О́tiriktiń quıryǵy bir-aq tutam

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:32

Joǵary dárejedegi ury Vıktor Hrapýnov kezinde Tótenshe jaǵdaılar mınıstri laýazymynan bosaǵanda elden jınaǵan aqshasyn tyǵarǵa jer tappapty. Sodan áýeli Shveısarııaǵa mıllıondaǵan dollardy birden alyp ketpekshi bolǵan kórinedi. Degenmen, aqyr aıaǵynda ol birneshe mıllıondaǵan dollardan da kóp turatyn qyp-qyzyl aqshany alyp, taıyp turǵany belgili. Endi ol shetelde basqasha saırap júr.

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:32

Joǵary dárejedegi ury Vıktor Hrapýnov kezinde Tótenshe jaǵdaılar mınıstri laýazymynan bosaǵanda elden jınaǵan aqshasyn tyǵarǵa jer tappapty. Sodan áýeli Shveısarııaǵa mıllıondaǵan dollardy birden alyp ketpekshi bolǵan kórinedi. Degenmen, aqyr aıaǵynda ol birneshe mıllıondaǵan dollardan da kóp turatyn qyp-qyzyl aqshany alyp, taıyp turǵany belgili. Endi ol shetelde basqasha saırap júr.

Ol Shyǵysta ákim bolyp tur­ǵanda qaladaǵy zaýytty gazdan ta­zartatyn qondyrǵylarmen jab­dyqtapty. Biraq, ony qalaı júzege asyrdy, zaýyttyń bas­shylyǵyn óz ıkemine qalaı kón­dirdi, ol týraly áńgimesinde esh­­q­andaı derek keltirilmeıdi. Áıteýir, «tıse terekke, tımese butaqqa» degen pıǵyly anyq baıqaldy. Ol óziniń suhbatynda Shyǵys Qazaqstan oblysyna ákim bolyp kelgenshe (2004 jyldyń 8 jeltoqsanyna deıin) «Kazsınk» gaz qaldyqtarynan jáne kúkirtti angıdrıdten tazartý máselesimen múlde aınalyspaǵanyn basa aıtady. Hrapýnov kelgende jaǵdaıdy jedel jónge keltiripti.«Men ákim bolyp jumys ja­saýǵa kelisimen, «Kazsınktiń» bas­shylarymen qala jaǵdaıyna saraptama jasadym. Sosyn ká­sip­oryn meniń nusqaýymmen, ádildik úshin aıtyp óteıin, «Kazsınkten» shyǵatyn tómen paıyzdyq deń­geıdegi kú­kirtti gazdyń ózin ustap qala­tyn qurylymdy salyp, iske qos­ty. Budan keıin biz kúnbe-kún jeti sısterna baıytylǵan kúkirt qyshqylyn jınap otyr­ǵanbyz. Al mundaı qurylym salynbaǵanǵa deıin osy zııandy qaldyqtardyń bári qalanyń aýa qabatyna taralyp, álsin-álsin qyshqyldy jańbyr retinde jaýyp turǵan. Aýany ýlap, tabıǵatty búldirgen», dep áńgimeleıdi. Osy baǵyttaǵy barlyq atqarylǵan isti óz atyna jazyp alǵan V.Hra­pýnov sypaıylyq úshin «Kazsınktiń» eńbegin de atap ótedi. «Eskertip óteıin, biz 2005 jyly tapsyrǵan qondyrǵy «Kazsınk» shyǵaryndylarynyń tek 50 paıyzyn ǵana tazarta aldy», – deıdi ol. Telearna jýr­nalısiniń: «Bul О́skemen qalalyq ákimdiginiń «Kazsınkke» qoıǵan talabymen júzege asqan sharýa emes pe?» degen suraǵyna da Hrapýnov qysyla qoımaıdy, qarapaıym jaýap berýge tyrysady. «Ondaı jaǵdaı bolǵany da ras, biraq jeti sısterna, 420 tonna kúkirtti qyshqyl kún saıyn aýa qabatyna shyǵarylyp otyrǵan. Sodan soń biz «Kazsınk» aldyna kúkirtti qyshqyldy 100 paıyz ustap qalatyn osyndaı taǵy bir qondyrǵy ornatý máselesin kóldeneń tarttyq. Alaıda, men Astanaǵa qyzmet aýystyrǵannan keıin bul sharýa aıaǵyna deıin atqarylmaı qaldy. Tórt jyl