Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:30
Armenııada bıyl táýelsizdik alǵannan bergi 21 jylda altynshy ret prezıdenttik saılaý ótkeli jatyr. Osy jyldarda LevonTer-Petrosıan eki, Robert Kocherıan eki jáne Serj Sargsıan bir ret prezıdent bolyp saılanǵan edi.
Prezıdentteriniń kóp aýysqanyna qarap, bul memleketti demokratııanyń dańǵyl jolyna túsken, ashyq qoǵam qurǵan el dep aıtý qıyn. О́ıtkeni, osynaý shaǵyn memlekettiń úlken problemasy bar. Sondyqtan da shyǵar, bul eldiń qoǵamy demokratııalyq ashyqtyqtan góri birtoǵa, tomaǵa-tuıyqtyqqa beıimdeý.
Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:30
Armenııada bıyl táýelsizdik alǵannan bergi 21 jylda altynshy ret prezıdenttik saılaý ótkeli jatyr. Osy jyldarda LevonTer-Petrosıan eki, Robert Kocherıan eki jáne Serj Sargsıan bir ret prezıdent bolyp saılanǵan edi.
Prezıdentteriniń kóp aýysqanyna qarap, bul memleketti demokratııanyń dańǵyl jolyna túsken, ashyq qoǵam qurǵan el dep aıtý qıyn. О́ıtkeni, osynaý shaǵyn memlekettiń úlken problemasy bar. Sondyqtan da shyǵar, bul eldiń qoǵamy demokratııalyq ashyqtyqtan góri birtoǵa, tomaǵa-tuıyqtyqqa beıimdeý. Ony EQYU-nyń Astana Sammıtinde óz kózimizben de kórdik. Sammıt týraly pikirlerin bilmek bolyp, birneshe eldiń jýrnalısterine mıkrofon usynǵanda jalǵyz-aq osy armıan ókilderi ózderiniń oılaryn aıtýdan at-tondaryn ala qashty. Shamasy, «birdeńe» aıtyp qoıýdan saqtanatyn sekildi kórindi.
Qazirgi jurttyń esinde joq, biraq ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin týǵan «qyrǵı-qabaq soǵystyń» bastalýyna armıan separatısteriniń jer daýyn qaýzaýy bir sebep bolǵan edi. Soǵystan moraldyq turǵydan kúshti shyǵyp, jeńistiń býyna mastanǵan KSRO basshylaryna Túrkııanyń Kars, Artvın jáne Ardagan provınsııalarynyń bir bóligin «ejelgi armıan jerleri» dep qosyp alý ıdeıasyn tyqpalaǵan Armenııa KP basshysy G.Arýtınov, barlyq armıandardyń dinı basshysy Gevorg VI jáne basqalar bolatyn (Buryn únemi talasta bolyp kelgen bul jerlerge túrikterdiń ıelik etýi 1921 jylǵy Túrkııa men RKSFR arasyndaǵy kelisimmen bekitilgen). Artynan bul pikirdi Grýzııa basshylary da qoldady. 1945 jylǵy Potsdam konferensııasynda odaqtastar aldynda Túrkııanyń osy jerlerin KSRO-ǵa berý týraly V.Molotov ta sóz qozǵaǵan-tyn. Biraq odaqtastar tarapynan bul usynys qoldaý tappady, óıtkeni, halyqaralyq normalardy buzý ońaı bolmaıtyn. Onyń ústine Túrkııa basshylyǵy bul talapty birden serpip tastaǵan. Biraq «qarǵaǵanyn jer qylamyn» deıtin jerdegi jarty qudaı, qandyqol dıktator I.Stalın Túrkııa shekarasyna ásker toǵytýdy osy kezde bastady. Eshkimdi eleń qylmaıtyn, halyqaralyq normalar men quqyqtardy qaltasyna salyp júre beretin keńestiń basqynshylyqqa qumar basshylarynyń qorqaý tábetinen jasqanǵan AQSh pen Ulybrıtanııa da Túrik memleketine kómek qolyn sozýǵa asyqty. Is júzinde «qyrǵı-qabaq soǵysty» jarııalaǵan 1946 jylǵy Fýltondaǵy sózinde Ýınston Cherchıll KSRO-nyń Túrkııa men Iranǵa jasap otyrǵan orynsyz aýmaqtyq talaby men qysymyna da silteme jasaǵan-tyn. Iran aýmaǵynyń biraz bóligin qosyp alý ıdeıasyn da osy armıandyq jáne oǵan artynan qosylǵan ázerbaıjandyq belsendiler usynǵan edi.Naq osy, Túrkııa memleketiniń aınalasyndaǵy