan aıynan bergi eń tómengi kórsetkish bolyp sanalady.
Ispandyqtar qatal únem sharalaryna qarsy
Ispanııanyń alpys qalasynda qatań únemdeý sharalaryna qarsylyq ereýilderi beleń alǵan. Ondaǵan myń ıspandyqtar kóshege shyǵyp, úkimettiń ekonomıkalyq saıasatyna qarsy ashyq narazylyqtaryn bildirýde. Olar úkimettiń tıimsiz is-qımyldary men bılik organdarynda beleń alǵan jemqorlyqtyń saldarynan elde jumyssyzdyq deńgeıiniń sharyqtap ósip otyrǵandyǵyn ashyq málimdeýde.
Qarapaıym halyq eldiń premer-mınıstri Marıano Rahoı men korol Hýan Karlostyń kúıeý balasy Inakı Ýrdangarınniń jemqorlyǵyna yzaly. Búginde bul ekeýi mıllıondaǵan dollar qarjy qymqyrdy degen kúdikpen jaýapqa tartylǵan. Jemqorlarǵa qarsy uıymdastyrylǵan ereýil aksııalaryna ónerkásip kásipodaqtary jáne polısııa kásipodaqtaryn qosqanda – barlyǵy 150 uıym qatysýda.
Qarsylyq aksııalarynda saıası talaptarmen birge birinshi kezekte ekonomıkalyq talaptar qoıylýda. Oǵan Italııada bolǵan sońǵy jańalyq erekshe qozǵaý saldy. Kásipodaq jetekshisi Ignasıo Fernandes Toro mıtıngige qatysýshylar aldynda sóılegen sózinde Eýroodaq bıligi talap etip otyrǵan qatań únemdeý sharalary Ispanııa úshin «ózin-ózi tunshyqtyrý» áreketimen birdeı dep atap kórsetti.
Ispanııadaǵy saıası ahýaldyń kúrt ýshyǵýy bıylǵy jyldyń aqpan aıynda bastaldy. Oǵan jergilikti BAQ ókilderiniń Marıano Rahoı jemqorlyǵyn synaýy sebep boldy. EL PAIS gazetiniń aqparaty boıynsha Ispanııanyń Halyq partııasy uzaq jyldar boıy jekemenshik, negizinen developerlyq kompanııalardan para alyp kelgen. Bul derek kózi boıynsha, 1997 jyldan bastap Rahoıǵa jyl saıyn 25 myń eýro para tólenip kelgen. Osydan keıin ıspandyqtardyń úkimetke degen senimi kúrt tómendedi. Rahoı bolsa, barlyq kináni joqqa shyǵarýda. Biraq ol partııanyń burynǵy kaznacheıi jaryqqa shyǵarǵan bul qujattardy teris deı almaıdy.
Italııa reıtıngi quldyraýda
Halyqaralyq Fitch reıtıngtik agenttigi Italııanyń reıtıngin «VVV+»-ǵa deıin tómendetti. Bul rette reıtıngti tómendetý shetel jáne ulttyq valıýtada birdeı oryn aldy. Fitch-tiń málimdeýinshe, Italııa 2013 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda ǵana resessııadan shyǵa bastaıdy. Budan buryn Italııanyń reıtıngi «A-» deńgeıinde bolǵan. Reıtıngtiń munshalyqty tómendeýi eldegi saılaý qorytyndylarynyń saldarynan bolyp otyr. Qazir Fitch agenttigi Italııaǵa berip otyrǵan reıtıng dárejesi eń tómengi quldyraý núktesinen úsh baspaldaq, al Ispanııa reıtınginen bir baspaldaq qana joǵary bolyp otyr.
Reıtıng agenttiginiń sarapshylarynyń pikirinshe, Italııa ekonomıkasy ústimizdegi jyly 1,8 paıyzǵa deıin quldyraıdy. Memlekettik qaryz deńgeıi IJО́-niń 130 paıyzyna deıin jetedi. О́tken jyly Italııa IJО́-si 2,4 paıyz azaıǵan bolatyn. Eldiń qarjy mınıstri Vıttorıo Grılıdiń aıtýynsha, reıtıngtiń munshalyqty tómendeýi eldegi ekonomıkalyq jáne saıası turaqsyzdyqqa negizdelgen.
