Dúbirge toly dúnıe

Juma, 17 mamyr 2013 1:21

ULYBRITANIIа EÝROODAQTAN KETE ALA MA?

Dúısenbi kúni Ulybrıtanııa premer-mınıstri Devıd Kemeron Vashıngtonda AQSh prezıdenti Barak Obamamen birge ótkizgen baspasóz máslıhatynda óz eliniń Eýroodaq quramynan shyǵýy jónindegi máseleni qozǵap, jurt nazaryn aýdardy.

Juma, 17 mamyr 2013 1:21

ULYBRITANIIа EÝROODAQTAN KETE ALA MA?

Dúısenbi kúni Ulybrıtanııa premer-mınıstri Devıd Kemeron Vashıngtonda AQSh prezıdenti Barak Obamamen birge ótkizgen baspasóz máslıhatynda óz eliniń Eýroodaq quramynan shyǵýy jónindegi máseleni qozǵap, jurt nazaryn aýdardy.

Buǵan, árıne, eń aldymen Eýroodaqqa qarsylar aıryqsha mán bergeni sózsiz. Sol odaqqa kirmekke qumar elder kóp, kópshiliginiń oǵan qoly jetpeı júr. Solarǵa saýsaǵyn nusqap, «Oý, qarasańdarshy, sol odaqqa nesine qyzyǵasyńdar, onyń beldi múshesi Ulybrıtanııanyń ózi odan ketkisi bar», dep qýanǵandaı kóńil bildirdi.

Rasynda da Eýropa elderi, onyń ishinde Eýroodaqqa múshe elder de bar, sońǵy kezderde aıtarlyqtaı ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa ushyrady. Biraz jurt soǵan Eýro­­odaqty kinálideı sanaıdy. Tipti qarjylyq qurdymǵa kete jazdap, sol Eýroodaqtyń kómegimen aman qalǵan Grekııa, Ispanııa, Kıpr sııaqty elderdiń jurtshylyǵy Eýroodaqty kinálaýǵa qumar. Ras, Eýroodaq bul elderdiń úkimetterinen qatań ekonomıkalyq únem tártibin ornyqtyrýdy talap etedi. Bul talap sol elderdegi ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵdaılarǵa áser etedi: aılyq azaıyp, salyq kóbeıedi. Sodan da narazy jurtshylyq kináni qamqorshylardan kóredi.

Dál Ulybrıtanııanyń ózi sol Eýroodaqtan zardap ta shegip otyr­ǵan joq. Atap aıtar bir jaı: sol odaqtyń jetekshi eli retinde osynaý ekonomıkalyq qaýymdastyqtyń qazirgi kezde moınyna artylǵan aýyrtpalyqty kóterýde oǵan aıtarlyqtaı salmaq túsedi. Sony aýyrsynatyny bar. Árkim óz kúnin ózi kórsin degen pikirge jyǵylyp, bul odaqtyń jarǵysyn da, jumys tártibin de reformalaý qajet dep esepteıdi. Aǵylshyn premer-mınıstri óziniń bul pikirin osydan bir aı buryn Germanııa kansleri Angela Merkeldiń otbasylyq qonaǵy bolǵan kezdegi áńgimesinde de aıtqan, bul odaq birshama ıkemdi bolsyn, barlyq eldi Brıýssel bir shybyqpen aıdamasyn, ár el óz múddesine saı áreket jasasyn degen.

Germanııa kansleri sonda aǵyl­shyndyq áriptesiniń pikirin tolyǵymen qabyldaı qoıdy deý qıyn. Odaq bolǵan soń, jarǵy ortaq bolýǵa, ol basqalarǵa jaýapkershilik júkteýge tıis, onyń músheleri ózine mindet te qabyldaýǵa tıis. Qarjylyq kúızeliske ushyraǵan elderge EO úlken qarjylyq kómek kórsetti. Sol qarjyny bul elder óz jyrtyǵyn jamaýǵa jumsamaı, ysyrapqa jumsar bolsa, ol búkil odaqty jar­ǵa súıreıdi. Muny Barak Obama da eskertti. Sol birikken baspasóz máslıhatynda AQSh prezıdenti Anglııany bul odaqtan shyǵýdy sóz etýden buryn Eýroodaqta júrgizilip jatqan reformalarǵa, sharalarǵa, durys baǵa berýge shaqyrdy.

Árıne, qandaı nárseni de jaq­sarta túsýge bolady. Bul jóninde izdenis te qajet. Sol Eýroodaqty jetildire túsý, reformalaý jóninde de áńgime az aıtylmaıdy. Jón dersiń. Alda solaı da bolar. Biraq, osyǵan qaramastan, ol talaılardyń kóksegeni. Jurttyń oǵan kirgisi keledi jáne ol negizsiz de emes. Munda elderdiń, memleketterdiń ekonomıkalyq kirigýiniń, bir-bi­rine qoldaý kórsetýiniń, ortaq máse­leni sheshýdiń ıgilikti tájirıbesi qalyptasqan.

Sonda Ulybrıtanııa premer-mınıstriniń bul uıymnan shyǵa qoıýy jóninde másele qozǵap, ala-shapqyn bolýy qalaı? Shynymen-aq olar EO-dan shyqsa, jaǵdaılary jaqsara qoıa ma? Eýropadan, AQSh-tan oqshaýlanyp, Ulybrıtanııa opa taba ma? Bul el búkil Eýropamen bar­lyq jaǵynan kirigip, ushtasyp ketken. Ony buzǵannan tabary shamaly.