mınıstr bolǵanda «Kazsınktiń» qosymsha qondyrǵy ornatqany jóninde estigen de, oqyǵan da joqpyn», dep áńgimesiniń maıyn tamyza túsedi ol. Aıtatyny joq, onyń «qarapaıymdylyǵy» halyq batyry bolmaqqa umtylǵan áreketine ár bere túsetin sııaqty.Degenmen, «halyq batyrynyń» shyn kelbetine úńiletin ýaqyt endi keldi. Áýeli usaǵynan bastaıyq. Hrapýnov bylaı deıdi: «… Men Astanada mınıstr bolǵan tórt jyl ishinde esh jerden kórgen de, estigen de joqpyn…». Bylaısha aıtqanda, ol ShQO ákimdiginiń kreslosyn tastap, sosyn tórt jyl mınıstr bolǵan eken. Alaıda, bul olaı emes. V.Hrapýnov mınıstr oryntaǵynda tórt jyl emes, bar bolǵany 9 aı otyrdy. 2007 jyldyń 11 qańtarynda ol Tótenshe jaǵdaılar mınıstri laýazymyna usynylǵan bolatyn. Sodan soń 2007 jyldyń 1 qarashasynan bul qyzmetinen otstavkaǵa ketti. Budan soń ol eshqandaı oryntaq ıelengen joq. Al jarty jyldan soń onyń Shveısarııaǵa qashqan «tarıhı» jyldary bastaldy. Árıne, ol eshteńe estigen de, kórgen de joq, óıtkeni ol biraz ýaqyt qashýǵa daıyndaldy. Asyǵys múlikterin satty da, 2008 jylǵy sáýir aıynan О́skemennen alysta jatqan Shveısarııaǵa ushyp ketti.Eger Hrapýnovtyń áńgimelerin ári qaraı faktimen taldaıtyn bolsaq, múldem basqa jaılarǵa tap bolamyz. Ol ShQO ákimi bolǵan eki jyl ishinde ekologııalyq jaǵdaıdy saýyqtyrýmen múldem aınalyspaǵan. Áıtpese, bir «Kazsınkte» kúkirtti gazdardy paıdaǵa asyratyn, gazdy shań-tozańnan tazartatyn, kúshálany zararsyzdandyratyn, shlamdy óńdeıtin, aǵyndy aınalmaly sýmen qamtý, qaıta óńdeý, óndiris qaldyqtaryn óńdeý sııaqty bir­neshe úlken ekologııalyq baǵ­darlamasy bar ekenin biler edi. Onsyz-aq sońǵy jyldary «Kazsınk» óndiristik qaýipsizdik salasynda kóptegen tabystarǵa qol jetkizdi.Degenmen, basty áńgime kú­kirtti gazdardy tazartý qondyr­ǵysyn ornatý edi. О́skemen qala­syndaǵy qorǵasyn keninde kúkirt bar. Ony kúıdirip, balqytý kezinde buryn aýaǵa shyǵarylǵan kúkirtti angıdrıd túziledi. 1997 jyly qalada kúkirtti angıdrıd boıynsha konsentrattyń shekti mólsheri 4,7 paıyz bolatyn. Hrapýnov qalaı dese de, «Kazsınk» ekolo­gııalyq máselelerdi sheshýdi sol qurylǵan ýaqytynan, ıaǵnı 1997 jyldan bastady. Sosyn 1998 jyly-aq kúkirtti qyshqyldy gıpske aınaldyrý jónindegi óndiris iske qosyldy. Odan soń ony eski shahtalarǵa kómýge tasydy. Bul ýaqytta Hrapýnov Al­maty qalasy ákiminiń oryn­taǵyn endi ıgerip jatqan edi. Hrapýnov aıtqandaı, О́skemenniń aýa qabatyna kúnine 420 tonna kúkirtti qyshqyl bólinetin bolsa, qala aýmaǵynda kıimsiz júrý múmkin bolmas edi. Semeıdi qalyń tuman basyp, kóz ashtyrmas edi. Sonda Hrapýnov myrza kúni-túni hımııalyq qorǵanys kıimderin kıip júrgen be? Qalǵan qala turǵyndary qalaı júrgen degen oıǵa eriksiz beriledi ekensiz. Osydan-aq Hrapýnov aıtqan áńgimeler qısynsyz ótirikter ekeni ózinen ózi belgili bolyp qalady. Qazaq atamyz: «О́tiriktiń quıryǵy bir-aq tutam», dep osy Hrapýnov sııaqtylarǵa qaratyp aıtqan bolýy kerek.Almas BOLATOV.