2012 jyldyń IV toqsanynda ıtalııalyq ekonomıka aldyńǵy úsh aıdyń kórsetkishimen salystyrǵanda 0,9 paıyzǵa tómendegen. Onyń aldyndaǵy toqsanda bul eldiń IJО́-si 0,2 paıyz azaıǵan bolatyn. Sarapshylar ekonomıkanyń jyldyq tómendeýi 2,7 paıyzdy quraıdy dep boljaǵan. 2012 jyldyń qorytyndysyndaǵy ahýal bul boljamdy rastady. Italııanyń IV toqsandaǵy IJО́ kólemi 344,151 mlrd. eýrony qurady. Fitch agenttiginiń boljamy boıynsha Italııa bul tereń daǵdarystan 2013 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda ǵana esin jınaı bastaıdy.
Portýgalııa qıyndyq qursaýynda
О́tken jyldyń sońǵy toqsanynda Portýgalııa ekonomıkasy taǵy da keri ketti. Basqasha aıtqanda, eldiń IJО́-si sońǵy toǵyz toqsan boıy quldyrap keledi. Bul quldyraýdyń sebebi tutyný suranymynyń tómendeýi men eksport jaǵdaıynyń álsireýine baılanysty bolyp otyr. IJО́-niń jyldyq jáne toqsandyq tómendeýi 2009 jyldyń I toqsanyndaǵy eń tómengi quldyraý shegine teń bolyp otyr. Ulttyq statıstıka ınstıtýtynyń deregi boıynsha, IJО́-niń toqsandyq tómendeý deńgeıi 1,8 paıyzdy quraǵan kórinedi.
Jyldyq esep boıynsha IV toqsanda el ekonomıkasynyń deńgeıi 3,8 paıyz tómendegen. Premer-mınıstr Pedro Passos Koelo eldegi jumyssyzdyqtyń ósýimen barynsha kúresip keledi. Sonymen birge, ol eýropalyq saýda seriktesteri tarapynan elge degen senimdi qalpyna keltirýge de kúsh salýda. Eýroodaq pen HVQ tarapynan 78 mlrd. eýro kólemindegi kómekti alýǵa qol jetkizý úshin olardyń talaptaryn oryndaýǵa da baryn salýda. Solaı bola tursa da, el ekonomıkasynyń jaǵdaıy túzeler emes. Statıstıka derekteri boıynsha, ótken jyldyń III toqsanynda eksport kólemi II toqsan kórsetkishimen salystyrǵanda 2,1 paıyzǵa quldyrap ketken. Import kólemi osy merzimde 1,4 paıyzǵa azaısa, úı sharýashylyǵynyń shyǵyndary 2,3 paıyzǵa tómendegen.
Grekııa ekonomıkasy 5,7 paıyzǵa quldyrady
Grekııanyń IJО́-si jyldyq esep boıynsha 2012 jyldyń IV toqsanynda 5,7 paıyzǵa tómendegen. Bul týraly jaqynda Elstat statıstıkalyq qyzmeti málim etti. Al ótken jyldyń III toqsanynda bul eldiń ekonomıkasy 6,7 paıyzǵa qulaǵan bolatyn. Jalpy alǵanda, 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha Grekııanyń ekonomıkasy 6,4 paıyzǵa qysqarǵan. 2011 jyly bul kórsetkish 7,1 paıyzǵa teń bolatyn.
Budan buryn Grekııa banki 2012 jyldyń maýsym aıynda ótken parlamenttik qaıta saılaýdan keıin ekonomıka ahýaly jaqsarady degen boljam jasaǵan bolatyn. Olardyń málimdeýinshe, 2013 jyly Grekııa IJО́-si taǵy da 4,5 paıyzǵa tómendeıdi, jumyssyzdyq ulǵaıady. Alaıda, kelesi jyldan bastap ekonomıkanyń qalpyna kelý úrdisi bastalady. Eýrokomıssııa boljamy boıynsha, Grekııanyń IJО́-si 2013 jyly 4,4 paıyzǵa tómendemek. Sondaı-aq, Eýrokomıssııa Grekııadaǵy jumyssyzdyq deńgeıi qazirgi 24,7 paıyzdan Eýroodaqtaǵy eń rekordtyq kórsetkish – 27 paıyzǵa deıin ósedi. Qaryz deńgeıiniń ósýi ótken jyly IJО́-niń 161,6 paıyzyna teń bolsa, bıylǵy jyldyń qorytyndysynda IJО́-niń 170,6 paıyzyn quramaq. Ekinshi jaǵynan alǵanda, eýrokomıssııanyń pikiri boıynsha, Grekııa bıýdjet tapshylyǵyn IJО́-niń 2012 jyly 6,6 paıyzynan 2013 jyly 4,6 paıyzyna deıin, 2014 jyly 3,5 paıyzyna deıin qysqartýy múmkin.