daǵdarysqa baılanysty AQSh KSRO-ǵa qarsy ıadrolyq soǵys ashý josparyn jasaǵan. Sóıtip, álem ıadrolyq soǵysqa alǵash ret kavkazdyq jer daýy daǵdarysynyń kesirinen betpe-bet kelgen. Osyǵan baılanysty esteliginde V.Molotov artynan: «Horosho, chto vovremıa otstýpılı», dep jazǵan eken. Tek 1953 jyldyń 30 mamyrynda ǵana KSRO Túrkııaǵa qarsy aýmaqtyq talabynan bas tartty.Mine, kishkentaı ǵana eldiń úlken problema jasaı jazdaǵan álegi osyndaı. Osyǵan baılanysty aqyn Temirhan Medetbektiń bir támsili oıǵa oralady. Onda bir torǵaı jyndanyp, búrkitke shabýyl jasaǵany aıtylady. Búrkit ony ne qylsyn, bir-aq tolǵap, juta salypty. Biraq sonyń kesirinen ózi jyndanyp, ushaqqa shabýyl jasaıdy. Ushaq apatqa ushyrap, júzdegen adam qaza bolady. Sóıtip, jyndanǵan bir torǵaı úlken qasiret ákeledi.Árıne, ata-babasynyń qonysynan aıyrylý barlyq halyqqa da qıyn. Jer betindegi barlyq halyqtar da ejelgi qonystarynan aıyrylyp qalǵysy kelmeıdi. Armıan halqynyń da ozyq oıly adamdary, qarapaıym jurty osylaı oılaıtynyna talas joq, biraq ásireultshyl saıasatkerleri mundaıdy kerek qylmaıdy. О́zimshil urandy ǵana bastaryna ábden sińirip alǵan olar halyqtyń tynyshtyqty qalaıtyn ahýalymen sanasar emes. Olarǵa salsań b.d.d. II ǵasyrda qurylǵan Uly Armenııa jeriniń tym bolmasa Tıgran II-niń tusyndaǵy aýmaǵyn qalpyna keltirýdi ádildik dep sanaıtyndaı. Al bul degeniń 220 myń sharshy shaqyrymǵa jýyq aýmaq…Sonyń kesirinen eldiń Ázerbaıjan jáne Túrkııa arasyndaǵy shekarasy múlde jabyq. Armenııa teńizge de shyǵa almaıdy. Tek soltústigindegi Grýzııamen eki aradaǵy shekara ǵana eldi syrtpen baılanystyrýda. Eki eldiń arasynda temir jol tartylǵan. Sondyqtan da Armenııanyń syrttan keletin taýarlarynyń tórtten biri Grýzııaǵa tıesili. Biraq osy elmen de keı-keıde qarym-qatynas salqyndap qalady. Onyń basty sebebi Grýzııanyń Armenııa men Reseıdiń jaqyndasýyna qyryn- qabaq bildiretindigi.Armenııa ońtústiginde Iranmen shektesedi. Islamnyń shııt tarmaǵyn ustanatyn Iran dini bir Ázerbaıjanmen teke tireste bolsa da, Armenııamen sońǵy jyldary jaqsy qarym-qatynas ornatyp keledi. Buǵan Irandaǵy armıan lobbıiniń yqpaly bir sebep bolsa, ekinshi sebep myńjyldyq dostyq bolmasa, myńjyldyq qastyq joq ekendigin eskergen Iran basshylyǵynyń pragmatıkalyq ustanymy sııaqty. 2007 jyly eki eldiń arasynda gaz qubyry ashyldy. Onyń boıymen Armenııanyń Razdan JES-ine gaz berilip turady. Esesine Iran jaǵy elektr energııasyn alady. Yntymaqtastyqty odan ári tereńdetýge Armenııanyń «Armrosgazprom» kásipornyn satyp alý arqyly osy rynokqa tutastaı baqylaý ornatqan Reseıdiń «Gazpromy» ruqsat etpeıtin kórinedi.Endi, mine, Armenııa ekonomıkasy oqshaý kúı keship, halyqtyń ál-aýqaty jaqsarmaı otyr. Qarapaıym eldiń qamy úshin beıbit jaǵdaıda ómir súrýge qol jetkizýdi kózdegen lıderler bolǵanymen, bastaryna ultshyldyq uranynyń basıllasy ábden sińip alǵan belsendiler ondaılarǵa jol berer emes.El bıýdjetteriniń áskerı shyǵyndary da jyldan jylǵa óse túsýde. Ekonomıkalyq áleýeti birshama álsiz Armenııa úshin bul shyǵynnyń zardaby úlken. 2011 jyly ol 387 mln. AQSh dollaryn qurady. 