Sonda Devıd Kemeronnyń munysy qalaı? Eki jyldan keıin bul elde parlamenttik saılaý ótedi. Soǵan daıyndyq qazirden bastalyp otyr. Konservatorlyq partııanyń ótken saılaýdaǵy bir urany EO-dan shyǵý bolǵan. Jalpy, halyqqa basqaǵa esemiz ketip jatyr, barlyq nárse ózimizge qalsyn degen sóz unaıdy. Kemeron da sol sózdi aıtyp otyr. Bul keıin umytylýy da múmkin. О́ıtkeni, Eýroodaqtan shyǵý jónindegi referendým óte qalǵanda, ol 2017 jylǵa josparlanǵan. Oǵan deıin kim bar, kim joq.

PRIDNESTROVE TÚIININ ShEShÝ QIYN

Keshegi KSRO-dan qalǵan qıyn muranyń biri – Prıdnestrove. Jıyrma jyldan beri túıini sheshilmeı kele jatyr. Qanshama kelissózderge arqaý boldy, bári de nátıjesiz. Jaqynda taǵy da kelissóz ótpek, biraq onyń da nátıjeli bolatyny kúmándi.

Prıdnestrove – Moldovanyń bir bóligi. Biraq keshegi KSRO kúıregen zamanda syrtqy kúshterdiń yqpalymen Moldovadan bólinip, ózin Prıdnestrove Moldavııa Respýblıkasy dep jarııalady. Biraq ony eshkim memleket dep tanyǵan joq. Bul ózi postkeńestik memleketter tarıhyndaǵy qara súıeldeı daý-sharlyq sýbektige aınaldy. Onyń basty sebebi, Máskeýge baryp tireledi. Eger Máskeý aralaspaǵanda, bul másele jalpy týyndamaýy da múmkin edi. Áńgime mynada. Keshegi KSRO mılıtarıstik memleket edi, qarýy, áskeri kóp bolatyn. Jáne ony úlken ımperııanyń barlyq jerine ornalastyrdy. Bir armııa eldiń batysynda, Moldavııa jerinde, naqtyraq aıtqanda, Prıdnestrovede edi. Odaqtas res­pýblıkalar óz táýelsizdigin alyp jatqanda, KSRO-nyń qarýly kúshine murager bolǵan Reseı 14-shi armııa ornalasqan Prıdnestroveni Moldavııaǵa qıǵysy kelmeı, osyndaǵy separatısterge barynsha qoldaý kórsetip, tanylmaǵan res­pýblıka paıda boldy. Keıin álem jurtshylyǵynyń qysym-talabyna oraı armııasyn áketkenimen, Reseı ózderiniń «bitimgershilik kúshterin» qaldyrdy.

Máskeýdiń mundaı áreketke barýyna olardyń burynnan qalyptasqan basqanyń jerine degen ımperııalyq ashkózdigi sebep bolǵany anyq. Oǵan jeleý de tabylǵan. Mundaǵy halyqtyń úshten biri orys, úshten biri ýkraın jáne úshten biri moldavan edi. О́z qandastary – orystardy basqa memlekettiń qyspaǵyna qaldyrmaımyz degen ýáj aıtyldy. Separatıster osyndaǵy áskerge arqa súıedi.

Resmı túrde halyqaralyq anyqtamalarda ol Moldovanyń quramynda delingenimen, Tıraspol Kıshınevke baǵynbaıdy. О́z parlamenti, óz úkimeti, óz prezıdenti bar. Qalasa, tipti Moldovanyń prezıdentin de «óz jerine» kirgizbeıdi. Birde solaı da bolǵan. Biraq solaı bolsa da, ony memleket dep tanyǵan eshkim joq. Buǵan Máskeý kúıinedi.

Kezinde Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵa bolǵan kezinde bul túıindi sheshýge áreket jasaǵany bar. Biraq odan nátıje shyqpady. Onyń joly tabylmady. Tabylmaǵanda, Máskeýdi arqalanǵan Prıdnestrove Moldovaǵa qosylǵysy joq. Kúsh qoldaný, árıne, jol emes. Oǵan eshkim barmaıdy.

Endigi jol qaısy degende de, dál qazir jurttyń naqty aıtary joq. Sodan da aldaǵy kelissóz raýndyna qatysatyn Reseı, AQSh, EO, Moldova jáne Prıdnestrove, sondaı-aq EQYU tóraǵasy (qazir Ýkraına) qandaı baǵytta áreket jasaıtyny belgisiz. Biraq biraz eldiń múddeleri aıqyn. Bolashaqta Moldovanyń jeke ózi nemese Rýmynııamen birigip Eýroodaqqa kirý jospary bar. Onda oǵan Prıdnestrove ermeıdi. Sonda ol kimmen qalady? Alysta jatqan Reseıge qosylý qıyn, biraq onyń syrttaǵy (Kalınıngrad oblysy sııaqty) anklavyna aınalýy múmkin. Bul – Reseıdiń armany. Áıtpese, avtonomııa bolyp Ýkraınaǵa qosylý múmkindigi bar. Sońǵy kezde bul da biraz áńgime bolyp júr. Áıteýir kóp adam Prıdnestroveniń Moldova quramynda qalatynyna kúmánmen qaraıdy.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».