Qytaı ekonomıkasynyń qazirgi tynysy
Álemdegi slans gazynyń eń mol qory bola tura, Qytaı slans gazyn keń kólemde ıgerý jumysyna daıyn bolmaı shyqty. Oǵan negizinen slans gazyn ıgerýdiń geologııalyq kúrdeli jaǵdaıy, burǵylaý baǵasynyń qymbattyǵy jáne kóptegen kompanııalardyń bul salada tájirıbesiniń joqtyǵy sebep bolyp otyr. Osyǵan baılanysty Pekın kúnnen-kúnge ósip otyrǵan gazǵa degen suranysty ázirge syrttan keletin gaz kólemimen qanaǵattandyrýǵa májbúr.
Bloomberg sarapshylarynyń pikirinshe, Qytaı belgilengen 80 mlrd. tekshe metr gazdyń ornyna 2020 jyly tek 18 mlrd. tekshe metr gaz óndirýge qol jetkizedi. Breitling OilandGas kompanııasynyń basshysy Krıs Folkner «Úkimet belgilegen maqsatty josparlardy oryndaý múmkin emes, tek memleket tarapynan bul salaǵa úlken kólemdegi ınvestısııa salyp, energııa kózderi baǵasyna degen memlekettik baqylaýdy joıǵan kezde ǵana bul jospardy oryndaý múmkin», dep atap kórsetedi.
Qazir QHR slans gazynyń qory boıynsha álemde aldyńǵy oryndy ıelenedi. AQSh-tyń energetıkalyq aqparat qyzmetiniń derekteri boıynsha Qytaıda 36,1 trln. tekshe metr gaz qory bolsa, AQSh-ta bul kórsetkish 24,2 trln. tekshe metrge teń. Mamandardyń aıtýynsha, QHR-ǵa bul salany barynsha damytýǵa burǵylaý jumystaryn júrgizýdiń kúrdeli geologııalyq qıyndyqtary kedergi bolyp otyr. Qytaıdaǵy ken oryndarynda gaz qory AQSh-taǵy jaǵdaımen salystyrǵanda óte tereńde ornalasqan. Sinopec dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Fý Chenıýıanyń aıtýynsha, qytaılyq kompanııalar gazǵa jetý úshin 4-6 shaqyrym tereńdikke deıin burǵylaý júrgizetin bolsa, amerıkalyqtar 3 shaqyrym tereńdiktegi nátıjege qol jetkizedi. Ken oryndarynyń osyndaı geologııalyq erekshelikteri qytaılyqtardy burǵylaý jumystary kezinde jer qabattaryna AQSh-pen salystyrǵanda 30 paıyz kóp sý quıýǵa májbúr etedi. QHR-dyń kóptegen aımaqtarynda sý qory tapshy ekeni belgili. Sondyqtan sý tasymaldaý qosymsha shyǵyn ákeledi. Sóıtip, QHR-da slans gazyn ıgerý úshin bir burǵylaý uńǵymasyn ornatý 5-12 mln. dollar turatyn bolsa, AQSh-ta ol 2,7-3,7 mln. dollar mólsherinde bolyp otyr.
Qytaıda bolat qorytý salasy joǵary deńgeıde damyp otyr. Alaıda, sońǵy jyldary Qytaı rynogynda bul salanyń ónimderi shekten tys artyp ketken. Qazir eldegi rynokta suranystyń azaıýyna baılanysty kóptegen bolat qorytý zaýyttarynyń jabylý qaýpi týyndap tur. «Qytaı rynogy ónimderge tolyp tur, ony úkimet te, biz de bilemiz. Bul problemany sheshýdiń bir-aq joly bar. Ol – eń myqtylarǵa ǵana jol ashylady», deıdi bolat qorytý kompanııalary dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Chjan Ýszýn. Resmı derekter boıynsha, Qytaıdyń bolat qorytý salasynyń áleýeti jylyna 900 mln. tonnany quraıdy. 2012 jyly elde 716 mln. tonna bolat óndirilgen. QHR-daǵy bolat qorytý kompanııalarynyń jalpy tabysy ótken jyly 98 paıyzǵa tómendegen. Sonyń saldarynan birqatar óndiris oryndary shyǵynǵa batqan. Osyǵan baılanysty Qytaı úkimeti 2015 jylǵa taman eldegi eń iri on óndiris ornynda bolat óndirý qýatynyń 60 paıyz deńgeıin ǵana paıdalanbaq.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».