1970-jyldary Armenııa aýmaǵynda AES salynǵan edi. Biraq 1988 jyly, Spıtak zilzalasynan keıin onyń qaýpi zor bolǵandyqtan jumysy toqtatylǵan. Biraq armıan úkimeti joqshylyqtyń kesirinen 1995 jyly onyń eki reaktoryn qaıtadan iske qosýǵa májbúr boldy. Qazir osy AES eldiń elektr qýatyna degen suranysynyń 40 paıyzyn óteýde. Ekonomıkanyń osy salasynyń damýynda da Armenııa Reseıdiń kómegine muqtaj. Sony paıdalanǵan reseılik RAO EES Armenııanyń barlyq energetıkalyq nysandaryn jekeshelendirip alǵan.Armenııa ekonomıkasynyń oqshaýlanýǵa ushyrap otyrǵany sebepti damı almaǵandyǵynyń esesin halyqaralyq kómekter, sonyń ishinde armıan dıasporasynyń qoldaýlary, shetelderde jumys isteıtin jandarynyń aýdarǵan qarajattary birshama toltyrýda. Sonyń arqasynda IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy kólemi 5 myń dollar tóńireginde. BUU-nyń 2010 jylǵy saraby boıynsha Armenııa adam áleýetiniń damý ındeksi jóninen – 76, sybaılas jemqorlyq jóninen 123 oryn alady. 2011 jyly «Forbs» jýrnaly Armenııaǵa álemdegi eń úmitsiz ekonomıkalardyń arasynan Madagaskardan keıingi ekinshi oryndy bergen…Endi myna saılaýda memleket basyna aldymen eldiń ishi-syrtynda tynyshtyq ornaýyn kózdeıtin, ásire ultshyldardyń arynyn basýǵa jaraıtyn, saıası erik-jigeri myqty tulǵa kelip, qoǵam men ekonomıkanyń damýyna dańǵyl jol ashylsa, barlyq iske de epti keletin armıan halqynyń ókilderi óz memleketterin aldyńǵy qatarly damyǵan jurttardyń qataryna qosar edi-aý dep úmit etýge bolady. Biraq prezıdenttikten úmitker retinde tirkelgen segiz adamnyń ishinde qazirgi prezıdent Serj Sargsıannyń múmkindigi 70 paıyzǵa jýyq eken. Bul Armenııada aldaǵy bes jylda esh nárse ózgermeıdi degen sóz.2008 jyldyń naýryz aıyndaǵy bılikke kelýi óte úlken qarsylyq aksııasyna ulasyp, sonyń saldarynan 10 adam qaza taýyp, júzdegen adamnyń jaralanýy S.Sargsıannyń bedelin kótergen joq (Únemi «Sarkısıan» dep jazylyp kelgen armıan famılııasyn alǵash ózgertkizgen adam osy boldy). Biraq saýaldamalar búgingi kúni ony saılaýshylardyń basym bóligi qoldaıdy dese, demek, odan kútetin úmitteri joǵary bolǵany.Internetke «álemge tanymal armıandar» degen saýaldy berseńiz-aq boldy, aldyńyzdan qaptaǵan qalyń tizim shyǵa keledi. Az ǵana halyqtan osynsha darynnyń shyqqanyna tań qalasyń. Máselen, Aram Hachatýrıan, Arno Babadjanıan, Sharl Aznavýr, Tıgran Petrosıan, Armen Djıgarhanıan, Roman Balaıan jáne t.s.s. tulǵalardyń shyǵarmalary, ónerleri barsha álemge rýhanı azyq bolyp otyrǵanyn joqqa shyǵara almaısyń. Atalmysh tizimde armıandardyń burynǵy KSRO-nyń eýropalyq bóligine tanymal adamdar ǵana bar.Armıan ókilderiniń Qazaqstanǵa sińirgen eńbegi de az emes. Olar bizde ómirdiń barlyq salasynda da ózderiniń belsendilikterimen, iskerligimen kórindi. Osy qatarda aldymen L.Mırzoıandy («Myrzajandy») aýyzǵa alasyń. Kórgen jaqsylyǵyn umytpaıtyn qazaq halqy onyń esimine iri qalalarda kóshe attaryn berip, kúni búginge deıin qurmet kórsetip keledi. Sonymen birge, búgingi elimizde «Bahýs» AQ prezıdenti A.Karapetıan, Lermontov atyndaǵy orys drama teatrynyń bas rejısseri R.Andrıeasıan jáne t.b. tanymal armıan ókilderiniń esimderi belgili. Sondyqtan da qazaqstandyqtar ejelgi armıan jerinde qan tógilmeı, árdaıym tynyshtyq pen túsinistik bolǵanyn qalaıdy.
Jaqsybaı SAMRAT,«Egemen Qazaqstan».